Placebo-effect: wat zegt het nieuwste onderzoek over hoe het werkt?

Placebo-onderzoek levert steeds verrassendere resultaten op: suikerpillen kunnen aantoonbare fysiologische veranderingen in de hersenen veroorzaken, werken soms zelfs als je weet dat het een placebo is, en spelen een grotere rol bij pijn en chronische klachten dan lang werd aangenomen.¹ De meest opvallende bevindingen uit recent onderzoek staan hieronder op een rij.

Hoe verandert een placebo je hersenen?

Lange tijd bleef het onduidelijk hoe een pil zonder werkzame stof toch een meetbaar effect kon hebben. Recent onderzoek geeft hier steeds meer duidelijkheid over.

Een studie gepubliceerd in Nature in 2024 bracht voor het eerst de exacte neurale circuits in kaart die actief worden bij placebo-pijnstilling. De onderzoekers identificeerden specifieke hersencellen die — zonder enig farmacologisch middel — pijnsignalen aantoonbaar remmen.²

Een andere studie uit 2024 richtte zich op het onderliggende mechanisme: hoe wordt verwachting omgezet in meetbare pijnverlichting? De onderzoekers noemden dit “reverse-engineering van placebo-analgesie” — het reconstrueren van het fysiologische pad dat een verwachting aflegt naar een concreet effect.³

Samen tonen deze studies dat de hersenen beschikken over ingebouwde pijnstillende systemen die door verwachting en context worden geactiveerd. Het is geen kwestie van “gewoon inbeelden” — de fysiologie verandert daadwerkelijk.

Werkt een placebo ook als je weet dat het een placebo is?

Dit is misschien wel het meest verrassende inzicht van de afgelopen jaren: soms wel.

Onderzoeker Ted Kaptchuk van Harvard onderzocht dit bij mensen met het Prikkelbare Darm Syndroom (Irritable Bowel Syndrome). Een groep kreeg een placebo-pil waarbij expliciet gezegd werd dat het een placebo was — zonder bedrog. Toch meldde deze groep merkbaar minder klachten dan de controlegroep die geen behandeling ontving.⁴

Een meta-analyse uit 2022 voegde hier een interessante dimensie aan toe: mensen die zelf mochten kiezen of ze een placebo namen, rapporteerden grotere effecten dan mensen bij wie die keuze buiten hen om werd gemaakt.⁵ Keuzevrijheid versterkt het placebo-effect, zelfs als iemand weet dat het een placebo is.

Wat zegt nieuw onderzoek over het placebo-effect bij pijn?

Pijn is het domein waar placebo-onderzoek het verst is gevorderd. Een review in het Handbook of Clinical Neurology (2025) beschrijft hoe verwachting, conditionering (leerprocessen) en de arts-patiëntrelatie gezamenlijk bijdragen aan placebo-pijnstilling.¹

Opvallend is ook het tegenovergestelde fenomeen: het nocebo-effect. Dat treedt op wanneer een negatieve verwachting — zoals de verwachting dat een behandeling bijwerkingen geeft — leidt tot echte klachten, ook bij een neppil.⁶ Hoe een arts informeert over mogelijke bijwerkingen, kan dus medebepalend zijn voor of een patiënt die bijwerkingen daadwerkelijk ervaart.

Werken antidepressiva beter dan een suikerpil?

Dit is een genuanceerd onderwerp. Een invloedrijke meta-analyse van Kirsch en collega’s (2008) vergeleek antidepressiva zoals fluoxetine (Prozac) met placebo’s bij verschillende gradaties van depressie. De bevinding: bij lichte tot matige depressie was het verschil met een placebo statistisch klein; bij ernstige depressie was het voordeel van antidepressiva klinisch relevanter. Latere analyses bevestigden dat de respons per persoon sterk verschilt.

Belangrijke kanttekening: stop nooit zelfstandig met antidepressiva en bespreek medicatiebeslissingen altijd met een arts of psychiater. Thuisarts.nl biedt betrouwbare en onafhankelijke informatie voor patiënten.

Placebo-effect bij sport: werkt verwachting ook fysiek?

Het placebo-effect beperkt zich niet tot de spreekkamer. Een review uit 2024 toonde aan dat sporters die dachten een prestatieverhogend middel te hebben ingenomen — maar in werkelijkheid een placebo kregen — betere resultaten boekten dan de controlegroep.⁷

Bij cafeïne is dit grondig onderzocht: een systematische review uit 2024 concludeerde dat alleen al de verwachting dat je cafeïne hebt ingenomen sportprestaties kan verbeteren, zelfs zonder daadwerkelijke cafeïne-inname.⁸ Dit illustreert hoe sterk mentale processen fysieke uitkomsten kunnen beïnvloeden.

Placebo-effect bij leverziekte: een minder bekend voorbeeld

Een meta-analyse uit 2022 analyseerde klinische studies bij NASH (niet-alcoholische steatohepatitis, ook wel “vette lever” zonder alcoholgebruik). Een opvallend deel van de placebo-groepen vertoonde verbetering van leverbevindingen.⁹ Dit is een van de redenen waarom klinisch geneesmiddelenonderzoek altijd een placebogroep vereist: zonder die vergelijkingsgroep overschat je het effect van het onderzochte middel.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen het placebo-effect en ‘gewoon inbeelden’?

Het placebo-effect is geen pure inbeelding. Onderzoek laat zien dat na inname van een placebo meetbare veranderingen optreden in de hersenen, waaronder activatie van pijnstillende neurale circuits.² De subjectieve klachtenvermindering gaat gepaard met objectief aantoonbare fysiologische processen — niet alleen met een gevoel van verbetering.

Kan een arts mij bewust een placebo voorschrijven?

In principe mag een arts een placebo inzetten, maar er bestaat discussie over de ethiek hiervan — met name als de patiënt niet weet dat het een placebo is. Onderzoek naar open-label placebo’s, waarbij de patiënt wél weet dat het een placebo is, laat zien dat het effect ook dan kan optreden.⁴ Bespreek eventuele vragen hierover met je huisarts.

Wat is het nocebo-effect en hoe verschilt het van het placebo-effect?

Het nocebo-effect is het tegenovergestelde van het placebo-effect: een negatieve verwachting leidt tot echte, meetbare klachten, ook zonder werkzame stof.⁶ Denk aan iemand die bijwerkingen ervaart van een neppil omdat hij verwacht dat het middel bijwerkingen geeft. Zowel placebo- als nocebo-effecten zijn fysiologisch aantoonbaar.

Werkt het placebo-effect bij alle aandoeningen even goed?

Nee. Het placebo-effect is het sterkst aangetoond bij subjectieve klachten zoals pijn, misselijkheid, angst en functionele darmstoornissen.¹ Bij ernstige infecties, kanker of structurele lichamelijke afwijkingen vervangt een placebo geen bewezen behandeling. Raadpleeg altijd een arts bij ernstige of aanhoudende klachten.

Is het veilig om een placebo te gebruiken in plaats van echte medicatie?

Dat hangt sterk af van de aandoening. Bij functionele klachten kan een placebo soms effectief zijn als aanvulling op de zorg, maar een placebo mag bewezen medicamenteuze behandelingen niet zelfstandig vervangen — zeker niet bij ernstige of chronische aandoeningen. Bespreek dit altijd met een arts of apotheker.

Wat zijn open-label placebo’s?

Open-label placebo’s zijn neppillen waarbij de patiënt expliciet verteld wordt dat het een placebo is. Onderzoek laat zien dat een deel van de patiënten zelfs dan verbetering ervaart.⁴ Vermoedelijk spelen conditionering, vertrouwen in de behandelaar en de rituele kant van het innemen van een pil een rol bij dit effect.

Heeft het placebo-effect invloed op sportprestaties?

Ja. Studies tonen aan dat sporters die geloven dat ze een prestatieverhogend middel hebben ingenomen — maar in werkelijkheid een placebo kregen — beter presteren dan controlegroepen.⁷ Specifiek bij cafeïne is aangetoond dat zelfs de verwachting van inname meetbare prestatiewinst kan opleveren.⁸

Footnotes

1. Belleï-Rodriguez CÉ, Colloca L. Placebo and nocebo effect in pain. Handbook of Clinical Neurology. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41161953/ ↩ ↩² ↩³

2. Chen C, Niehaus JK, Dinc F. Neural circuit basis of placebo pain relief. Nature. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39048016/ ↩ ↩²

3. Chen B, Goldstein N, Dziubek J. Reverse-engineering placebo analgesia. Current Biology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39241777/ ↩

4. Kaptchuk TJ, Friedlander E, Kelley JM, et al.. Placebos without Deception: A Randomized Controlled Trial in Irritable Bowel Syndrome. PLoS ONE. 2010. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21036091/ ↩ ↩² ↩³

5. Tang B, Barnes K, Geers A. Choice and the Placebo Effect: A Meta-analysis. Annals of Behavioral Medicine. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35022650/ ↩

6. Colloca L. The Nocebo Effect. Annual Review of Pharmacology and Toxicology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37585661/ ↩ ↩²

7. Raglin JS, Lindheimer JB. The Placebo Effect in Exercise and Mental Health Research. Current Topics in Behavioral Neurosciences. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39042249/ ↩ ↩²

8. Vega-Muñoz A, Contreras-Barraza N, Salazar-Sepúlveda G. Caffeine Placebo Effect in Sport and Exercise: A Systematic Review. Nutrients. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39339818/ ↩ ↩²

9. Ng CH, Xiao J, Lim WH. Placebo effect on progression and regression in NASH: Evidence from a meta-analysis. Hepatology. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34990037/ ↩

Bronnen

1. Chen B, Goldstein N, Dziubek J — Reverse-engineering placebo analgesia · Current Biology · 2024
2. Tang B, Barnes K, Geers A — Choice and the Placebo Effect: A Meta-analysis · Annals of Behavioral Medicine · 2022
3. Belleï-Rodriguez CÉ, Colloca L — Placebo and nocebo effect in pain · Handbook of Clinical Neurology · 2025
4. Raglin JS, Lindheimer JB — The Placebo Effect in Exercise and Mental Health Research · Current Topics in Behavioral Neurosciences · 2024
5. Vega-Muñoz A, Contreras-Barraza N, Salazar-Sepúlveda G — Caffeine Placebo Effect in Sport and Exercise: A Systematic Review · Nutrients · 2024
6. Colloca L — The Nocebo Effect · Annual Review of Pharmacology and Toxicology · 2024
7. Chen C, Niehaus JK, Dinc F — Neural circuit basis of placebo pain relief · Nature · 2024
8. Ng CH, Xiao J, Lim WH — Placebo effect on progression and regression in NASH: Evidence from a meta-analysis · Hepatology · 2022
9. Kaptchuk TJ, Friedlander E, Kelley JM, et al. — Placebos without Deception: A Randomized Controlled Trial in Irritable Bowel Syndrome · PLoS ONE · 2010