Diabetes mellitus: typen, symptomen en wat je zelf kunt doen

Diabetes mellitus treft ruim 1,1 miljoen Nederlanders en de prevalentie neemt jaarlijks toe.¹ Bij alle vormen is de bloedsuikerspiegel chronisch te hoog — de oorzaak verschilt per type, en dat bepaalt ook de behandeling en wat je zelf kunt doen om je bloedsuiker onder controle te houden.

Wat is diabetes mellitus?

Diabetes mellitus is een stofwisselingsziekte waarbij het lichaam glucose (bloedsuiker) niet goed kan verwerken. Normaal transporteert het hormoon insuline glucose vanuit het bloed naar de cellen, die het als energie gebruiken. Bij diabetes werkt dit proces niet goed, waardoor glucose zich ophoopt in het bloed.²

Langdurig te hoge bloedsuiker beschadigt bloedvaten en zenuwen. Dat leidt op termijn tot ernstige complicaties: hart- en vaatziekten, nierschade, gezichtsproblemen en zenuwschade in handen en voeten.³ Vroeg ingrijpen — via leefstijl of medicatie — verkleint dat risico aanzienlijk.

Welke typen diabetes zijn er?

Moderne diagnostische richtlijnen onderscheiden vier hoofdcategorieën.¹

Type	Kern van het probleem	Aandeel
Type 1	Auto-immuunaanval vernietigt insulineproducerende bètacellen	~10%
Type 2	Insulineresistentie + afnemende insulineproductie	~85–90%
Zwangerschapsdiabetes	Tijdelijk verhoogde insulinebehoefte tijdens zwangerschap	Wisselend
Overige specifieke typen	O.a. alvleesklierziekte, MODY, medicatie-geïnduceerd	~5%

Diabetes type 1 is een auto-immuunziekte waarbij het afweersysteem de bètacellen in de alvleesklier vernietigt. De diagnose wordt vaak al op jonge leeftijd gesteld. Type 1 is niet te voorkomen of te genezen; insulinetoediening via injecties of een insulinepomp is levenslang noodzakelijk.⁴ Orale medicatie om de insulinegevoeligheid te verhogen heeft bij type 1 geen effect, omdat het probleem bij de aanmaak zit, niet bij de receptoren.

Diabetes type 2 is veruit de meest voorkomende vorm. De cellen reageren steeds slechter op insuline (insulineresistentie), waarna de alvleesklier geleidelijk achteropraakt met de aanmaak. Leefstijlfactoren — overgewicht, weinig beweging, ongezonde voeding — spelen een grote rol.⁵ De ziekte heette vroeger ‘ouderdomsdiabetes’, maar komt tegenwoordig ook voor bij mensen in de twintig en dertig.

Overige specifieke typen (in oudere literatuur soms informeel ‘type 3’ of ‘type 3c’ genoemd) ontstaan door directe schade aan de alvleesklier, bijvoorbeeld door alvleesklierontsteking (pancreatitis), of door zeldzame erfelijke varianten zoals MODY (Maturity-Onset Diabetes of the Young). Of insuline of orale medicatie nodig is, hangt af van de mate van resterende insulineproductie.¹

Wat zijn de symptomen van diabetes mellitus?

Bij alle typen stapelt glucose zich op in het bloed, wat herkenbare klachten veroorzaakt.² De meest voorkomende zijn:

• Veel plassen, ook ‘s nachts
• Extreme dorst en veel drinken
• Onverklaard gewichtsverlies
• Aanhoudende vermoeidheid zonder duidelijke oorzaak
• Wazig zien
• Slecht genezende wonden
• Terugkerende schimmelinfecties
• Droge of jeukende huid

Een acetonlucht in de adem is een alarmsignaal voor diabetische ketoacidose (DKA) — een levensbedreigende toestand die vooral bij type 1 kan optreden en onmiddellijke medische aandacht vereist.⁶

Bij type 2 zijn de klachten vaak sluipend. Sommige mensen lopen jarenlang met een verhoogde bloedsuiker rond zonder het te merken. Heb je meerdere van de bovenstaande klachten? Laat je bloedsuiker meten bij de huisarts. Meer informatie vind je op Thuisarts.nl en het Diabetesfonds.

Hoe weet je of je (pre)diabetes hebt?

Drie meetmethoden worden gebruikt bij de diagnose.¹

Meting	Normaal	Prediabetes	Diabetes
Nuchtere bloedglucose	< 6,1 mmol/L	6,1–6,9 mmol/L	≥ 7,0 mmol/L
Bloedglucose 2 uur na maaltijd	< 7,8 mmol/L	7,8–11,0 mmol/L	≥ 11,1 mmol/L
HbA1c (langetermijngemiddelde)	< 39 mmol/mol	39–47 mmol/mol	≥ 48 mmol/mol (6,5%)

Het HbA1c meet je gemiddelde bloedsuiker over de afgelopen twee à drie maanden. Een waarde van 48 mmol/mol (6,5%) of hoger bij twee afzonderlijke metingen bevestigt de diagnose diabetes.¹ Zit je in de prediabetesrange? Dan is nu het moment voor actie: onderzoek laat zien dat leefstijlaanpassingen de kans op de overgang naar type 2 aanzienlijk kunnen verlagen.[^8]

Wat kun je zelf doen bij diabetes type 2 of prediabetes?

Insulineresistentie is geen onveranderlijk gegeven. Bij prediabetes en vroeg type 2 kunnen leefstijlaanpassingen de insulinegevoeligheid verbeteren en de bloedsuiker verlagen.[^8]

Regelmatig bewegen

Bewegen verlaagt de bloedsuiker op twee manieren: spieren verbruiken direct glucose als brandstof, en regelmatige training maakt spiercellen gevoeliger voor insuline.⁴ Zowel duurtraining (wandelen, fietsen, zwemmen) als krachttraining heeft positief effect. Richtlijn: minimaal 150 minuten matige inspanning per week.

Belangrijk bij insulinegebruik: Intensief sporten kan de bloedsuiker snel doen dalen en een hypoglykemie (hypo) veroorzaken. Meet voor en na het sporten je bloedsuiker en bespreek met je arts of diabetesverpleegkundige of aanpassing van je dosering nodig is.

Voedingspatroon aanpassen

Er is geen universeel ‘diabetesdieet’, maar consistent bewijs ondersteunt:⁵

• Minder geraffineerde koolhydraten en toegevoegd suiker
• Meer vezels (groenten, peulvruchten, volkoren granen)
• Gezonde vetten (olijfolie, noten, vette vis)
• Beperking van bewerkte voeding en suikerhoudende dranken

Medicatie en begeleiding

Als leefstijl onvoldoende effect heeft, zijn er medicamenteuze opties. Metformine is voor de meeste mensen met type 2 de eerste keus.⁴ Bij type 1 en bij vormen met sterk verminderde insulineproductie is insuline noodzakelijk.

Bespreek altijd aanpassingen in medicatie, voeding of sportschema met je huisarts, diabetesverpleegkundige of apotheker — zeker als je ook bloeddruk- of cholesterolverlagers gebruikt.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen diabetes type 1 en type 2?

Bij type 1 vernietigt het eigen afweersysteem de insulineproducerende bètacellen, waardoor er helemaal geen insuline meer aangemaakt wordt. Bij type 2 wordt er nog wel insuline aangemaakt, maar reageren de cellen er steeds slechter op (insulineresistentie). Type 1 vereist altijd insuline; type 2 kan in vroege stadia met leefstijlaanpassingen en orale medicatie behandeld worden.

Kun je diabetes type 2 omdraaien?

Volledig omdraaien is voor de meeste mensen niet realistisch, maar remissie is bij sommigen wél mogelijk. Bij prediabetes of vroeg type 2 kunnen gewichtsverlies, meer beweging en een gezonder voedingspatroon de bloedsuiker naar een normaal niveau brengen en medicatie tijdelijk overbodig maken. Hoelang remissie aanhoudt, verschilt per persoon en hangt af van consequente leefstijlaanpassing.

Wat is prediabetes en hoe gevaarlijk is het?

Prediabetes betekent dat je bloedsuiker verhoogd is, maar nog niet hoog genoeg voor de diagnose diabetes: nuchtere glucose 6,1–6,9 mmol/L of HbA1c 39–47 mmol/mol. Zonder ingrijpen ontwikkelt een deel van de mensen met prediabetes binnen vijf à tien jaar type 2 diabetes. Met leefstijlaanpassingen kan die overgang echter sterk worden vertraagd of voorkomen.

Hoe laag moet mijn HbA1c zijn?

De diagnose diabetes wordt gesteld bij een HbA1c van 48 mmol/mol (6,5%) of hoger. In behandeling streeft je arts naar een individueel afgesproken streefwaarde — vaak 53 mmol/mol (7%) of lager, afhankelijk van leeftijd, medicatie en persoonlijke omstandigheden. Bespreek jouw streefwaarde altijd met je huisarts of internist.

Is bewegen gevaarlijk als ik insuline gebruik?

Bewegen is bij insulinegebruik veilig én aan te raden, maar vraagt om extra aandacht. Intensieve inspanning kan de bloedsuiker snel doen dalen en een hypo veroorzaken. Meet je bloedsuiker voor en na het sporten, zorg voor snel beschikbare koolhydraten bij de hand en bespreek met je arts of je insulinedosering op sportdagen aanpassing behoeft.

Welke voeding helpt bij het verlagen van de bloedsuiker?

Er bestaat geen magisch diabetesdieet, maar bewijs ondersteunt het beperken van geraffineerde koolhydraten en toegevoegd suiker, meer vezels uit groenten en peulvruchten en het vervangen van bewerkte vetten door olijfolie en noten. Suikerhoudende dranken vermijden heeft een direct positief effect op de bloedsuiker. Voor persoonlijk voedingsadvies kan je huisarts je doorverwijzen naar een diëtist.

Kan stress mijn bloedsuiker verhogen?

Ja. Bij stress maakt het lichaam hormonen aan zoals cortisol en adrenaline, die de lever aanzetten tot extra glucoseproductie. Bij mensen met diabetes of insulineresistentie kan dit de bloedsuiker meetbaar verhogen. Voldoende slaap, regelmatige beweging en stressreductie zijn daarom een nuttig onderdeel van diabetesmanagement.

Footnotes

1. Harreiter J, Roden M. Diabetes mellitus: definition, classification, diagnosis, screening and prevention (Update 2023). Wiener klinische Wochenschrift. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37101021/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. Cloete L. Diabetes mellitus: an overview of the types, symptoms, complications and management. Nursing Standard. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34708622/ ↩ ↩²

3. Tegegne BA, Adugna A, Yenet A. A critical review on diabetes mellitus type 1 and type 2 management approaches: from lifestyle modification to current and novel targets and therapeutic agents. Frontiers in Endocrinology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39493778/ ↩

4. Calimag APP, Chlebek S, Lerma EV. Diabetic ketoacidosis. Disease-a-Month. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35577617/ ↩ ↩² ↩³

5. Antar SA, Ashour NA, Sharaky M. Diabetes mellitus: Classification, mediators, and complications; A gate to identify potential targets for the development of new effective treatments. Biomedicine & Pharmacotherapy. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37857245/ ↩ ↩²

6. Majety P, Lozada Orquera FA, Edem D. Pharmacological approaches to the prevention of type 2 diabetes mellitus. Frontiers in Endocrinology. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36967777/ ↩

Bronnen

1. Harreiter J, Roden M — Diabetes mellitus: definition, classification, diagnosis, screening and prevention (Update 2023) · Wiener klinische Wochenschrift · 2023
2. Cloete L — Diabetes mellitus: an overview of the types, symptoms, complications and management · Nursing Standard · 2022
3. Antar SA, Ashour NA, Sharaky M — Diabetes mellitus: Classification, mediators, and complications; A gate to identify potential targets for the development of new effective treatments · Biomedicine & Pharmacotherapy · 2023
4. Tomic D, Shaw JE, Magliano DJ — The burden and risks of emerging complications of diabetes mellitus · Nature Reviews Endocrinology · 2022
5. Tegegne BA, Adugna A, Yenet A — A critical review on diabetes mellitus type 1 and type 2 management approaches: from lifestyle modification to current and novel targets and therapeutic agents · Frontiers in Endocrinology · 2024
6. Calimag APP, Chlebek S, Lerma EV — Diabetic ketoacidosis · Disease-a-Month · 2023
7. Majety P, Lozada Orquera FA, Edem D — Pharmacological approaches to the prevention of type 2 diabetes mellitus · Frontiers in Endocrinology · 2023