Prikkelbare darm bij kinderen: symptomen, oorzaken en 6 tips die helpen

Prikkelbare darm syndroom (PDS) bij kinderen herken je aan buikpijn die minstens vier dagen per maand terugkomt, twee maanden of langer, en die samenhangt met de stoelgang: diarree, verstopping of allebei. De darm is overgevoelig, maar niet beschadigd. Vaste eetmomenten, beweging, minder spanning en psychologische begeleiding helpen het meest.¹

Wat is prikkelbare darm syndroom (PDS)?

PDS is een functionele aandoening. Bij onderzoek zien de darmen er normaal uit, maar ze werken niet goed. De darm reageert te sterk op prikkels zoals bepaalde voeding, spanning of een opgeblazen gevoel. Je kind voelt dan pijn die niet in verhouding staat tot wat er in de darm gebeurt.²³

Artsen stellen de diagnose met de Rome IV-criteria. Voor kinderen en tieners van 4 tot 18 jaar gelden als hoofdpunten:¹

• buikpijn op minstens 4 dagen per maand;
• minimaal 2 maanden lang;
• de pijn hangt samen met de stoelgang, of met een verandering in hoe vaak je kind poept of hoe de ontlasting eruitziet;
• na goed onderzoek is er geen andere aandoening die de klachten beter verklaart.

Hoe herken je prikkelbare darm bij kinderen?

Let op het patroon. Gaat het om regelmatige buikpijn in combinatie met een veranderde stoelgang, en duurt dat al minstens twee maanden? De tabel hieronder geeft je een eerste houvast.

Wanneer moet je direct naar de huisarts?

Zie je alarmsignalen, ga dan meteen naar de huisarts. Het gaat om bloed bij de ontlasting, ongewild afvallen, koorts, groeiachterstand, pijn waar je kind ‘s nachts van wakker wordt, aanhoudend braken of een familie waarin darmontsteking of coeliakie voorkomt. Zulke signalen kunnen op een andere aandoening wijzen die apart onderzocht moet worden.¹³ Op Thuisarts.nl lees je wanneer je een afspraak moet maken.

Wat zijn de oorzaken van PDS bij kinderen?

De precieze oorzaak is nog niet bekend. Onderzoek wijst op een verstoorde wisselwerking tussen darmen en hersenen, de darm-hersen-as. Daardoor reageert de darm te sterk op gewone prikkels.² Daarbij spelen meerdere factoren mee:

• Overgevoelige darmzenuwen: normale rek van de darm door voedsel of gas voelt al pijnlijk.²
• Veranderde darmflora: bij PDS is de samenstelling van de darmbacteriën vaak anders, al is nog onduidelijk wat oorzaak en wat gevolg is.²⁴
• Doorgemaakte darminfectie: na een bacteriële maag-darminfectie (gastro-enteritis) houdt een deel van de mensen PDS-klachten over.²³
• Aanleg: PDS komt in sommige families vaker voor.³
• Spanning en emoties: stress op school of thuis maakt de darm gevoeliger. Daarom staan psychologische behandelingen centraal in de richtlijn voor kinderen.¹²

Hoe stelt de arts de diagnose?

Er bestaat geen bloedtest of scan die PDS aantoont. De huisarts of kinderarts kijkt naar het klachtenpatroon en sluit andere oorzaken uit. Dat gebeurt met lichamelijk onderzoek en zo nodig met bloed- en ontlastingsonderzoek, bijvoorbeeld naar coeliakie of een darmontsteking.¹³

Houd vóór het consult twee tot vier weken een dagboek bij. Schrijf op wanneer de pijn begint, hoe erg die is (van 1 tot 10), wat je kind heeft gegeten, hoe de ontlasting eruitzag en of er spanning was. Zo heeft de arts concrete informatie en zie je zelf sneller verbanden.

De arts vraagt ook naar de familie, naar medicijnen die je kind gebruikt (sommige geven darmklachten als bijwerking) en naar de groeicurve.

6 tips om PDS-klachten bij kinderen te verminderen

Tip 1: Eet op vaste tijden

Vaste maaltijden geven de darm een voorspelbaar ritme. Sla geen maaltijden over en eet ‘s avonds niet te laat. Gebruik het dagboek om te zien of bepaalde producten of momenten steeds met klachten samenvallen. Sommige reacties komen pas een of twee dagen later.

Tip 2: Drink genoeg en let op vezels

Genoeg drinken, liefst water, houdt de ontlasting soepel. Koolzuurhoudende drank en veel vruchtensap geven bij een gevoelige darm vaak extra gas en krampen. Bij verstopping kunnen oplosbare vezels zoals psyllium (vlozaad) helpen. Grove, onoplosbare vezels zoals zemelen geven juist vaker een opgeblazen gevoel.⁴⁵ Bouw vezels langzaam op en overleg de hoeveelheid met de huisarts of een diëtist.

Tip 3: Een low-FODMAP dieet alleen met een diëtist

Het low-FODMAP dieet laat tijdelijk bepaalde koolhydraten weg die in de darm snel fermenteren en zo gas en pijn kunnen geven. FODMAP staat voor fermenteerbare oligo-, di- en monosachariden en polyolen. Bij volwassenen vermindert het dieet bij een deel van de mensen de klachten.³⁴ Bij kinderen is er veel minder onderzoek gedaan.¹

Let op: het dieet heeft drie fases (weglaten, opnieuw invoeren, op maat maken). Begin er bij een kind nooit zelf aan. Als je te veel weglaat, krijgt je kind mogelijk te weinig voedingsstoffen binnen en kan een ongezonde relatie met eten ontstaan. Vraag de huisarts om een verwijzing naar een diëtist.

Tip 4: Probiotica: soms het proberen waard

Bepaalde probiotische stammen, zoals Lactobacillus rhamnosus GG en sommige Bifidobacterium-stammen, verminderden in een aantal studies buikpijn bij PDS.⁴¹ Het bewijs is wisselend en het effect verschilt per stam en per kind. Een probioticum werkt dus niet bij iedereen. Overleg met de huisarts of kinderarts voordat je begint.

Tip 5: Pak spanning aan met CGT of hypnotherapie

Voor kinderen met PDS zijn psychologische behandelingen het best onderzocht. Daaronder vallen cognitieve gedragstherapie (CGT) en darmgerichte hypnotherapie. Ze leren je kind anders om te gaan met pijnsignalen en doorbreken angst en vermijdgedrag rond de buikpijn.¹ Darmgerichte hypnotherapie kan ook thuis, met audio-opnames.

Ontspanning en mindfulness kunnen daarnaast helpen om rustiger te worden. Vraag de huisarts naar een verwijzing naar een kinderpsycholoog of een hypnotherapeut met ervaring in buikpijn bij kinderen.

Tip 6: Laat je kind elke dag bewegen

Bewegen houdt de darm in beweging en helpt om stresshormonen af te bouwen. Bij volwassenen met PDS lijkt regelmatig bewegen de klachten te verminderen.³⁶ Elke dag matig bewegen is genoeg: fietsen, zwemmen of buiten spelen. Regelmaat is belangrijker dan inspanning. Bij kinderen is dit nog weinig apart onderzocht.

Veelgestelde vragen

Met wie kan ik praten als niemand begrijpt wat mijn kind doormaakt?

Begin bij de huisarts en vraag zo nodig om een verwijzing naar een kinderarts of een kinder-MDL-arts (maag-darm-leverarts). Spelen spanning of piekeren mee, dan is een kinderpsycholoog de aangewezen persoon. CGT en darmgerichte hypnotherapie zijn bij PDS het best onderbouwd. PDS bij kinderen is een erkende aandoening: je hoeft het niet alleen uit te zoeken.

Hoe lang moet ik een voedingsdagboek bijhouden voor de huisarts?

Twee tot vier weken is meestal genoeg om een patroon te zien. Schrijf naast het eten ook de pijn, de ontlasting en stressvolle momenten op. Sommige klachten komen pas een of twee dagen na het eten, en een dagboek van minder dan twee weken mist die verbanden vaak. Neem het dagboek mee naar het consult.

Kan PDS bij kinderen vanzelf overgaan?

Bij een deel van de kinderen worden de klachten in de loop der jaren minder. Bij anderen blijven ze tot op volwassen leeftijd. De kans op verbetering is groter als je samen met de arts uitlokkende factoren aanpakt, zoals spanning en een onregelmatig eetpatroon.

Welke voeding moet mijn kind vermijden bij PDS?

Er bestaat geen vaste verbodslijst, want elk kind reageert anders. Veel voorkomende boosdoeners zijn koolzuurhoudende drank, veel vruchtensap, vet eten en grote porties. Een dagboek laat zien wat voor jouw kind een rol speelt. Laat producten alleen langdurig weg met begeleiding van een diëtist.

Is buikpijn bij kinderen altijd PDS?

Nee. Buikpijn kan veel oorzaken hebben, zoals verstopping, coeliakie, een infectie of een darmontsteking. Heeft je kind bloed bij de ontlasting, valt het ongewild af, heeft het koorts of wordt het ‘s nachts wakker van de pijn? Ga dan direct naar de huisarts.

Helpen medicijnen bij PDS bij kinderen?

Medicijnen spelen bij kinderen een kleinere rol dan aanpassingen in leefstijl en psychologische behandeling. Soms schrijft de arts tijdelijk iets voor tegen verstopping of krampen. Geef je kind geen middelen zonder overleg met de huisarts of apotheker.