Incontinentie: oorzaken, vormen en bewezen behandelingen

Incontinentie — ongewild urineverlies — is in Nederland wijdverspreid: een groot deel van de vrouwen boven de 45 en veel mannen boven de 75 heeft er last van.¹ Er zijn vijf duidelijk te onderscheiden vormen, elk met eigen oorzaken. De meest effectieve behandelingen zijn niet-operatief en goed toepasbaar, ook thuis.²

Wat is incontinentie en hoe vaak komt het voor?

Incontinentie betekent dat je ongewild urine verliest. Het is veelvoorkomender dan de meeste mensen denken, maar doordat het taboe is, zoekt slechts een derde van de mensen met urineverlies professionele hulp.¹ Dat is jammer, want gerichte behandeling — ook zonder operatie — helpt bij een aanzienlijk deel.

Incontinentie is geen zuivere ouderdomskwaal. Het treft ook jongere vrouwen, met name na een zwangerschap of bevalling.³ Bij mannen treedt het vaker op na een prostaatoperatie en neemt het risico toe met de leeftijd.

Welke vormen van urineverlies zijn er?

Er zijn vijf vormen van incontinentie, elk met eigen symptomen en oorzaken.⁴

Stressincontinentie

De druk in de buik stijgt bij niezen, hoesten, lachen of sporten — en de bekkenbodemspieren houden de urine niet. ‘Stress’ verwijst hier naar drukverhoging, niet naar emotionele spanning. De oorzaak ligt in verzwakte of slecht gecoördineerde bekkenbodemspieren.⁵

Aandrangincontinentie (overactieve blaas)

Hier geeft de blaas te vroeg een signaal dat je moet plassen, terwijl hij nog lang niet vol is. De aandrang is zo hevig dat het toilet niet altijd op tijd wordt gehaald.⁴ Oorzaken zijn onder meer blaasontstekingen, bepaalde medicijnen (plaspillen, antidepressiva, antipsychotica), bestraling in het bekkengebied of neurologische aandoeningen zoals MS of de ziekte van Parkinson.

Gemengde incontinentie

Stressincontinentie en aandrangincontinentie tegelijk — dit komt relatief vaak voor, zeker na de overgang.⁶

Overloopincontinentie

De blaas loopt over doordat hij zich niet goed kan legen. Bij mannen is een vergrote prostaat de meest voorkomende oorzaak: de vernauwde plasbuis belemmert het volledig legen van de blaas, waarna continu een kleine hoeveelheid lekt.

Functionele incontinentie

De blaas zelf functioneert normaal. Het probleem is dat het toilet niet op tijd wordt gehaald — door beperkte mobiliteit (zoals bij artritis) of cognitieve problemen zoals dementie.

Wat veroorzaakt stressincontinentie?

Stressincontinentie is de meest voorkomende vorm bij vrouwen van jonge en middelbare leeftijd.² De bekkenbodemspieren — die blaas, baarmoeder en darmen ondersteunen — zijn verzwakt of werken niet goed samen. Oorzaken:

• Zwangerschap en bevalling: de mechanische belasting tijdens een vaginale bevalling, zeker bij inscheuren of inknippen, beschadigt de bekkenbodemspieren en zenuwen.³
• De overgang: dalend oestrogeen vermindert de elasticiteit van het bindweefsel in de bekkenbodem.⁶
• Weinig bewust gebruik: bekkenbodemspieren verzwakken bij gebrek aan training, net als andere spieren.
• Prostaatoperatie bij mannen: na een operatie wegens prostaatkanker kunnen de bekkenbodemspieren tijdelijk of blijvend verzwakt raken.²

Werken bekkenbodemoefeningen echt bij incontinentie?

Bekkenbodemoefeningen zijn de eerstelijnsbehandeling die huisartsen en urologen aanbevelen bij stress- en gemengde incontinentie.⁴ Gerichte training van de bekkenbodemspieren is effectief aangetoond in meerdere systematische reviews.⁷

Oefeningen onder begeleiding van een bekkenfysiotherapeut zijn effectiever dan zelfstandig oefenen zonder instructie. Een bekkenfysiotherapeut kan:

• Controleren of je de juiste spieren aanstuurt — velen spannen onbewust buik of billen aan in plaats van de bekkenbodem
• Biofeedback toepassen: een sensor maakt de aanspanning zichtbaar op een scherm
• Elektrostimulatie gebruiken: zwakke elektrische impulsen stimuleren de bekkenbodemspieren automatisch⁷

Een systematische review uit 2023 bevestigt dat fysiotherapeutische begeleiding na de bevalling effectief urineverlies vermindert.⁸

Twijfel je of je de oefeningen correct uitvoert? Je huisarts kan je verwijzen naar een bekkenfysiotherapeut. Meer informatie vind je op Thuisarts.nl.

Welke andere behandelingen zijn er bij incontinentie?

Blaasheropvoeding bij aandrangincontinentie

Bij aandrangincontinentie is blaasheropvoeding een bewezen aanpak.⁴ Je traint de blaas stap voor stap om langer te wachten: de aandrang bewust uitstellen, eerst met een paar minuten, daarna steeds langer. Gecombineerd met bekkenbodemoefeningen geeft dit de beste resultaten.

Pessarium of vaginale ring

Bij stressincontinentie in combinatie met een verzakking van blaas of baarmoeder kan een pessarium helpen: een ring die dag en nacht in de vagina wordt gedragen en de bekkenorganen ondersteunt. Huisarts of gynaecoloog plaatst dit.

Medicatie

Bij aandrangincontinentie kunnen medicijnen die de blaasspier kalmeren helpen als gedragstherapie en oefeningen onvoldoende effect hebben. Dit is een optie die je altijd met je arts bespreekt.²

Operatieve ingrepen

Bij ernstige stressincontinentie waarbij andere behandelingen niet volstaan, zijn ingrepen mogelijk — zoals een sling die de plasbuis ondersteunt. Dit zijn laatste-stap-opties, na uitputtende conservatieve behandeling.

Wat kun je zelf doen om urineverlies te verminderen?

Naast bekkenbodemoefeningen zijn er leefstijlveranderingen die klachten kunnen verminderen:

• Minder cafeïne en alcohol: beide prikkelen de blaaswand en kunnen aandrang versterken.
• Gezond gewicht: overgewicht verhoogt de druk op de bekkenbodem en verergert stressincontinentie.²
• Stoppen met roken: chronisch hoesten door roken verhoogt de buikdruk en belast de bekkenbodem continu.
• Vochtinname spreiden: niet minder drinken (geconcentreerde urine irriteert de blaas juist meer), maar de inname verdelen over de dag.
• Plaslogboek bijhouden: inzicht in patronen helpt jou en je arts bij het stellen van een diagnose.

Heb je al weken oefeningen geprobeerd zonder resultaat, of ben je onzeker over de oorzaak van je urineverlies? Raadpleeg dan je huisarts. Op Thuisarts.nl vind je betrouwbare informatie over diagnose en doorverwijzing.

Veelgestelde vragen over incontinentie

Wat is het verschil tussen stressincontinentie en aandrangincontinentie?

Bij stressincontinentie verlies je urine tijdens een plotse drukverhoging — zoals niezen, hoesten of sporten. Bij aandrangincontinentie ontstaat er plotse, hevige aandrang en lukt het niet altijd het toilet op tijd te bereiken. Beide vormen kunnen gelijktijdig voorkomen; dat heet gemengde incontinentie.⁴

Helpen bekkenbodemoefeningen echt?

Ja, bekkenbodemoefeningen zijn de meest wetenschappelijk onderbouwde niet-operatieve behandeling bij stressincontinentie.⁷ Begeleiding door een bekkenfysiotherapeut maakt de oefeningen effectiever. Resultaat is doorgaans merkbaar na 8 tot 12 weken regelmatig oefenen.

Is urineverlies na de bevalling normaal?

Urineverlies direct na de bevalling is veelvoorkomend.³ Bij de meeste vrouwen vermindert het binnen enkele maanden, spontaan of met gerichte bekkenbodemoefeningen. Houdt het langer dan drie maanden aan, bespreek het dan met je verloskundige of huisarts — vroege behandeling geeft de beste resultaten.

Zijn er meer mensen die last hebben van incontinentie?

Absoluut. Incontinentie treft een groot deel van de volwassen bevolking, maar doordat het taboe is, wordt er weinig over gesproken.¹ Bij een bekkenfysiotherapeut of continentieverpleegkundige kun je ervaringen uitwisselen en lotgenotencontact vinden.

Moet ik naar de dokter, of kan ik gewoon incontinentiemateriaal gebruiken?

Incontinentiemateriaal zoals inleggers is een waardige oplossing als je klachten accepteert of behandeling niet wenst — dat is een volstrekt begrijpelijke keuze. Weet wel dat bij veel mensen gerichte behandeling de klachten significant kan verminderen. Een gesprek met je huisarts kost weinig moeite en opent meer mogelijkheden.²

Kan de overgang incontinentie veroorzaken of verergeren?

Ja. Na de menopauze daalt het oestrogeenniveau, waardoor het bindweefsel van de bekkenbodem en de slijmvliezen van de plasbuis minder elastisch worden.⁶ Dit verhoogt het risico op zowel stress- als aandrangincontinentie. Plaatselijke oestrogeentherapie (vaginaal) kan bij sommige vrouwen helpen — bespreek dit met je arts of gynaecoloog.

Wat zijn de behandelopties voor mannen met incontinentie?

Mannen ontwikkelen vaker aandrang- of overloopincontinentie, vaak door een vergrote prostaat. Na een prostaatoperatie is tijdelijke stressincontinentie veelvoorkomend.² Bekkenbodemoefeningen zijn ook voor mannen effectief; bij overloopincontinentie door prostaatproblemen zijn medicamenteuze of chirurgische opties beschikbaar via de uroloog.