Artrose: meer dan slijtage — oorzaken, diagnose en bewezen behandelingen

Artrose is geen onvermijdelijke ouderdomsslijtage, maar een complexe gewrichtsziekte waarbij kraakbeen afbreekt en ontstekingsprocessen een centrale rol spelen.¹ Wereldwijd leven meer dan 500 miljoen mensen met artrose.² Met gerichte behandeling — bewegen, een gezond gewicht en goede pijncontrole — zijn de klachten bij de meeste mensen goed beheersbaar.

Wat is artrose precies?

Artrose (osteoartritis) is een chronische aandoening waarbij het kraakbeen — de beschermende laag op de uiteinden van je botten — geleidelijk afbreekt.³ Dit veroorzaakt pijn, stijfheid en verminderde beweeglijkheid.

De knie en heup zijn het vaakst aangedaan, maar artrose komt ook voor in handen, wervelkolom en schouder.⁴⁵ Hoe de aandoening zich uit, verschilt per gewricht: bij heup- en knieartrose zijn er duidelijke verschillen in pijn- en bewegingspatronen.⁴

Belangrijk: artrose is niet hetzelfde als gewone slijtage. Onderzoek uit 2023 bevestigt dat ontstekingsprocessen in het gewricht een sleutelrol spelen — ook wanneer het kraakbeenverlies nog beperkt is.¹ Artrose is daarmee een samenspel van mechanische belasting én biologische ontsteking.

Artrose of reumatoïde artritis: wat is het verschil?

Dit onderscheid wordt vaak door elkaar gehaald. Artrose en reumatoïde artritis zijn twee wezenlijk verschillende aandoeningen:

Beide aandoeningen vallen onder de noemer reumatische ziekten, maar de oorzaak en behandeling zijn fundamenteel anders. Reumatoïde artritis is een auto-immuunziekte waarbij het afweersysteem de gewrichten aanvalt. Bij artrose draait het om kraakbeenafbraak in combinatie met lokale ontsteking.¹

Wie krijgt artrose en waarom?

Artrose kan op elke leeftijd ontstaan, maar de kans stijgt sterk na het 45e levensjaar.² Circa 60% van de patiënten is vrouw. De belangrijkste risicofactoren:

• Leeftijd: kraakbeen herstelt langzamer naarmate je ouder wordt
• Genetische aanleg: artrose komt vaker voor binnen families
• Overgewicht: extra gewicht belast met name knieën en heupen²
• Eerder gewrichtsletsel: sportongelukken of herhaalde overbelasting
• Geslacht: vrouwen hebben een hogere kans, met name na de menopauze⁴

Genetische aanleg is niet te veranderen, maar levensstijl wel: een gezond gewicht en voldoende beweging verlagen de kans op vroege artrose of snelle progressie.²

Wat zijn de symptomen van artrose?

De meest voorkomende klachten:

• Gewrichtspijn die verergert bij activiteit en afneemt bij rust
• Ochtendstijfheid van korte duur (meestal minder dan 30 minuten)
• Crepitatie: een krakend of knarsend gevoel bij beweging
• Zwelling van het gewricht
• Verminderd bewegingsbereik

Onderzoek uit 2025 wijst op een wisselwerking tussen gewrichten en het brein (bone-brain crosstalk): chronische gewrichtspijn bij artrose kan bijdragen aan vermoeidheid, cognitieve klachten en stemmingsproblemen.⁶ Dit verklaart waarom artrose meer impact heeft dan alleen gewrichtspijn.

Koorts of algehele ziekteverschijnselen passen niet bij artrose — denk dan eerder aan reumatoïde artritis of een infectieuze gewrichtsontsteking. Raadpleeg in dat geval je huisarts.

Hoe wordt artrose vastgesteld?

De diagnose begint bij de huisarts. Die beoordeelt je klachten, onderzoekt het gewricht en test het bewegingsbereik. Aanvullend onderzoek kan bestaan uit:

• Bloedonderzoek: om reumatoïde artritis of andere oorzaken uit te sluiten
• Röntgenfoto: toont gewrichtsruimteversmalling en botaangroeiingen (osteofyten)⁷
• MRI of echografie: geeft meer detail over kraakbeen en zachte weefsels⁷

Bij knieartrose is beeldvorming bijzonder informatief om de ernst te bepalen en de behandeling te sturen.⁷ Bij twijfel of ernstige klachten verwijst de huisarts naar een reumatoloog of orthopeed.

Meer informatie over wanneer je naar de dokter moet bij gewrichtsklachten vind je op Thuisarts.nl.

Vroege diagnose is waardevol: tijdig ingrijpen kan onnodige gewrichtsschade beperken.

Welke behandelingen werken bij artrose?

Er bestaat geen behandeling die artrose geneest of verloren kraakbeen herstelt. Het doel is pijn verminderen, functie behouden en progressie vertragen.

Niet-medicamenteuze aanpak (eerste keuze)

• Fysiotherapie: spierversterking rondom het gewricht vermindert de belasting op kraakbeen
• Bewegen: matig-intensief bewegen zoals zwemmen, fietsen en wandelen is veilig en effectief²
• Gewichtsreductie: bij overgewicht een van de meest effectieve interventies voor knie- en heupartrose²
• Ergotherapie en hulpmiddelen: spalken, loophulpmiddelen en aanpassingen in dagelijkse activiteiten

Medicamenteuze behandeling

• Paracetamol en NSAIDs (zoals ibuprofen of naproxen): voor pijnverlichting. Gebruik altijd de laagst effectieve dosis en niet langer dan nodig, vanwege het risico op maag- en nierproblemen
• Intra-articulaire injecties: corticosteroïden kunnen tijdelijk verlichting geven bij ernstige ontsteking

Opioïden worden zeer terughoudend ingezet vanwege bijwerkingen en afhankelijkheidsrisico. Overleg altijd met je arts over de beste pijnstrategie.

Chirurgie

Bij ernstige artrose waarbij andere behandelingen onvoldoende helpen, kan een gewrichtsvervanging (prothese) van knie of heup de levenskwaliteit sterk verbeteren. Bespreek de voor- en nadelen uitgebreid met je orthopeed.

Speelt voeding een rol bij artrose?

Voor de meeste vormen van artrose is er geen bewijs dat een specifiek dieet de ziekte geneest. Wel zijn er aanwijzingen dat bepaalde voedingspatronen kunnen helpen:

• Omega-3-vetzuren (in vette vis zoals zalm en makreel) hebben een licht ontstekingsremmend effect dat bij artrose gunstig kan zijn³
• Een mediterraan voedingspatroon wordt in observationeel onderzoek geassocieerd met minder gewrichtsklachten — maar bewijs uit gerandomiseerd onderzoek ontbreekt nog
• Gewichtsbeheersing via gezonde voeding vermindert indirect de gewrichtsbelasting

Meer informatie over gezonde voeding vind je bij het Voedingscentrum.

Let op bij jicht: jicht is een specifieke gewrichtsontsteking door urinezuurkristallen, waarbij voeding een bewezen rol speelt. Rood vlees, schaaldieren, alcohol (met name bier) en fructoserijke dranken kunnen jichtaanvallen uitlokken. Bespreek je voeding met een diëtist als je jicht hebt.

Vermoed je dat glutenintolerantie (coeliakie) je gewrichtsklachten verergert? Bespreek dit met je huisarts — een bloedtest kan coeliakie uitsluiten of bevestigen.

Wat zijn de vooruitzichten bij artrose?

Artrose is chronisch en bij de meeste mensen langzaam progressief. De prognose hangt af van:

• Het aangetaste gewricht (heup- en knieartrose beperken de functie het sterkst)⁴
• De ernst van kraakbeenverlies bij diagnose
• Aanwezigheid van ontstekingsactiviteit¹
• Andere aandoeningen zoals overgewicht of diabetes

Vroege diagnose, actief bewegen en goede pijncontrole verbeteren de langetermijnuitkomsten aanzienlijk.² Bij ernstige gevallen zijn gewrichtsprothesen — met name van heup en knie — effectief in het herstellen van levenskwaliteit.

Kan artrose voorkomen worden?

Volledig voorkomen is niet mogelijk bij genetische aanleg. Wel kun je het risico op vroeg ontstaan of snelle progressie verlagen:

• Beweeg verantwoord met aandacht voor techniek en blessurepreventie
• Houd een gezond lichaamsgewicht aan
• Vermijd langdurige, zware repetitieve belasting op gewrichten
• Laat gewrichtsletsel adequaat behandelen en revalideren

Wat doet een reumatoloog?

Een reumatoloog is een internist gespecialiseerd in gewrichts- en bindweefselziekten. Je wordt doorverwezen als de diagnose onduidelijk is, klachten snel verergeren of reumatoïde artritis wordt vermoed. De reumatoloog kan aanvullend bloedonderzoek en beeldvorming aanvragen en zo nodig medicatie voorschrijven die de huisarts niet zelf inzet.

Veelgestelde vragen

Is artrose hetzelfde als slijtage?

Nee. Artrose wordt in de volksmond vaak slijtage genoemd, maar dat is een oversimplificatie. Artrose is een actieve gewrichtsziekte waarbij niet alleen kraakbeen afbreekt, maar ook ontstekingsprocessen een rol spelen.¹ Niet iedereen boven de 50 krijgt artrose: leeftijd is een risicofactor, maar geen garantie. Genetische aanleg, overgewicht en eerder gewrichtsletsel spelen minstens zo’n grote rol.²

Is artrose te genezen?

Nee, artrose is op dit moment niet te genezen. Er is geen behandeling die verloren kraakbeen herstelt. Wel kun je met fysiotherapie, beweging, gewichtsbeheersing en pijnmedicatie de klachten effectief verminderen en de progressie vertragen. Bij ernstige gevallen kan een gewrichtsvervanging uitkomst bieden.

Welke sport is het beste bij artrose?

Laag-belastende sporten zoals zwemmen, fietsen en wandelen zijn veilig en effectief bij artrose. Ze versterken de spieren rondom het gewricht zonder het kraakbeen overmatig te belasten. Vermijd sporten met hoge impactbelasting of plotselinge richtingsveranderingen. Overleg met een fysiotherapeut over wat bij jouw situatie past.

Helpt glucosamine bij artrose?

Het wetenschappelijk bewijs voor glucosamine bij artrose is wisselend. Sommige studies tonen een bescheiden effect op pijnverlichting, maar grote meta-analyses vinden vaak geen klinisch relevant verschil met placebo. In Nederland wordt glucosamine niet meer standaard vergoed. Bespreek met je arts of het in jouw geval zinvol is.

Wanneer moet ik naar de huisarts met gewrichtspijn?

Ga naar de huisarts als gewrichtspijn langer dan twee weken aanhoudt, je gewricht gezwollen of rood is, je ochtendstijfheid langer dan 30 minuten duurt, of als de pijn je dagelijks functioneren belemmert. Bij koorts in combinatie met gewrichtspijn is direct contact met de huisarts belangrijk om een infectie uit te sluiten.

Kan artrose bij jonge mensen voorkomen?

Ja. Hoewel artrose vaker voorkomt na het 45e levensjaar, kan het ook bij jongere mensen ontstaan — vooral na ernstig gewrichtsletsel (zoals een kruisbandscheur), bij aangeboren gewrichtsafwijkingen of bij overgewicht op jonge leeftijd. Dit heet post-traumatische artrose.³