Hormonale veranderingen tijdens de menopauze: wat er in je lichaam gebeurt

De menopauze is een normale biologische overgang die de meeste vrouwen tussen hun 45ste en 55ste jaar doormaken. Dalende niveaus van oestrogeen en progesteron veroorzaken uiteenlopende klachten — van opvliegers tot slaapproblemen — maar niet elke vrouw heeft evenveel last. Begrijpen wat er in je lichaam speelt, helpt je betere keuzes te maken over je gezondheid.¹

Wat is de menopauze precies?

De menopauze is geen ziekte maar een fysiologische overgang: de eierstokken produceren geleidelijk minder oestrogeen en progesteron, waardoor de menstruatie uiteindelijk stopt.¹ Je bent officieel in de menopauze als je twaalf opeenvolgende maanden niet meer ongesteld bent geweest.

De overgangsperiode vóór de menopauze heet de perimenopauze. Tijdens deze fase kunnen hormoonniveaus grillig schommelen — oestrogeenwaarden zijn soms tijdelijk zelfs hoger dan voorheen. De periode erna heet de postmenopauze. Meer informatie over de overgang vind je ook op Thuisarts.nl.

Wat zijn de meest voorkomende symptomen?

Elke vrouw ervaart de menopauze anders. Sommige vrouwen merken nauwelijks iets; anderen hebben langdurig last van meerdere klachten tegelijk.¹

Opvliegers en nachtelijk zweten

Opvliegers zijn plotselinge golven van hitte, vaak gepaard met blozen, zweten en een verhoogde hartslag. Ze duren gemiddeld 30 seconden tot een paar minuten en worden uitgelokt door warmte, inspanning of stress.² ’s Nachts spreken we van nachtelijk zweten. Ze hangen samen met de dalende oestrogeenspiegel en een instabiele thermoregulatie in de hersenen, al is het exacte mechanisme nog niet volledig opgehelderd.¹

Stemmingswisselingen en depressieve klachten

Hormonale schommelingen kunnen prikkelbaarheid, angst, concentratieproblemen en vermoeidheid uitlokken.² Onderzoek suggereert dat vrouwen tijdens de perimenopauze een verhoogd risico hebben op depressieve klachten, met name als ze eerder een depressie hebben gehad.³ Heb je aanhoudende somberheid of angst? Bespreek dit met je huisarts.

Slaapproblemen

Slapeloosheid is bij veel vrouwen in de menopauze een terugkerend probleem. Nachtelijk zweten verstoort de slaap direct; angst en stress doen dat indirect.²

Vaginale droogheid en urinaire klachten

Door de afname van oestrogeen worden vaginale weefsels dunner, droger en minder elastisch. Dit veroorzaakt jeuk, irritatie en soms pijn bij seks. Diezelfde veranderingen in de urinewegen verhogen de kans op blaasontsteking en urineverlies bij hoesten of lachen.¹

Onregelmatige menstruatie

In de perimenopauze kan je menstruatie onregelmatig worden: soms overvloedig, soms nauwelijks aanwezig. Je kunt tijdens deze fase nog steeds zwanger worden. Bloedverlies nádat je officieel in de menopauze bent, moet je altijd laten beoordelen door een arts.

Welke hormonen veranderen, en hoe?

Oestrogeen

Oestrogeen houdt de vrouwelijke voortplantingsorganen gezond en de vagina vochtig en elastisch. Tijdens de perimenopauze schommelen de oestrogeenwaarden sterk, voordat ze structureel dalen.¹ Die daling is verantwoordelijk voor de meeste klachten: vaginale droogheid, opvliegers en op langere termijn botverlies.

Progesteron

De progesteronproductie neemt af zodra de eisprong minder frequent wordt. Dit beïnvloedt vooral de menstruatiecyclus en in mindere mate het seksueel functioneren.¹

Testosteron

Ook de testosteronspiegel daalt bij vrouwen naarmate ze ouder worden — maar dit is een geleidelijk, leeftijdsgerelateerd proces dat al vóór de menopauze begint en niet direct aan de menopauze gekoppeld is.¹ De rol van testosteron bij vrouwelijk libido is wetenschappelijk onderzocht, maar de conclusies lopen uiteen.⁴

Hormoon	Verandering	Voornaamste effect
Oestrogeen	Sterk dalend	Opvliegers, vaginale droogheid, botverlies
Progesteron	Dalend	Onregelmatige menstruatie
Testosteron	Geleidelijk dalend	Mogelijk effect op libido (bewijs onzeker)

Wanneer is een behandeling zinvol?

De meeste vrouwen hebben geen medische behandeling nodig. Maar als klachten de kwaliteit van leven flink beïnvloeden, zijn er bewezen effectieve opties.⁵⁶

Menopauzale hormoontherapie (MHT) — vroeger ook wel HRT of HBT genoemd — bestaat uit oestrogeen, al dan niet gecombineerd met progestine. Vrouwen die nog een baarmoeder hebben, krijgen altijd ook progestine om het baarmoederslijmvlies te beschermen.⁶ MHT is effectief voor opvliegers, nachtelijk zweten en vaginale droogheid.⁵²

MHT brengt ook risico’s met zich mee, waaronder een mogelijk verhoogd risico op borstkanker bij langdurig gebruik. De huidige richtlijnen adviseren de laagst werkzame dosis voor de kortst noodzakelijke periode.⁶ Bespreek altijd de voor- en nadelen met je arts of apotheker.

Niet-hormonale opties — zoals cognitieve gedragstherapie (CGT) voor opvliegers, en vaginale moisturizers of glijmiddelen voor vaginale droogheid — zijn een goed alternatief als MHT niet geschikt of gewenst is.⁷

Wat kun je zelf doen bij menopauze-klachten?

Leefstijlveranderingen wegnemen klachten niet volledig, maar kunnen de impact ervan beperken:⁷

• Regelmatige beweging helpt bij stemmingsklachten en slaapproblemen.
• Gezond gewicht is relevant: overgewicht versterkt opvliegers en vergroot het risico op metabole problemen na de menopauze.⁸
• Beperking van alcohol en cafeïne kan de frequentie van opvliegers verlagen.
• Goede slaaphygiëne vermindert de impact van nachtelijk zweten.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duren de symptomen van de menopauze?

De duur verschilt sterk per vrouw. Opvliegers en nachtelijk zweten houden gemiddeld vier tot tien jaar aan, maar bij sommige vrouwen verdwijnen ze eerder. Vaginale droogheid kan zonder behandeling ook na de menopauze aanhouden of zelfs verergeren. Bespreek langdurige klachten met je huisarts.

Kan ik tijdens de perimenopauze nog zwanger worden?

Ja, dat is mogelijk. Zolang je nog menstrueert — ook onregelmatig — kun je in principe zwanger worden. Je bent pas definitief niet meer vruchtbaar na twaalf opeenvolgende maanden zonder menstruatie. Als je geen zwangerschap wilt, blijf dan anticonceptie gebruiken totdat je arts aangeeft dat dit niet meer nodig is.

Is hormoontherapie (MHT) veilig?

MHT is effectief en voor veel vrouwen veilig, maar brengt risico’s met zich mee die afhangen van je persoonlijke gezondheidshistorie. Bij langdurig gebruik kan het risico op borstkanker licht verhoogd zijn. De huidige richtlijnen adviseren de laagst werkzame dosis voor de kortst noodzakelijke periode. Overleg altijd met je arts over je individuele situatie.

Wat kan ik doen tegen opvliegers zonder hormonen?

Niet-hormonale opties die bewijs van werkzaamheid hebben, zijn onder meer cognitieve gedragstherapie (CGT), mindfulness en bepaalde antidepressiva (zoals SSRI’s) — deze laatste alleen op recept. Praktische maatregelen zoals het vermijden van cafeïne, alcohol en warme omgevingen kunnen de frequentie verminderen. Bespreek met je arts welke aanpak bij jou past.

Hoe weet ik of ik in de menopauze ben?

Je bent officieel in de menopauze als je twaalf opeenvolgende maanden geen menstruatie meer hebt gehad. Een bloedtest die de FSH-spiegel (follikelstimulerend hormoon) meet, kan een verhoogde waarde laten zien, maar dit is niet altijd noodzakelijk voor de diagnose. Twijfel je, of heb je klachten op jongere leeftijd, dan is het verstandig je huisarts te raadplegen.

Heeft de menopauze invloed op botdichtheid?

Ja. Oestrogeen speelt een belangrijke rol in het behoud van botdichtheid. Door de dalende oestrogeenspiegels neemt het risico op botontkalking (osteoporose) toe na de menopauze. Voldoende calcium, vitamine D en regelmatige belastende beweging (zoals wandelen of krachttraining) helpen botverlies te beperken. Vraag je arts of een botdichtheidsmeting zinvol is voor jou.

Footnotes

1. Talaulikar V. Menopause transition: Physiology and symptoms. Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35382992/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. Duralde ER, Sobel TH, Manson JE. Management of perimenopausal and menopausal symptoms. BMJ (Clinical Research Ed.). 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37553173/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

3. Alblooshi S, Taylor M, Gill N. Does menopause elevate the risk for developing depression and anxiety? Results from a systematic review. Australasian Psychiatry. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36961547/ ↩

4. Davis SR, Baber RJ. Treating menopause - MHT and beyond. Nature Reviews. Endocrinology. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35624141/ ↩

5. Levy B, Simon JA. A Contemporary View of Menopausal Hormone Therapy. Obstetrics and Gynecology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38484309/ ↩ ↩²

6. Vigneswaran K, Hamoda H. Hormone replacement therapy - Current recommendations. Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35000809/ ↩ ↩² ↩³

7. Davis SR, Taylor S, Hemachandra C. The 2023 Practitioner’s Toolkit for Managing Menopause. Climacteric: The Journal of the International Menopause Society. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37902335/ ↩ ↩²

8. Opoku AA, Abushama M, Konje JC. Obesity and menopause. Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37244787/ ↩

Bronnen

1. Talaulikar V — Menopause transition: Physiology and symptoms · Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology · 2022
2. Levy B, Simon JA — A Contemporary View of Menopausal Hormone Therapy · Obstetrics and Gynecology · 2024
3. Duralde ER, Sobel TH, Manson JE — Management of perimenopausal and menopausal symptoms · BMJ (Clinical Research Ed.) · 2023
4. Opoku AA, Abushama M, Konje JC — Obesity and menopause · Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology · 2023
5. Davis SR, Baber RJ — Treating menopause - MHT and beyond · Nature Reviews. Endocrinology · 2022
6. Vigneswaran K, Hamoda H — Hormone replacement therapy - Current recommendations · Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology · 2022
7. Davis SR, Taylor S, Hemachandra C — The 2023 Practitioner's Toolkit for Managing Menopause · Climacteric: The Journal of the International Menopause Society · 2023
8. Alblooshi S, Taylor M, Gill N — Does menopause elevate the risk for developing depression and anxiety? Results from a systematic review · Australasian Psychiatry · 2023