Overgang of menopauze: wat is precies het verschil?

De menopauze is één specifiek moment — het punt waarop je twaalf maanden achtereen geen menstruatie meer hebt gehad. De overgang (perimenopauze) is de transitiefase die daaraan voorafgaat en gemiddeld vier tot tien jaar duurt. De twee termen betekenen dus niet hetzelfde, al worden ze in de volksmond door elkaar gebruikt.¹

Wat is de menopauze precies?

De menopauze is geen proces maar een punt in de tijd: het moment waarop je eierstokken definitief gestopt zijn met het vrijgeven van eitjes en je oestrogeen- en progesteronproductie blijvend laag is.¹ In Nederland treedt de menopauze gemiddeld op rond het 51e levensjaar, met een normale bandbreedte van 45 tot 55 jaar.

Treedt de menopauze op vóór je 45e, dan spreken artsen van een vroege menopauze. Komt je menstruatie al vóór je 40e niet meer terug, dan heet dat premature ovariële insufficiëntie (POI) — een aparte aandoening die specifieke begeleiding vraagt.¹ Raadpleeg je huisarts als dit bij jou speelt.

Een bijzonder geval is de chirurgische menopauze: wanneer beide eierstokken worden verwijderd (oöforectomie), stopt de hormoonproductie abrupt in plaats van geleidelijk. Dit leidt vaak tot heftiger en plotselinger klachten dan bij een natuurlijke overgang.¹

Wat is de overgang (perimenopauze)?

De overgang — medisch de perimenopauze — is de transitiefase die aan de menopauze voorafgaat. Gemiddeld duurt deze fase vier tot zeven jaar, maar bij sommige vrouwen kan dit oplopen tot tien jaar.¹ Tijdens de overgang fluctueren je oestrogeen- en progesteronspiegels onregelmatig: ze dalen niet lineair, maar schommelen op en neer voordat ze definitief laag blijven.

De meeste vrouwen merken de eerste tekenen rond hun 45e, al beginnen symptomen bij sommigen eerder. De diagnose is voornamelijk klinisch: leeftijd en klachtenpatroon zijn betrouwbaarder dan een bloedtest, omdat hormoonniveaus van dag tot dag sterk kunnen wisselen.¹

Overgang vs. menopauze: wat zijn de verschillen?

Welke klachten horen bij de overgang?

Fluctuerende hormoonspiegels veroorzaken uiteenlopende klachten. Opvliegers en nachtelijk zweten zijn het meest voorkomend en het meest belastend, gevolgd door slaapproblemen en stemmingsklachten.²

Veelvoorkomende klachten:

• Onregelmatige of veranderende menstruatie (vaak het eerste teken)
• Opvliegers en nachtelijk zweten (vasomotorische symptomen)
• Slaapstoornissen en vermoeidheid
• Stemmingswisselingen, prikkelbaarheid en angstgevoelens³
• Concentratieproblemen en vergeetachtigheid
• Vaginale droogheid en pijn bij gemeenschap (genitourinair syndroom van de menopauze)
• Verminderd libido
• Gewrichts- en spierpijn
• Urineverlies of toegenomen aandrang

Niet elke vrouw ervaart alle klachten — sommigen hebben nauwelijks last. De ernst en duur verschillen sterk per persoon.²

Een systematische review uit 2023 bevestigt dat de perimenopauze het risico op depressieve klachten en angststoornissen verhoogt. De oorzaak is waarschijnlijk een combinatie van hormonale schommelingen, slaapverstoring en levensfase-gerelateerde stress.³

Hoe weet je of je in de overgang bent?

De diagnose wordt gesteld op basis van leeftijd en symptomen. Je arts kan een bloedtest doen naar FSH (follikelstimulerend hormoon) en oestradiol, maar deze waarden zijn tijdens de perimenopauze variabel en daarmee beperkt informatief.¹

Wat wél helpt:

• Een menstruatiedagboek bijhouden om veranderingen in je cyclus te documenteren
• Klachten bespreken met je huisarts — ook om andere oorzaken (schildklierproblemen, slaapapneu) uit te sluiten
• Op Thuisarts.nl vind je betrouwbare informatie over wanneer een huisartsbezoek aangewezen is

Wat kun je doen tegen overgangsklachten?

Bewegen helpt aantoonbaar

Een combinatie van aerobe training en krachttraining vermindert vasomotorische klachten, verbetert slaap en stemming, en beschermt botten en hart.² Streef naar minimaal 150 minuten matige inspanning per week — een realistisch en wetenschappelijk onderbouwd doel.

Voeding en gewicht

Er is geen ‘magisch overgangsdieet’, maar een mediterraan of plantaardig eetpatroon is consistent geassocieerd met minder opvliegers en een lager cardiovasculair risico.² Prioriteer veel groenten, voldoende eiwitten, volkoren granen en calcium (1000–1200 mg/dag) voor botgezondheid.

Overgewicht na de menopauze verhoogt het risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2.⁴ Kleine, haalbare stappen zijn effectiever dan strenge diëten.

Beperk alcohol en stop met roken

Roken verergert opvliegers en kan de menopauze vervroegen.⁵ Alcohol verhoogt tijdelijk de oestrogeenspiegels maar vergroot ook het borstkankerrisico.⁵ Stoppen met roken is een van de meest effectieve stappen die je kunt zetten voor een soepelere overgang én betere gezondheid op lange termijn.

Slaaphygiëne

Nachtelijk zweten verstoort de slaap, en slechte slaap versterkt vrijwel alle andere overgangsklachten. Een koele slaapkamer, verduisteringsgordijnen, geen cafeïne na 12.00 uur en een vast slaapritme helpen aantoonbaar.²

Hormonale en niet-hormonale behandelingen

Menopauzale hormoontherapie (MHT) is de meest effectieve behandeling voor vasomotorische klachten. Recente richtlijnen bevestigen dat MHT veilig is voor de meeste gezonde vrouwen jonger dan 60 jaar of binnen tien jaar na de menopauze.⁶⁷

Voor vrouwen die MHT niet kunnen of willen gebruiken, bestaan niet-hormonale alternatieven zoals bepaalde antidepressiva (SSRI’s/SNRI’s), gabapentine of cognitieve gedragstherapie.⁸ Het risico-batenprofiel verschilt per persoon — bespreek de opties altijd met je huisarts of gynaecoloog.

Raadpleeg je huisarts of gynaecoloog voor persoonlijk advies, zeker als je andere aandoeningen hebt of medicijnen gebruikt.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen de overgang en de menopauze?

De overgang (perimenopauze) is de transitiefase van gemiddeld vier tot tien jaar waarin je hormoonspiegels fluctueren en je menstruatie onregelmatig wordt. De menopauze is het punt waarop je twaalf maanden achtereen geen menstruatie meer hebt gehad. De overgang gaat dus aan de menopauze vooraf — de twee termen betekenen niet hetzelfde.

Vanaf welke leeftijd begint de overgang?

De meeste vrouwen merken de eerste tekenen van de overgang rond hun 45e jaar, maar bij sommigen beginnen symptomen eerder. De overgang eindigt met de menopauze, die in Nederland gemiddeld rond het 51e levensjaar optreedt. Klachten vóór je 40e zijn reden om naar de huisarts te gaan.

Hoe lang duurt de overgang?

Gemiddeld duurt de overgang vier tot zeven jaar, maar sommige vrouwen ervaren klachten tot tien jaar voor de definitieve menopauze. Na de menopauze kunnen vasomotorische klachten zoals opvliegers nog enkele jaren aanhouden.

Kun je tijdens de overgang nog zwanger worden?

Ja, zwangerschap is tijdens de overgang nog mogelijk zolang je menstruatie niet volledig gestopt is. De vruchtbaarheid neemt sterk af, maar er worden nog steeds eitjes vrijgegeven. Anticonceptie blijft nodig totdat je twaalf maanden achtereen geen menstruatie meer hebt gehad.

Is er al meer bekend over de menopauze bij vrouwen met hiv?

Beperkt onderzoek suggereert dat vrouwen die leven met hiv gemiddeld eerder de menopauze bereiken en mogelijk hevigere vasomotorische klachten ervaren. Sommige antiretrovirale medicijnen kunnen wisselwerking hebben met menopauzale hormoontherapie. Raadpleeg je hiv-behandelaar of gynaecoloog voor persoonlijk advies over behandelopties.

Wat staat vrouwen met hiv te wachten tijdens de overgang?

Vrouwen met hiv kunnen vaker te maken krijgen met vroege overgangsklachten, een verhoogd risico op botdichtheidsverlies (osteoporose) en cardiovasculaire problematiek. Goede medische begeleiding en afstemming tussen hiv-behandelaar en gynaecoloog zijn belangrijk om hormoontherapie en antiretrovirale medicatie veilig te combineren. Bespreek je situatie altijd met je behandelteam.

Verhoogt de overgang het risico op depressie?

Een systematische review uit 2023 bevestigt dat de perimenopauze het risico op depressieve klachten en angststoornissen verhoogt. Dit komt waarschijnlijk door een combinatie van hormonale schommelingen, slaapverstoring en levensfasestress. Bespreek aanhoudende stemmingsklachten met je huisarts.

Is hormoontherapie veilig tijdens de overgang?

Menopauzale hormoontherapie (MHT) is de meest effectieve behandeling voor opvliegers en wordt als veilig beschouwd voor gezonde vrouwen jonger dan 60 jaar of binnen tien jaar na de menopauze. Het risico-batenprofiel verschilt per persoon. Bespreek de opties met je huisarts of gynaecoloog.