Wat zijn hormonen en wat doen ze in je lichaam?

Hormonen zijn chemische boodschappers die via je bloed signalen overbrengen van klieren naar organen, weefsels en cellen. Ze regelen vrijwel elk proces in je lichaam — van je stofwisseling en slaap tot je stemming en voortplanting. Zelfs in minuscule concentraties, soms nanogrammen per liter bloed, kunnen hormonen grote effecten hebben op je gezondheid.¹

Wat zijn hormonen precies?

Het woord hormoon komt van het Griekse hormân, wat “aandrijven” betekent. De term werd voor het eerst gebruikt in 1905 door de Britse fysioloog Ernest Starling.

Hormonen zijn signaalstoffen die je endocriene klieren produceren en aan je bloed afgeven. Vanuit de bloedbaan bereiken ze doelcellen met specifieke receptoren — vergelijk het met een sleutel die alleen op het juiste slot past. Zodra een hormoon aan zijn receptor bindt, start de cel een reactie: het activeren van genen, het produceren van energie, of het remmen van een proces.

Er bestaan twee hoofdtypen:

• Steroïdhormonen — afgeleid van cholesterol (bijvoorbeeld cortisol, oestrogeen, testosteron). Ze zijn vetoplosbaar en dringen direct door de celmembraan.
• Peptidehormonen — opgebouwd uit aminozuren (bijvoorbeeld insuline, groeihormoon). Ze binden aan receptoren op het celoppervlak.

Ondanks hun kleine concentraties sturen hormonen fundamentele processen aan zoals groei, vetstofwisseling, voortplanting, slaap en stemming.¹

Welke klieren maken hormonen aan?

Je lichaam heeft meerdere endocriene klieren die elk specifieke hormonen produceren. De hypothalamus en hypofyse vormen samen het centrale regelcentrum: de hypothalamus bewaakt hormoonspiegels en stuurt de hypofyse aan, die vervolgens andere klieren activeert of remt.²

De eierstokken produceren naast oestrogeen en progesteron ook kleine hoeveelheden testosteron. Omgekeerd maken de testikels een kleine hoeveelheid oestrogeen aan — beide geslachten hebben dus zowel “mannelijke” als “vrouwelijke” hormonen.³

Hoe werken hormonen in je lichaam?

Het endocriene systeem werkt grotendeels via feedbacklussen. Wanneer de hypothalamus detecteert dat een hormoon te laag is, stuurt hij een signaal naar de hypofyse om de productie op te voeren. Is het niveau hoog genoeg, dan wordt de productie afgeremd. Dit heet een negatieve feedbacklus en houdt je hormoonspiegels binnen een gezond bereik.²

Niet alle hormonen werken even snel:

• Adrenaline werkt binnen seconden — denk aan de schrikreactie bij gevaar.
• Schildklierhormonen bouwen hun effect op over uren tot dagen.
• Groeihormoon heeft effecten die zich over weken en maanden uitstrekken.

Naast hormonen die via de bloedbaan reizen, bestaan er weefselhormonen zoals histamine en serotonine. Deze worden lokaal geproduceerd en werken direct in het omliggende weefsel, zonder omweg via het bloed.

Wat beïnvloedt je hormoonbalans?

Je hormoonhuishouding wordt beïnvloed door een mix van interne en externe factoren.

Interne factoren

• Leeftijd — hormoonspiegels veranderen gedurende je leven (puberteit, zwangerschap, overgang)
• Geslacht — mannen en vrouwen hebben een ander hormonaal profiel, hoewel er veel overlap bestaat³
• Slaap — melatonine, groeihormoon en cortisol volgen een dag-nachtritme
• Stress — chronische stress kan cortisolspiegels langdurig verhogen

Externe factoren

• Voeding — wat je eet beïnvloedt onder meer insuline en schildklierhormonen
• Beweging — regelmatige lichaamsbeweging helpt bij het reguleren van insuline en cortisol
• Hormoonverstorende stoffen — chemicaliën in onder andere plastics, pesticiden en cosmetica kunnen de werking van je hormonen nabootsen of blokkeren⁴

Onderzoek laat zien dat hormoonverstorende stoffen (endocrine disruptors) zelfs in lage concentraties het endocriene systeem kunnen ontregelen. Vooral effecten op de schildklier, de voortplanting en de stofwisseling zijn gedocumenteerd.⁴

Wanneer naar een arts bij hormoonklachten?

Symptomen van een hormoonverstoring zijn vaak vaag: vermoeidheid, gewichtsverandering, stemmingswisselingen of slaapproblemen. Juist omdat deze klachten veel oorzaken kunnen hebben, is het belangrijk om bij aanhoudende klachten een arts te raadplegen.

Een arts kan via bloedonderzoek je hormoonspiegels controleren. Ga in elk geval langs bij:

• Onverklaarbare gewichtstoename of -afname
• Extreme vermoeidheid die niet verbetert met rust
• Aanhoudende stemmingsklachten of angstgevoelens
• Onregelmatige menstruatie of vruchtbaarheidsproblemen
• Overmatig zweten, hartkloppingen of trillen

Op Thuisarts.nl vind je betrouwbare informatie over veelvoorkomende hormoonklachten en wanneer je naar de huisarts moet.

Veelgestelde vragen

Hoeveel hormonen heeft het menselijk lichaam?

Er zijn meer dan vijftig bekende hormonen in het menselijk lichaam. Ze worden geproduceerd door verschillende endocriene klieren en reguleren processen van stofwisseling tot stemming. Nieuwe hormonen en hormoonachtige stoffen worden nog steeds ontdekt door onderzoekers.

Kun je je hormonen zelf beïnvloeden?

Ja, tot op zekere hoogte. Voldoende slaap, regelmatige beweging, een gevarieerd voedingspatroon en stressmanagement dragen bij aan een gezonde hormoonbalans. Bij aanhoudende klachten is het verstandig om een arts te raadplegen in plaats van zelf te supplementeren.

Wat is het verschil tussen het endocriene systeem en het zenuwstelsel?

Het zenuwstelsel stuurt signalen razendsnel via zenuwen — in fracties van seconden. Het endocriene systeem werkt trager via hormonen in het bloed, maar de effecten zijn vaak langduriger. Beide systemen werken nauw samen, met de hypothalamus als schakel tussen de twee.

Wat zijn hormoonverstorende stoffen?

Hormoonverstorende stoffen (endocrine disruptors) zijn chemicaliën die de werking van je hormonen kunnen nabootsen, blokkeren of verstoren. Ze komen voor in onder andere plastics, pesticiden en sommige cosmetica. Onderzoek toont aan dat zelfs lage concentraties effect kunnen hebben op je schildklier en voortplanting.

Wanneer is je hormoonbalans verstoord?

Veelvoorkomende tekenen zijn onverklaarbare vermoeidheid, gewichtsschommelingen, stemmingswisselingen, slaapproblemen en onregelmatige menstruatie. Omdat deze symptomen ook andere oorzaken kunnen hebben, is bloedonderzoek via de huisarts de betrouwbaarste manier om een hormoonstoornis vast te stellen.