De 10 meest voorkomende oorzaken van vroegtijdig overlijden — en wat je zelf kunt doen

De tien meest voorkomende oorzaken van vroegtijdig overlijden in Nederland zijn grotendeels beïnvloedbaar via leefstijl. Longkanker, hart- en vaatziekten en dementie staan bovenaan de lijst — en voor elk van deze aandoeningen zijn concrete risicofactoren aan te wijzen die je zelf kunt beïnvloeden. Kanker en hart- en vaatziekten zijn samen verantwoordelijk voor bijna 60% van alle sterfgevallen.

Wat zijn de meest voorkomende doodsoorzaken in Nederland?

Kanker (circa 30%), hart- en vaatziekten (circa 27%) en psychische stoornissen inclusief dementie (circa 12%) zijn verantwoordelijk voor bijna 70% van alle sterfgevallen in Nederland. De tien aandoeningen die het vaakst leiden tot vroegtijdig overlijden:

Positie	Doodsoorzaak	Categorie
1	Longkanker	Kanker
2	Coronaire hartziekten	Hart & vaten
3	Dementie en Alzheimer	Zenuwstelsel
4	Beroerte	Hart & vaten
5	Hartfalen	Hart & vaten
6	COPD	Ademhaling
7	Luchtweginfecties	Ademhaling
8	Darmkanker	Kanker
9	Borstkanker	Kanker
10	Privéongevallen	Letsel

Erfelijkheid speelt altijd een rol, maar onderzoek uit 2025 toont aan dat beïnvloedbare leefstijlfactoren — voeding, beweging, slaap, niet roken, gewichtsbeheersing en bloeddrukcontrole — een significant deel van het risico op vroegtijdig overlijden verklaren en aanpasbaar zijn.¹ De aanbevelingen hieronder richten zich uitsluitend op die factoren waarop je zelf invloed hebt.

Longkanker: de nummer één vermijdbare doodsoorzaak

Roken veroorzaakt circa 90% van alle longkankergevallen. Stoppen met roken is daarmee de meest effectieve individuele stap die je kunt zetten om vroegtijdig overlijden te voorkomen. Praktische informatie vind je op Thuisarts.nl.

Andere risicofactoren voor longkanker:

• Beroepsmatige blootstelling aan asbest, arseen, chroom-6, nikkel en cadmium
• Fijnstof en luchtvervuiling — een grote analyse in The Lancet (2022) bevestigde dat milieuvervuiling wereldwijd een van de grootste vermijdbare doodsoorzaken is²
• Radongas — een radioactief gas dat van nature vrijkomt uit bouwmaterialen en de bodem; goede ventilatie van je woning is voldoende om gevaarlijke concentraties te voorkomen

Dezelfde risicofactoren gelden grotendeels voor COPD (chronische obstructieve longziekte). COPD is niet te genezen, maar conditietraining en het vermijden van schadelijke stoffen helpen klachten te verminderen. Werk je met gevaarlijke stoffen? Gebruik consequent de juiste persoonlijke beschermingsmiddelen.

Hart- en vaatziekten voorkomen: welke risicofactoren kun je zelf aanpakken?

Hart- en vaatziekten zijn samen verantwoordelijk voor ruim een kwart van alle sterfgevallen in Nederland. Ze ontstaan zelden plotseling: schade aan bloedvaten bouwt zich over jaren, soms decennia, op.

De belangrijkste beïnvloedbare risicofactoren:

• Hoge bloeddruk — vaak jarenlang zonder klachten, maar ondertussen schadelijk voor hart, nieren en hersenen
• Hoog LDL-cholesterol — draagt bij aan aderverkalking (atherosclerose)
• Diabetes type 2 — langdurig hoge bloedsuikerwaarden beschadigen bloedvatwanden
• Buikvet — een hoge mate van visceraal vet (vet rondom de organen) hangt sterk samen met vroegtijdig overlijden en een kortere levensverwachting³
• Roken en weinig beweging

Wanneer meerdere van deze factoren gelijktijdig aanwezig zijn, spreek je van het metaboolsyndroom. Risico’s op hart- en vaatziekten zijn dan niet optellend maar vermenigvuldigen zich.

Diabetes type 2 verminderen via dieet en beweging

Een dieet met weinig snelle suikers en veel vezels helpt bloedsuikerpieken te beperken. Voldoende beweging verbetert de insulinegevoeligheid van je cellen — zowel ter preventie als wanneer diabetes type 2 al aanwezig is. Heb je al diabetes? Bespreek aanpassingen in voeding of leefstijl altijd met je behandelend arts of diëtist.

Hoge bloeddruk: de stille risicofactor

Hoge bloeddruk geeft zelden symptomen, maar richt ondertussen schade aan. Beïnvloedbare factoren zijn: overmatig zoutgebruik, overgewicht, weinig beweging, chronische stress en alcoholgebruik. Gebruik je bloeddrukverlagende medicatie? Bespreek wijzigingen in leefstijl of het gebruik van supplementen dan eerst met je arts of apotheker.

Let op: producten als zoethoutwortel en veel drop kunnen de bloeddruk juist verhogen door een effect op de hormoonhuishouding (pseudohyperaldosteronisme). Bij hoge bloeddruk zijn ze ongeschikt.

Dementie en Alzheimer: risico verlagen via leefstijl

Dementie staat op de derde plek van doodsoorzaken. Alzheimer is de meest voorkomende vorm. Er bestaat geen geneeswijze, maar onderzoek suggereert dat leefstijlinterventies het risico kunnen verlagen of de aanvang uitstellen:

• Cognitief actief blijven: lezen, nieuwe vaardigheden leren, sociale contacten onderhouden
• Voldoende en regelmatige slaap — slecht slapen belemmert de afvoer van afvaleiwitten uit de hersenen
• Cardiovasculaire gezondheid bewaken: wat goed is voor het hart, beschermt ook de hersenen
• Niet roken en matig alcoholgebruik

Er is nog geen bewijs voor specifieke voedingssupplementen ter preventie van dementie. Onderzoek hiernaar is gaande.

Privéongevallen: de onderschatte risicofactor op de lijst

Privéongevallen staan op de tiende plek, maar zijn opvallend aanwezig omdat ze grotendeels te voorkomen zijn. Valpartijen zijn de meest voorkomende oorzaak, met name bij mensen ouder dan 65 jaar. Spierkracht- en balanstraining verminderen het valrisico significant. Zorg ook voor een veilige woonomgeving: goede verlichting, het verwijderen van losse kleedjes en handgrepen in de badkamer.

Veelgestelde vragen

Wat is de meest voorkomende doodsoorzaak in Nederland?

Longkanker staat op de eerste plek als individuele doodsoorzaak. Kanker als geheel is verantwoordelijk voor circa 30% van alle sterfgevallen, gevolgd door hart- en vaatziekten (circa 27%). Veel van deze overlijdens zijn gerelateerd aan beïnvloedbare leefstijlfactoren zoals roken, ongezonde voeding en weinig beweging.

Hoe weet ik of ik een verhoogd risico heb op hart- en vaatziekten?

Hoge bloeddruk, hoog LDL-cholesterol, diabetes type 2, buikvet en roken zijn de belangrijkste risicofactoren. Veel van deze factoren zijn klachtenvrij en worden alleen opgespoord via bloedonderzoek of bloeddrukmetingen. Bespreek je risicoprofiel met je huisarts, zeker als er ook een familiegeschiedenis is van hart- en vaatziekten.

Kan ik het risico op dementie zelf verlagen?

Onderzoek suggereert dat je risico deels te beïnvloeden is via leefstijl. Cognitief actief blijven, voldoende slapen, niet roken, matig alcoholgebruik en een goede cardiovasculaire gezondheid worden in studies geassocieerd met een lager dementierisico. Er is nog geen bewijs dat specifieke supplementen dementie voorkomen.

Is COPD te genezen?

Nee, COPD is een chronische longaandoening die niet te genezen is. Stoppen met roken is de meest effectieve maatregel om verdere achteruitgang te vertragen. Conditietraining en het vermijden van schadelijke stoffen kunnen de klachten — zoals kortademigheid — verminderen en de kwaliteit van leven verbeteren.

Hoe gevaarlijk is radongas in mijn woning?

Radongas is een kleine maar reële risicofactor voor longkanker. Het gas komt van nature vrij uit bouwmaterialen en de bodem en kan in slecht geventileerde woningen ophopen. Regelmatig luchten van je woning is in de meeste gevallen voldoende om de concentratie op een veilig niveau te houden.

Werkt stoppen met roken ook als ik al tientallen jaren rook?

Ja. Stoppen met roken levert op elke leeftijd gezondheidswinst op. Het risico op longkanker en hart- en vaatziekten daalt al binnen enkele jaren na stoppen, ook bij langdurige rokers. Hoe eerder je stopt, hoe groter de gezondheidswinst — maar het is nooit te laat.

Wat is het metaboolsyndroom?

Het metaboolsyndroom is een combinatie van risicofactoren die gelijktijdig aanwezig zijn: hoge bloeddruk, hoge bloedsuiker, overgewicht (met name buikvet) en een verstoord cholesterolprofiel. Deze combinatie vergroot het risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2 niet optellend maar exponentieel. Aanpassing van leefstijl is de eerste behandelstap.

Hoeveel beweging heb ik nodig om mijn risico op vroegtijdig overlijden te verminderen?

De Nederlandse beweegrichtlijnen adviseren minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week, verspreid over meerdere dagen, aangevuld met spierversterkende oefeningen. Zelfs een bescheiden toename in beweging ten opzichte van een volledig zittend leven geeft al meetbare gezondheidswinst. Overleg bij twijfel of bij bestaande aandoeningen altijd met je huisarts.

Footnotes

1. Wang J, Tian Y, Zhao X. Life Course Adversity, Premature Mortality, and Life Expectancy: Role of Life’s Essential 8. European Journal of Preventive Cardiology. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40799130/ ↩

2. Fuller R, Landrigan PJ, Balakrishnan K. Pollution and health: a progress update. The Lancet Planetary Health. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35594895/ ↩

3. Xue M, Zhang X, Chen K. Visceral adiposity index, premature mortality, and life expectancy in US adults. Lipids in Health and Disease. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40234930/ ↩

Bronnen

1. Wang J, Tian Y, Zhao X — Life Course Adversity, Premature Mortality, and Life Expectancy: Role of Life's Essential 8 · European Journal of Preventive Cardiology · 2025
2. Fuller R, Landrigan PJ, Balakrishnan K — Pollution and health: a progress update · The Lancet Planetary Health · 2022
3. Xue M, Zhang X, Chen K — Visceral adiposity index, premature mortality, and life expectancy in US adults · Lipids in Health and Disease · 2025