Osteoporose: oorzaken, risicofactoren en wat je zelf kunt doen

Osteoporose — letterlijk ‘poreus bot’ — zorgt dat je botten geleidelijk dunner en brozer worden, zonder dat je iets voelt. Pas bij een botbreuk, vaak van heup, pols of wervelkolom, wordt de aandoening ontdekt. Wereldwijd treft het één op de drie vrouwen en één op de vijf mannen boven de vijftig.¹

Wat is osteoporose, en waarom merkt niemand er iets van?

Botweefsel is levend: elke dag breken gespecialiseerde cellen — de osteoclasten — oud bot af, terwijl osteoblasten nieuw bot aanmaken.¹ Tot je vijfentwintigste overheerst de aanmaak; daarna kantelt de balans geleidelijk. Bij osteoporose wint de afbraak het langdurig, waardoor de interne sponsstructuur van je botten steeds grotere holtes krijgt.

Omdat dit pijnloos verloopt, noemen artsen osteoporose een ‘stille aandoening’. De eerste aanwijzing is vaak een flinke breuk na een relatief kleine val. Na elke botbreuk stijgt het risico op een volgende significant: mensen met een heupfractuur hebben binnen een jaar een herhalingsfractuurrisico van tien tot veertig procent.²

Welke rol spelen calcium, vitamine D en PTH bij botsterkte?

Drie factoren bepalen voor een groot deel of je botten sterk blijven.

Calcium is het voornaamste mineraal in botweefsel. Je lichaam regelt de bloedcalciumspiegel nauwkeurig; als de inname tekortschiet, haalt het calcium letterlijk uit je botten. Voldoende calcium via voeding — zuivel, peulvruchten en bladgroenten — vormt de basis.

Vitamine D stuurt de calciumopname in de darm aan. Zonder voldoende vitamine D verdwijnt een groot deel van het geconsumeerde calcium onbenut via de urine. Ouderen met vitamine D-tekort lopen significant meer fracturen op.³ Meer over vitamine D-bronnen vind je in ons artikel over de beste voedingsmiddelen om een vitamine D-tekort in de winter te voorkomen.

PTH (bijschildklierhormoon) stijgt zodra je bloedcalciumspiegel te laag is. Een chronisch verhoogd PTH activeert osteoclasten en versnelt botafbraak. Vitamine D-tekort en een lage calciuminname versterken dit effect — een vicieuze cirkel die met voedingsaanpassingen en eventuele suppletie te doorbreken is.²

Waarom krijgen vrouwen na de menopauze vaker osteoporose?

Oestrogeen remt de activiteit van osteoclasten en beschermt zo de botstructuur.⁴ Na de menopauze daalt de oestrogeenproductie scherp, waardoor de balans tussen botafbraak en -opbouw verstoord raakt. In de eerste tien jaar na de menopauze kan de botdichtheid met vijftien tot dertig procent afnemen.⁵

Recente immunologische studies laten zien dat oestrogeenverlies ook het immuunsysteem beïnvloedt: bepaalde immuuncellen (T-lymfocyten, B-cellen) stimuleren bij een laag oestrogeen de aanmaak van botafbrekende osteoclasten.⁴⁶ Dit verklaart gedeeltelijk waarom postmenopauzale vrouwen het hoogste fractuurrisico hebben.¹

Mannen zijn niet gevrijwaard: dalend testosteron op latere leeftijd speelt een vergelijkbare rol, maar het proces verloopt geleidelijker.

Welke andere risicofactoren spelen een rol?

Naast leeftijd en hormonen zijn er meerdere factoren die het risico verhogen:

Langdurig gebruik van glucocorticoïde steroïden (zoals prednison) is een van de sterkste risicofactoren voor zogeheten ‘secundaire osteoporose’. Gebruik je dit soort medicatie drie maanden of langer, bespreek dan met je arts of botbeschermende medicatie nodig is.²³

Hoe wordt osteoporose vastgesteld?

De standaardmethode is de DXA-scan (dual-energy X-ray absorptiometry), die de botmineraaldichtheid (BMD) meet. De uitkomst wordt uitgedrukt als een T-score:

In Nederland bepaalt de huisarts of specialist op basis van je fractuurrisico — berekend via de FRAX-tool — of een DXA-scan zinvol is. Thuisarts.nl geeft betrouwbare informatie over wanneer je voor screening in aanmerking komt.

Welke behandelingen zijn beschikbaar bij osteoporose?

De aanpak combineert leefstijl, suppletie en — indien nodig — medicatie op recept.²³

Leefstijl

• Krachttraining en gewichtdragende beweging (wandelen, traplopen, dansen) stimuleren botopbouw en verminderen het valrisico.
• Valpreventie thuis: losse vloerkleden verwijderen, goede verlichting, handgrepen in de badkamer.
• Stoppen met roken en matigen van alcoholgebruik.

Suppletie

• Calcium: voor volwassenen boven de vijftig jaar aanbevolen 1000–1200 mg per dag, bij voorkeur via voeding.
• Vitamine D: 800–1000 IE per dag voor 70-plussers; bij aangetoond tekort vaak meer.³

Medicatie (op recept)

• Bisfosfonaten (alendronaat, risedronaat): remmen osteoclasten; meest voorgeschreven eerste keus.
• Denosumab: RANK-L-remmer; injectie twee keer per jaar.
• Romosozumab: stimuleert botopbouw én remt botafbraak tegelijk; een meta-analyse toont significant hogere botdichtheid vergeleken met bisfosfonaten of placebo.⁷
• Teriparatide: synthetisch PTH-analoog dat botopbouw stimuleert; ingezet bij ernstige osteoporose.

Welke medicatie geschikt is, hangt af van fractuurgeschiedenis, bijwerkingenprofiel en bijkomende aandoeningen. Overleg altijd met je arts of apotheker voor een persoonlijk advies.²

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen osteoporose en osteopenie?

Osteopenie betekent dat je botdichtheid lager is dan normaal, maar nog niet laag genoeg voor de diagnose osteoporose. Beide worden gemeten met een DXA-scan: een T-score tussen −1,0 en −2,5 wijst op osteopenie, een score van −2,5 of lager op osteoporose. Osteopenie vergroot het risico op osteoporose als je geen preventieve maatregelen neemt.

Hoe weet ik of ik risico loop op osteoporose?

Belangrijke risicofactoren zijn hogere leeftijd, vrouw zijn na de menopauze, roken, weinig bewegen, langdurig corticosteroïdengebruik en een familiegeschiedenis van heupfracturen. De FRAX-tool berekent je tienjaarsrisico op een fractuur op basis van persoonlijke gegevens. Twijfel je of je risico loopt? Bespreek het met je huisarts; Thuisarts.nl geeft ook een helder overzicht.

Hoeveel calcium heb ik per dag nodig voor sterke botten?

Volwassenen tot vijftig jaar hebben circa 1000 mg calcium per dag nodig; voor vrouwen boven de vijftig en mannen boven de zeventig wordt 1200 mg aanbevolen. Probeer dit zoveel mogelijk via voeding te halen — zuivel, groene bladgroenten en calciumverrijkte plantaardige alternatieven zijn goede bronnen. Suppletie kan zinvol zijn als je via voeding niet genoeg binnenkrijgt; bespreek de juiste dosering met je arts of diëtist.

Helpt bewegen echt om osteoporose te voorkomen of te vertragen?

Ja, regelmatig gewichtdragend bewegen — wandelen, traplopen, krachttraining — stimuleert botopbouw doordat de mechanische belasting osteoblasten activeert. Krachttraining versterkt bovendien de spieren, wat het valrisico verlaagt. Zelfs bij al vastgestelde osteoporose is bewegen zinvol; bespreek met je fysiotherapeut welke oefeningen veilig zijn voor jouw situatie.

Verhoogt langdurig prednisonegebruik het risico op osteoporose?

Ja, glucocorticoïden zoals prednison remmen de aanmaak van nieuw botweefsel en activeren tegelijk de afbraak — dit maakt ze een van de sterkste risicofactoren voor zogeheten secundaire osteoporose. Als je prednison drie maanden of langer gebruikt, bespreek dan met je arts of botbeschermende medicatie nodig is. Stop medicatie nooit eigenmachtig.

Zijn calciumsupplementen veilig voor iedereen?

Voor de meeste mensen zijn calciumsupplementen veilig in de aanbevolen dosering. Bij een totale dagelijkse inname boven 1500 mg — voeding én supplement samen — suggereren sommige studies een verhoogd cardiovasculair risico, al is dit wetenschappelijk niet definitief vastgesteld. Mensen met niersteenproblematiek of nierproblemen dienen voorzichtig te zijn en altijd een arts of apotheker te raadplegen.

Wat is een DXA-scan en wanneer heb je er recht op?

Een DXA-scan (dual-energy X-ray absorptiometry) is een röntgenmeting die in enkele minuten je botmineraaldichtheid bepaalt en uitdrukt als een T-score. In Nederland vergoedt de zorgverzekering de scan als je huisarts of specialist dit medisch noodzakelijk acht, bijvoorbeeld na een fractuur of bij langdurig corticosteroïdengebruik. Meer informatie vind je op Thuisarts.nl.

Kan osteoporose volledig worden genezen?

Osteoporose is vooralsnog niet volledig te genezen, maar behandeling kan de botdichtheid verhogen en het fractuurrisico aanzienlijk verlagen. Met medicatie zoals bisfosfonaten, denosumab of romosozumab, gecombineerd met voldoende calcium, vitamine D en beweging, is het ziekteproces goed te beheersen. Vroege diagnose en behandeling zijn daarvoor het meest effectief.