Naar hoofdinhoud
Optimale Gezondheid logo Optimale Gezondheid
Hoe ontstaat diabetes? Type 1 en type 2 uitgelegd

Hoe ontstaat diabetes? Type 1 en type 2 uitgelegd

Hoe ontstaat diabetes type 1 en type 2? Lees wat er misgaat met insuline, wie risico loopt en wanneer je naar de huisarts moet.

Door Robert Jan Hendriks · · bijgewerkt 24 oktober 2026 · 9 min leestijd · Ons redactieproces

Diabetes ontstaat wanneer je lichaam de bloedsuiker niet meer goed kan regelen. Bij type 1 vernietigt je eigen afweersysteem de cellen in de alvleesklier die insuline maken, waardoor je de rest van je leven insuline nodig hebt.1 Bij type 2 reageren spieren, lever en vetweefsel steeds slechter op insuline en raakt de alvleesklier op den duur overbelast.

Type 2 ontwikkelt zich meestal sluipend, vaak jaren voordat de diagnose valt. Type 1 begint vaker plotseling, met klachten die binnen enkele weken flink kunnen toenemen.2 Een betrouwbaar Nederlandstalig overzicht van beide vormen vind je op Thuisarts.nl en bij het Diabetesfonds.

Wat doet insuline in je lichaam?

Insuline is een hormoon dat de alvleesklier aanmaakt zodra je bloedsuiker stijgt, bijvoorbeeld na een maaltijd. Je kunt het vergelijken met een sleutel: insuline opent de deur van je lichaamscellen, zodat glucose (suiker) naar binnen kan en als brandstof gebruikt wordt.

Zonder die sleutel blijft glucose in het bloed hangen. Je lichaam gaat dan noodgedwongen vet afbreken als energiebron. Daarbij ontstaan ketonen, zure afbraakstoffen. Bij een ernstig insulinetekort, zoals bij onbehandelde type 1, kunnen ketonen zich zo snel ophopen dat er een levensbedreigende ontregeling ontstaat: diabetische ketoacidose.2

Hoe ontstaat diabetes type 1?

Bij diabetes type 1 valt het immuunsysteem de bètacellen aan. Dat zijn de cellen in de eilandjes van Langerhans in de alvleesklier die insuline maken. Zijn die cellen eenmaal grotendeels vernietigd, dan maakt je lichaam vrijwel geen insuline meer aan.1

Dat proces begint vaak lang voordat je iets merkt. In het bloed zijn soms al jaren eerder auto-antistoffen te vinden: eiwitten die laten zien dat het afweersysteem zich tegen de eigen bètacellen richt. Pas als een groot deel van de bètacellen verloren is, ontstaan klachten.13

De precieze oorzaak is nog niet opgehelderd. Erfelijke aanleg speelt een rol, maar is niet genoeg: omgevingsfactoren zoals bepaalde virusinfecties lijken de auto-immuunreactie bij gevoelige mensen op gang te kunnen brengen. Onderzoekers onderscheiden inmiddels meerdere endotypen (biologische varianten) van type 1. Dat helpt verklaren waarom de ziekte bij de een snel en bij de ander geleidelijker verloopt.3

Welke rol spelen darmbacteriën en vitamine D?

Mensen met type 1 hebben gemiddeld een andere samenstelling van darmbacteriën dan mensen zonder diabetes. Onderzoekers denken dat de darmflora via de darmwand en het afweersysteem invloed kan hebben op het ontstaan van de ziekte. Het gaat vooralsnog vooral om verbanden; een bewezen behandeling via de darmflora bestaat nog niet.4

Ook een laag vitamine D-gehalte wordt in verband gebracht met een hoger risico op type 1. Of extra vitamine D het ontstaan kan voorkomen, is niet aangetoond.5 Neem vitamine D dus niet op eigen houtje in hoge doses: het is vetoplosbaar en kan zich in je lichaam opstapelen. Houd je aan de adviezen van het Voedingscentrum of overleg met je huisarts.

Wie krijgt diabetes type 1?

  • Ongeveer 5 tot 10% van alle mensen met diabetes heeft type 1.1
  • Het is de meest voorkomende vorm van diabetes bij kinderen.1
  • Type 1 kan op elke leeftijd ontstaan. Een flink deel van de diagnoses valt pas op volwassen leeftijd, en bij volwassenen wordt het soms eerst voor type 2 aangezien.6
  • De behandeling bestaat altijd uit insuline, via een pen of een insulinepomp. Glucosesensoren en pompen die zelf de dosering bijstellen maken het dagelijks regelen steeds makkelijker.3
  • Mensen met type 1 worden steeds ouder. Op hogere leeftijd verdient vooral het risico op een te lage bloedsuiker (hypo) extra aandacht.6

In de Verenigde Staten is sinds 2022 een middel (teplizumab) toegelaten dat het begin van type 1 bij mensen met een hoog risico enkele jaren kan uitstellen.3 In Nederland is dit geen standaardbehandeling. Voorkomen met leefstijl kan bij type 1 niet.

Hoe ontstaat diabetes type 2?

Bij diabetes type 2 spelen twee problemen tegelijk. De lichaamscellen reageren onvoldoende op insuline (insulineresistentie), en de alvleesklier maakt na verloop van tijd te weinig insuline aan om dat te compenseren. Type 2 is veruit de meest voorkomende vorm van diabetes. Het komt het meest voor bij mensen boven de veertig, maar steeds vaker ook bij jongere volwassenen. Meer achtergrond lees je op Thuisarts.nl.

KenmerkType 1Type 2
OorzaakAuto-immuunreactie tegen bètacellenInsulineresistentie plus te weinig aanmaak
Begin van klachtenVaak snel, binnen wekenSluipend, vaak jaren zonder klachten
Aandeel van alle diabetesOngeveer 5-10%Het overgrote deel
Te voorkomen met leefstijl?NeeVaak wel uit te stellen of te voorkomen
BehandelingAltijd insulineLeefstijl, medicijnen, soms insuline

Wat is insulineresistentie precies?

Insulineresistentie betekent dat je spier-, lever- en vetcellen minder goed reageren op insuline. Het signaal ‘open de deur voor glucose’ komt wel aan, maar de deur gaat moeilijker open.

Volgens het gangbare model speelt vet een hoofdrol. Bij langdurig overgewicht, vooral rond de buik, wordt vet niet alleen onder de huid opgeslagen, maar ook in spiercellen en in de lever. Dat vet verstoort de signalen die insuline in de cel doorgeeft, waardoor spieren minder glucose opnemen. De alvleesklier compenseert door meer insuline aan te maken. Zolang dat lukt, blijft je bloedsuiker redelijk normaal, maar het evenwicht is dan al verstoord.

Waarom sluimert diabetes type 2 vaak jarenlang?

Als de lever veel vet opslaat, spreken artsen van leververvetting. Tegenwoordig heet dat MASLD; vroeger NAFLD of niet-alcoholische leververvetting. Een vervette lever reageert ook slechter op insuline en blijft glucose afgeven, zelfs na een maaltijd wanneer dat helemaal niet nodig is. Daardoor blijft de bloedsuiker langer verhoogd.

De alvleesklier probeert dat bij te benen met steeds meer insuline. Op den duur houden de bètacellen dat niet meer vol. Zodra hun capaciteit tekortschiet, stijgt de bloedsuiker zo ver dat de diagnose type 2 wordt gesteld.

Daarom gaat er vaak een lange periode van prediabetes aan vooraf: de bloedsuiker is dan al licht verhoogd, meestal zonder dat je er iets van merkt. Dit is precies de fase waarin aanpassingen in leefstijl het meeste effect hebben.

Wat vergroot de kans op diabetes type 2?

  • Overgewicht, vooral buikvet.
  • Weinig bewegen: spieren die weinig werken, nemen minder glucose op.
  • Eetpatroon: veel bewerkte producten en snelle suikers belasten de bloedsuikerregeling.
  • Erfelijke aanleg: heeft een ouder, broer of zus type 2, dan is je eigen risico hoger.
  • Leeftijd: het risico neemt toe naarmate je ouder wordt.
  • Afkomst: mensen met een Hindoestaanse, Surinaamse, Turkse of Marokkaanse achtergrond krijgen type 2 vaker en op jongere leeftijd.
  • Slaaptekort en langdurige stress kunnen de bloedsuikerregeling ongunstig beïnvloeden.
  • Diabetes tijdens een eerdere zwangerschap (zwangerschapsdiabetes).

Wil je weten hoe groot jouw risico is? Het Diabetesfonds heeft een korte risicotest, en je huisarts kan je bloedsuiker laten meten.

Kun je diabetes type 2 voorkomen of terugdraaien?

Type 2 is vaak uit te stellen of te voorkomen, zeker als je in de fase van prediabetes je leefstijl aanpast. Meer bewegen, minder bewerkte voeding, voldoende slaap en afvallen bij overgewicht dragen allemaal bij.

Bij een deel van de mensen met type 2 lukt het om in remissie te komen: de bloedsuiker blijft dan zonder medicijnen binnen gezonde grenzen. Dat lukt het vaakst met flink gewichtsverlies, kort na de diagnose. Genezen is het niet: als het gewicht terugkomt, stijgt de bloedsuiker meestal ook weer.

Stop of verlaag je diabetesmedicijnen nooit zelf, ook niet als je bloedsuiker goed lijkt. Bespreek veranderingen altijd met je huisarts of praktijkondersteuner.

Wat betekent type 1 voor je eten en bewegen?

Bij type 1 genees je de ziekte niet met voeding, maar je eetpatroon beïnvloedt wel hoe stabiel je bloedsuiker is. Koolhydraatarme en ketogene diëten krijgen veel aandacht. Ze kunnen de bloedsuiker minder laten schommelen, maar brengen bij type 1 ook risico’s mee: vaker hypo’s, een hoger risico op ketoacidose en soms ongunstige cholesterolwaarden.7 Begin er daarom alleen aan in overleg met je diabetesteam, zodat je insuline kan worden aangepast.

Mensen met type 1 hebben ook vaker afwijkingen in hun vetstofwisseling, wat het risico op hart- en vaatziekten verhoogt.8 Laat je cholesterol dus regelmatig controleren, ook als je je gezond voelt.

Wanneer moet je naar de huisarts?

Neem contact op met je huisarts als je last hebt van:

  • veel dorst en vaak plassen, ook ‘s nachts;
  • afvallen zonder dat je daar iets voor doet;
  • aanhoudende moeheid of wazig zien;
  • slecht genezende wondjes of terugkerende infecties.

Bel dezelfde dag als deze klachten snel opkomen, zeker bij een kind, of als je daarnaast misselijk bent, moet overgeven, buikpijn hebt, snel ademt of een zoetige adem hebt. Dat kunnen tekenen zijn van ketoacidose, en dat is een spoedsituatie.2 Bij twijfel over je bloedsuiker of je risico is je huisarts altijd het eerste aanspreekpunt.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen diabetes type 1 en type 2?

Bij type 1 vernietigt het afweersysteem de insulineproducerende cellen in de alvleesklier, waardoor je lichaam vrijwel geen insuline meer maakt. Bij type 2 reageren je cellen slecht op insuline en raakt de alvleesklier op den duur overbelast. Type 1 vraagt altijd om insuline; type 2 wordt meestal eerst behandeld met leefstijl en tabletten.

Kan diabetes type 2 overgaan?

Genezen is type 2 niet, maar remissie is bij een deel van de mensen wel mogelijk. De bloedsuiker blijft dan zonder medicijnen binnen gezonde grenzen, meestal na flink gewichtsverlies kort na de diagnose. Stop nooit zelf met medicijnen en bespreek dit altijd met je huisarts.

Hoe weet je of je insulineresistent bent?

Insulineresistentie geeft meestal geen klachten. Je huisarts kan wel je nuchtere bloedsuiker of je HbA1c (een gemiddelde bloedsuikerwaarde over enkele maanden) laten meten. Buikvet en donkere, fluweelachtige plekken in huidplooien (acanthosis nigricans) kunnen erop wijzen.

Is diabetes erfelijk?

Bij beide types speelt aanleg een rol. Bij type 2 is het verband met familie sterker, maar leefstijl bepaalt in grote mate of die aanleg ook echt tot diabetes leidt. Bij type 1 krijgen de meeste kinderen met de ziekte geen ouder met type 1; erfelijkheid is daar maar een deel van het verhaal.1

Kun je diabetes type 1 ook als volwassene krijgen?

Ja. Type 1 kan op elke leeftijd beginnen en een flink deel van de diagnoses valt pas op volwassen leeftijd.6 Bij volwassenen verloopt het soms geleidelijker, waardoor het eerst voor type 2 kan worden aangezien. Werken tabletten slecht of val je af zonder reden, vraag dan of type 1 is uitgesloten.

Helpt vitamine D tegen diabetes type 1?

Een laag vitamine D-gehalte hangt samen met een hoger risico op type 1, maar dat extra vitamine D de ziekte voorkomt, is niet bewezen.5 Volg de algemene adviezen van het Voedingscentrum en neem geen hoge doses zonder overleg, omdat vitamine D zich in het lichaam kan opstapelen.

Is een koolhydraatarm of ketodieet veilig bij type 1?

Het kan de bloedsuiker stabieler maken, maar het verhoogt bij type 1 ook het risico op hypo’s en ketoacidose.7 Doe het daarom alleen onder begeleiding van je diabetesteam, zodat je insulinedosering op tijd wordt aangepast.

Footnotes

  1. Syed FZ. Type 1 Diabetes Mellitus. Annals of Internal Medicine. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35254878/ ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. Nelson GB, Sumpter KM. Type 1 Diabetes Overview and Perioperative Management. The Orthopedic Clinics of North America. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37271557/ ↩ ↩2 ↩3

  3. Ebrahimpour Y, Khatami S, Saffar M, et al.. A Comprehensive Review of Novel Advances in Type 1 Diabetes Mellitus. Journal of Diabetes. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40765373/ ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Huang S, Li F, Quan C, et al.. Intestinal flora: a potential pathogenesis mechanism and treatment strategy for type 1 diabetes mellitus. Gut Microbes. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39520706/ ↩

  5. Durá-Travé T, Gallinas-Victoriano F. Type 1 Diabetes Mellitus and Vitamin D. International Journal of Molecular Sciences. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40429738/ ↩ ↩2

  6. Toschi E. Type 1 Diabetes and Aging. Endocrinology and Metabolism Clinics of North America. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36948786/ ↩ ↩2 ↩3

  7. Korakas E, Kountouri A, Petrovski G, et al.. Low-Carb and Ketogenic Diets in Type 1 Diabetes: Efficacy and Safety Concerns. Nutrients. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40573112/ ↩ ↩2

  8. Zhang J, Xiao Y, Hu J, et al.. Lipid metabolism in type 1 diabetes mellitus: Pathogenetic and therapeutic implications. Frontiers in Immunology. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36275658/ ↩

Persoonlijk plan · gratis

Wat laat jóuw bloedsuiker pieken?

Het ontbijt, de tussendoortjes of juist de avond — bij iedereen zit de piek ergens anders. Deze korte check wijst jouw grootste pieker aan, plus wat je eraan doet.

Ja, ik doe de check
  • 100% gratis
  • Klaar in 2 minuten
  • Direct je persoonlijke plan

Bronnen

  1. Syed FZ — Type 1 Diabetes Mellitus · Annals of Internal Medicine · 2022
  2. Ebrahimpour Y, Khatami S, Saffar M, et al. — A Comprehensive Review of Novel Advances in Type 1 Diabetes Mellitus · Journal of Diabetes · 2025
  3. Toschi E — Type 1 Diabetes and Aging · Endocrinology and Metabolism Clinics of North America · 2023
  4. Huang S, Li F, Quan C, et al. — Intestinal flora: a potential pathogenesis mechanism and treatment strategy for type 1 diabetes mellitus · Gut Microbes · 2024
  5. Durá-Travé T, Gallinas-Victoriano F — Type 1 Diabetes Mellitus and Vitamin D · International Journal of Molecular Sciences · 2025
  6. Nelson GB, Sumpter KM — Type 1 Diabetes Overview and Perioperative Management · The Orthopedic Clinics of North America · 2023
  7. Korakas E, Kountouri A, Petrovski G, et al. — Low-Carb and Ketogenic Diets in Type 1 Diabetes: Efficacy and Safety Concerns · Nutrients · 2025
  8. Zhang J, Xiao Y, Hu J, et al. — Lipid metabolism in type 1 diabetes mellitus: Pathogenetic and therapeutic implications · Frontiers in Immunology · 2022
Robert Jan Hendriks

Geschreven door

Robert Jan Hendriks

Oprichter van Optimale Gezondheid (sinds 2010)

Gratis bloedsuiker-check · 2 minuten

Doe de gratis bloedsuiker-check

Wil je weten welke aanpak bij jouw bloedsuiker past? Beantwoord een paar korte vragen en ontvang direct jouw persoonlijke bloedsuiker-plan.

Ja, start de gratis check
  • 100% gratis
  • Klaar in 2 minuten
  • Direct je persoonlijke plan

Lees ook

Meer over aandoeningen

1 reactie

Archief van lezersreacties sinds 2011.

  1. Rob Hoogstraat
    Dank je wel. Heel leerzaam. Ik heb een tijdje geleden op je website een opmerking gezien over kamillethee. Ik heb dat uitgeprobeerd en het werkte fantastisch, maar waarom het werkt is mij niet bekend. De verschillende specerijen die je noemt heb ik ook uitgeprobeerd en die hadden een geringe, maar wel meetbare uitwerking. Het nadeel ervan voor mij was dat mijn maag er niet blij mee was. Heb je nog wat meer over die kamille? Tip om af te vallen: Omega 7. Ik heb daar iets van besteld uit Amerika en ik ben in iets meer dan een maand 15 kilo afgevallen zonder mijn eetgewoonten te veranderen, afgezien van het feit dat ik minder at omdat ik me sneller vol voelde. Dat is natuurlijk een soortgelijk effect als wat het verkleinen van de maag zou hebben, alleen heb ik een bloedhekel aan operaties.