Jicht en nierstenen: de gemeenschappelijke oorzaak die je moet kennen

Jicht en nierstenen lijken op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken te hebben — totdat je hun gemeenschappelijke oorzaak kent. Beide aandoeningen kunnen ontstaan door een te hoog urinezuurgehalte in het bloed. Wie begrijpt hoe dit mechanisme werkt, kan gerichte stappen zetten om beide te voorkomen of te beperken.¹

Wat is jicht en hoe ontstaat het?

Jicht is een reumatische aandoening waarbij urinezuurkristallen zich ophopen in gewrichten, wat leidt tot plotselinge, hevige pijnaanvallen.¹ De onderliggende toestand heet hyperurikemie: een chronisch verhoogd urinezuurgehalte in het bloed, meestal doordat de nieren het onvoldoende afvoeren.²

Jicht treft vaker mannen dan vrouwen. Bij mannen manifesteert de eerste aanval zich gemiddeld na het veertigste levensjaar; bij vrouwen neemt het risico toe na de menopauze, vermoedelijk doordat oestrogeen de nieruitscheiding van urinezuur stimuleert.³ Onbehandeld kan jicht overgaan van incidentele aanvallen naar een chronische vorm met ontsteking in meerdere gewrichten.⁴

Hoe ontstaan urinezuurnierstenen?

Nierstenen bestaan in de meeste gevallen uit calciumoxalaat, maar urinezuurstenen vormen een specifieke en klinisch relevante categorie.¹ Ze ontwikkelen zich wanneer de urine langdurig te zuur is (pH lager dan 5,5) in combinatie met een verhoogd urinezuurgehalte — ideale omstandigheden voor kristallisatie in de urinewegen.

Kleine urinezuurstenen passeren de blaas vaak ongemerkt. Grotere stenen kunnen hevige flankpijn veroorzaken en in sommige gevallen verstopping of infectie, waarvoor medisch ingrijpen noodzakelijk is. Behandeling richt zich op het ophogen van de urine-pH naar 6,5–7,0, waardoor de steen chemisch oplost.¹ Bij klachten is een arts raadplegen altijd verstandig; Thuisarts.nl biedt betrouwbare achtergrondinformatie.

Waarom komen jicht en nierstenen bij dezelfde mensen voor?

De verbindende factor is hyperurikemie.² Urinezuur is een eindproduct van de afbraak van purines — stoffen die zowel door het lichaam worden aangemaakt als via de voeding binnenkomen. In een normaal functionerende stofwisseling verlaat urinezuur het lichaam via de nieren en de urine.

Wanneer de uitscheiding stokt, stijgt de concentratie in het bloed. In gewrichten leidt dat tot pijnlijke jichtkristallen; in de urinewegen tot urinezuurstenen. Het zijn twee uitingen van hetzelfde onderliggende probleem.⁵ Epidemiologisch onderzoek suggereert dat mensen met jicht een significant hoger risico lopen op urinezuurnierstenen vergeleken met mensen zonder jicht.³

Wat veroorzaakt een te hoog urinezuurgehalte?

De oorzaken vallen uiteen in twee categorieën: verminderde uitscheiding via de nieren, of verhoogde aanmaak en aanvoer.

Verminderde uitscheiding

Oorzaak	Mechanisme
Verminderde nierfunctie	Minder filtratie, minder uitscheiding
Diuretica (plastabletten)	Remmen nieruitscheiding van urinezuur
Overmatig alcoholgebruik	Lactaataccumulatie blokkeert nieruitscheiding
Chronische dehydratie	Geconcentreerdere urine verhoogt kristalrisico

Verhoogde aanmaak of aanvoer

Oorzaak	Mechanisme
Purinerijk dieet	Orgaanvlees, rood vlees, schaal- en schelpdieren
Obesitas	Verhoogde purine-omzet in vetweefsel
Psoriasis	Meer celafbraak leidt tot hogere purinebelasting
Chemotherapie en bepaalde kankers	Massale celafbraak verhoogt purinebelasting
Aangeboren stofwisselingsafwijking	Zeldzaam, bijv. Lesch-Nyhan-syndroom

Sommige oorzaken zijn nauwelijks te beïnvloeden. De meest aanpasbare risicofactoren zijn voeding, alcoholgebruik, hydratatie en lichaamsgewicht.⁵³

Hoe verlaag je je urinezuurgehalte?

Drink voldoende water

Adequate vochtinname verdunt de urine en bevordert de uitscheiding van urinezuur. Bij nierstenen wordt minimaal 2 liter vocht per dag aanbevolen.¹

Beperk purinerijk voedsel

Een purinearm dieet kan het urinezuurgehalte beperkt verlagen.⁵ Beperk met name orgaanvlees, grote porties rood vlees en bier. Melkproducten worden in sommige observationele studies geassocieerd met een lager jichtrisico, maar het bewijs is niet eenduidig.[^8]

Matig alcoholgebruik

Alcohol — met name bier en sterkedrank — stimuleert de aanmaak van urinezuur én remt de nieruitscheiding.³ Wijn heeft een minder uitgesproken effect, maar ook daarvoor geldt: minder is beter als je gevoelig bent voor jicht of nierstenen.

Streef naar een gezond gewicht

Overgewicht verhoogt het urinezuurgehalte; geleidelijk afvallen verlaagt het.³ Vermijd crashdiëten: die kunnen tijdelijk het urinezuur juist verhogen door versnelde celafbraak.

Medicatie bij aanhoudende klachten

Bij herhaalde jichtaanvallen of chronisch verhoogd urinezuur zijn urinezuurverlagende middelen zoals allopurinol of febuxostat effectief bewezen.¹ Dit zijn receptplichtige middelen op indicatie van een arts — geen middelen voor eigen beheer. Bespreek je klachten met je huisarts.

Veelgestelde vragen

Heeft iedereen met jicht ook nierstenen?

Nee, niet iedereen met jicht krijgt ook nierstenen. Wel lopen mensen met jicht een significant hoger risico op urinezuurnierstenen vergeleken met mensen zonder jicht. Het gedeelde mechanisme — hyperurikemie — maakt dat beiden vaker bij dezelfde persoon voorkomen, maar jicht leidt lang niet altijd tot nierstenen.

Welke voeding verhoogt het urinezuurgehalte het meest?

Orgaanvlees (lever, nier, zwezerik), grote hoeveelheden rood vlees, schaal- en schelpdieren en bier hebben de sterkste bijdrage aan een verhoogd urinezuurgehalte. Frisdranken met fructose worden eveneens geassocieerd met hogere urinezuurwaarden. Melkproducten en koffie lijken in observationeel onderzoek juist een beschermend effect te hebben.

Hoe hoog mag het urinezuur in mijn bloed zijn?

Een serumuraatniveau boven 360 µmol/l (6 mg/dl) geldt doorgaans als verhoogd (hyperurikemie). Bij patiënten met bewezen jicht wordt bij medicamenteuze behandeling gestreefd naar een waarde onder 300 µmol/l (5 mg/dl). Laat je urinezuurwaarde bepalen door de huisarts als je klachten hebt of risicofactoren kent.

Kan ik zelf controleren of mijn urine te zuur is?

Ja, met pH-teststrips die in de apotheek verkrijgbaar zijn kun je de zuurgraad van je urine thuis meten. Een urine-pH lager dan 5,5 verhoogt het risico op urinezuurnierstenen. Raadpleeg je huisarts of apotheker als je herhaaldelijk een lage urine-pH meet of daarbij klachten hebt.

Is jicht een erfelijke aandoening?

Er is een duidelijke erfelijke aanleg voor jicht: genetische varianten die de nieruitscheiding van urinezuur beïnvloeden spelen een grote rol. Tegelijkertijd zijn leefstijlfactoren zoals voeding, alcoholgebruik en lichaamsgewicht bepalend voor of die aanleg ook tot klachten leidt. Jicht is dus een samenspel van genetica en leefstijl.

Welke medicijnen kunnen jicht of nierstenen uitlokken?

Diuretica (plastabletten) zijn de bekendste jichttrigger doordat ze de nieruitscheiding van urinezuur remmen. Ook aspirine in lage doses, ciclosporine en bepaalde bloeddrukverlagende middelen kunnen het urinezuurgehalte verhogen. Bespreek met je arts of apotheker of jouw medicatie een risico vormt, zeker als je al klachten hebt.

Wanneer moet ik naar de dokter bij een jichtaanval?

Raadpleeg een arts bij een eerste vermoedelijke jichtaanval, bij koorts naast een gewrichtsontsteking, of als de aanval niet binnen een week afneemt. Bij herhaalde aanvallen is medicamenteuze behandeling met urinezuurverlagende middelen zinvol om gewrichtsschade te voorkomen. Thuisarts.nl biedt aanvullende informatie over wanneer je contact moet opnemen met de huisarts.

Footnotes

1. FitzGerald JD. Gout. Annals of Internal Medicine. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40063960/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. Punzi L, Galozzi P, Luisetto R. Gout: one year in review 2023. Clinical and Experimental Rheumatology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38306017/ ↩ ↩²

3. Wu X, You C. The biomarkers discovery of hyperuricemia and gout: proteomics and metabolomics. PeerJ. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36632144/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. Asghari KM, Zahmatyar M, Seyedi F. Gout: global epidemiology, risk factors, comorbidities and complications: a narrative review. BMC Musculoskeletal Disorders. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39702222/ ↩

5. Punzi L, Scagnellato L, Galozzi P. Gout: one year in review 2025. Clinical and Experimental Rheumatology. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40153315/ ↩ ↩² ↩³

Bronnen

1. FitzGerald JD — Gout · Annals of Internal Medicine · 2025
2. Afinogenova Y, Danve A, Neogi T — Update on gout management: what is old and what is new · Current Opinion in Rheumatology · 2022
3. Punzi L, Scagnellato L, Galozzi P — Gout: one year in review 2025 · Clinical and Experimental Rheumatology · 2025
4. Asghari KM, Zahmatyar M, Seyedi F — Gout: global epidemiology, risk factors, comorbidities and complications: a narrative review · BMC Musculoskeletal Disorders · 2024
5. Wu X, You C — The biomarkers discovery of hyperuricemia and gout: proteomics and metabolomics · PeerJ · 2023
6. Punzi L, Galozzi P, Luisetto R — Gout: one year in review 2023 · Clinical and Experimental Rheumatology · 2024