Anorexia nervosa: oorzaken, symptomen en behandeling

Anorexia nervosa is een ernstige eetstoornis waarbij iemand de calorie-inname extreem beperkt uit intense angst voor gewichtstoename. De aandoening kan iedereen treffen — mannen, vrouwen, adolescenten én volwassenen — en gaat gepaard met een van de hoogste sterftecijfers onder psychische stoornissen.¹ Vroege herkenning en behandeling verbeteren de prognose aanzienlijk.

Wat is anorexia nervosa?

Anorexia nervosa wordt gekenmerkt door drie kernelementen: een aanhoudende beperking van de voedselinname, een intense angst om aan te komen, en een verstoord lichaamsbeeld waarbij iemand zichzelf als te zwaar ervaart ondanks ondergewicht.¹ Compensatiegedrag — zoals zelf opwekken van braken, laxeergebruik of overmatig sporten — kan voorkomen maar is geen vereiste voor de diagnose.

Steeds vaker wordt ook atypische anorexia nervosa herkend: dezelfde gedachten, angsten en gedragingen, maar zonder (nog) ondergewicht.² Dit maakt vroege signalering extra lastig, want het lichaamsgewicht geeft dan geen alarm.

Waardoor ontstaat anorexia?

Anorexia nervosa heeft geen enkelvoudige oorzaak. Biologische, psychologische en sociale factoren werken samen.³

Biologisch: Onderzoek suggereert betrokkenheid van serotonine- en dopaminesystemen in de hersenen, en genetische kwetsbaarheid speelt een rol — eerstelijns familieleden van iemand met anorexia hebben een verhoogd risico.^{1 3}

Psychologisch: Kenmerken als perfectionisme, een laag zelfgevoel en een sterke behoefte aan controle komen vaak voor. Het beperken van voedselinname kan dan aanvoelen als het terugwinnen van grip op het eigen leven.

Sociaal: Maatschappelijke druk rondom lichaamsidealen — versterkt door sociale media — kan bijdragen aan het ontstaan van de aandoening, maar is niet de enige factor.⁴

Hoe herken je anorexia bij jezelf of een ander?

Anorexia begint zelden met duidelijk lichamelijk zichtbare tekenen. Vroege gedragssignalen zijn:

• maaltijden structureel overslaan of eten ontwijken
• obsessieve aandacht voor calorieën, voedselinhoud of gewicht
• zichzelf consequent te dik vinden, ook bij laag gewicht
• sociaal isolement rondom maaltijden
• overmatig sporten, ook bij ziekte of uitputting

Later kunnen lichamelijke klachten optreden: extreme vermoeidheid, uitvallend haar, een bleke of vale huidskleur, constipatie, en een onregelmatige of uitblijvende menstruatie.^{4 5}

Merk je meerdere van deze signalen tegelijk op? Neem dan contact op met een huisarts. Thuisarts.nl biedt betrouwbare informatie over anorexia voor patiënten en hun naasten.

Welke lichamelijke gevolgen heeft anorexia?

Langdurig ernstig ondergewicht heeft gevolgen voor vrijwel elk orgaansysteem.⁵ Een overzicht van de meest voorkomende complicaties:

Systeem	Gevolg
Hart en bloedvaten	Lage hartslag, lage bloeddruk, hartritmestoornissen
Botten	Verminderde botdichtheid, verhoogd fractuurrisico
Hormonen	Uitblijven menstruatie, ontregeling van schildklier en groeihormoon
Spijsvertering	Constipatie, vertraagde maagontlediging
Huid en haar	Dunner haar, lanugo (fijn donshaar op de huid), droge huid

Hormonale ontregeling — waaronder daling van oestrogeen en leptine — is een van de centrale mechanismen achter veel van deze complicaties.⁶ Bij tijdige behandeling zijn de meeste gevolgen gedeeltelijk of volledig omkeerbaar.

Hoe wordt anorexia behandeld?

Behandeling is vrijwel altijd meervoudig: voedingsherstel, psychotherapie en zo nodig medicatie worden gecombineerd.⁷

Gewichtsherstel via voedingsbegeleiding staat centraal. Ernstig ondergewicht beïnvloedt cognitieve functies en vermindert de effectiviteit van therapie. Een diëtist stelt een geleidelijk opbouwend voedingsplan op.

Cognitieve gedragstherapie (CGT) richt zich op het doorbreken van ongezonde denkpatronen rondom eten, gewicht en zelfbeeld. Dit is de meest onderzochte individuele therapievorm bij volwassenen met anorexia.⁷

Familietherapie — met name het Family-Based Treatment (ook bekend als het Maudsley-model) — is bij adolescenten effectief gebleken. Ouders worden actief betrokken bij het herstelproces en leren gezond eetgedrag te ondersteunen.⁴

Groepstherapie biedt herkenning en lotgenotensteun. Deskundig toezicht is essentieel: zonder begeleiding bestaat het risico dat deelnemers ongezond gedrag bij elkaar versterken in plaats van doorbreken.

Medicatie kan ter ondersteuning worden ingezet, bijvoorbeeld antidepressiva bij ernstige depressie of angstklachten die therapie belemmeren. Er bestaat geen medicatie die anorexia zelf geneest.⁷

Bij ernstig ondergewicht of dreigende lichamelijke complicaties kan klinische opname noodzakelijk zijn.

Wanneer moet je hulp zoeken?

Anorexia is een ernstige aandoening met een hoge mortaliteit als ze onbehandeld blijft.¹ Hoe eerder behandeling start, hoe groter de kans op volledig herstel. Raadpleeg een huisarts als je of een naaste:

• structureel maaltijden overslaat of weigert te eten
• snel gewicht verliest zonder medische verklaring
• obsessief bezig is met eten, calorieën of gewicht
• lichamelijke klachten heeft zoals duizeligheid, uitblijvende menstruatie of haarverlies

Bij twijfel is de huisarts altijd het juiste eerste aanspreekpunt — zeker bij jongeren.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen anorexia nervosa en atypische anorexia nervosa?

Bij klassieke anorexia nervosa heeft iemand ondergewicht naast het restrictieve eetgedrag en het verstoorde lichaamsbeeld. Bij atypische anorexia nervosa zijn dezelfde gedachten, angsten en gedragingen aanwezig, maar bevindt het gewicht zich nog binnen of boven het normale bereik. Atypische anorexia wordt daardoor vaak later herkend, terwijl de lichamelijke en psychische gevolgen vergelijkbaar ernstig kunnen zijn.

Kun je volledig herstellen van anorexia nervosa?

Ja, volledig herstel is mogelijk, maar vraagt doorgaans intensieve en langdurige behandeling. De kansen op herstel zijn het grootst als behandeling vroeg wordt gestart. Onderzoek toont aan dat een combinatie van voedingsherstel en psychotherapie de beste uitkomsten geeft.

Hoe herken ik anorexia bij mijn kind of tiener?

Let op gedragssignalen zoals structureel maaltijden overslaan, obsessieve aandacht voor calorieën of lichaamsgewicht, en overmatig sporten ook bij vermoeidheid. Lichamelijke tekenen zoals haarverlies, uitblijvende menstruatie of extreme vermoeidheid kunnen later optreden. Bij twijfel is een afspraak bij de huisarts altijd de juiste eerste stap — vroege interventie verbetert de prognose aanzienlijk.

Heeft anorexia invloed op de vruchtbaarheid?

Ja, langdurig ernstig ondergewicht kan de hormoonhuishouding ontregelen en leiden tot het uitblijven van de menstruatie en verminderde vruchtbaarheid. Bij tijdige behandeling en gewichtsherstel zijn hormonale functies in veel gevallen gedeeltelijk of volledig herstelbaar. Raadpleeg een arts als je je zorgen maakt over hormonale gevolgen of vruchtbaarheid na een periode van anorexia.

Zijn er medicijnen die anorexia nervosa genezen?

Nee, er bestaat geen medicatie die anorexia nervosa zelf geneest. Antidepressiva of andere medicijnen kunnen wel ter ondersteuning worden ingezet als ernstige depressie of angstklachten de therapie belemmeren. Medicatie is altijd aanvullend op psychotherapie en voedingsbegeleiding, nooit een vervanging daarvoor.

Komt anorexia ook voor bij mannen?

Ja, hoewel anorexia vaker bij vrouwen wordt gediagnosticeerd, treft de aandoening ook mannen. Mannen zijn waarschijnlijk ondervertegenwoordigd in statistieken doordat eetstoornissen bij hen minder snel worden herkend en zij minder snel hulp zoeken. De klachten, oorzaken en behandelopties zijn in essentie vergelijkbaar met die bij vrouwen.

Wat moet ik doen als ik zelf denk dat ik anorexia heb?

Neem contact op met je huisarts — die kan een eerste beoordeling doen en je doorverwijzen naar een gespecialiseerde behandelaar. Het kan moeilijk zijn om toe te geven dat er een probleem is, maar vroege hulp vergroot de kans op herstel aanzienlijk. Thuisarts.nl biedt ook toegankelijke informatie en kan je helpen de stap naar de huisarts te zetten.

Footnotes

1. Attia E, Walsh BT. Eating Disorders: A Review. JAMA. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40048192/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. Walsh BT, Hagan KE, Lockwood C. A systematic review comparing atypical anorexia nervosa and anorexia nervosa. The International journal of eating disorders. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36508318/ ↩

3. Himmerich H, Treasure J. Anorexia nervosa: diagnostic, therapeutic, and risk biomarkers in clinical practice. Trends in molecular medicine. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38331700/ ↩ ↩²

4. Parpia R, Spettigue W, Norris ML. Approach to anorexia nervosa and atypical anorexia nervosa in adolescents. Canadian family physician Medecin de famille canadien. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37315981/ ↩ ↩² ↩³

5. Baenas I, Etxandi M, Fernández-Aranda F. Medical complications in anorexia and bulimia nervosa. Medicina clinica. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37598049/ ↩ ↩²

6. Fricke C, Voderholzer U. Endocrinology of Underweight and Anorexia Nervosa. Nutrients. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37630700/ ↩

7. Grilo CM. Treatment of Eating Disorders: Current Status, Challenges, and Future Directions. Annual review of clinical psychology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38211625/ ↩ ↩² ↩³

Bronnen

1. Attia E, Walsh BT — Eating Disorders: A Review · JAMA · 2025
2. Walsh BT, Hagan KE, Lockwood C — A systematic review comparing atypical anorexia nervosa and anorexia nervosa · The International journal of eating disorders · 2023
3. Himmerich H, Treasure J — Anorexia nervosa: diagnostic, therapeutic, and risk biomarkers in clinical practice · Trends in molecular medicine · 2024
4. Parpia R, Spettigue W, Norris ML — Approach to anorexia nervosa and atypical anorexia nervosa in adolescents · Canadian family physician Medecin de famille canadien · 2023
5. Baenas I, Etxandi M, Fernández-Aranda F — Medical complications in anorexia and bulimia nervosa · Medicina clinica · 2024
6. Fricke C, Voderholzer U — Endocrinology of Underweight and Anorexia Nervosa · Nutrients · 2023
7. Grilo CM — Treatment of Eating Disorders: Current Status, Challenges, and Future Directions · Annual review of clinical psychology · 2024