Steroïdenzalf bij eczeem: klassen, correct gebruik en bijwerkingen

Steroïdenzalf (een corticosteroïd voor op de huid, ook wel hormoonzalf genoemd) is de eerste keuze bij een opvlamming van eczeem: het remt de ontsteking en vermindert jeuk en roodheid.¹ Je smeert het dun, alleen op de aangedane plekken en in kuren. De klasse hangt af van de plek en de ernst, en een dagelijkse vette crème blijft de basis.

Hoe werkt steroïdenzalf bij eczeem?

Bij atopisch eczeem (constitutioneel eczeem) werkt de huidbarrière minder goed. De huid verliest vocht, laat prikkels en allergenen makkelijker door en raakt ontstoken.² Corticosteroïden dempen die ontstekingsreactie in de huid, waardoor roodheid, zwelling en jeuk afnemen.¹

De verstoorde barrière is deels erfelijk bepaald. Varianten in het gen voor filaggrine, een eiwit dat de buitenste huidlaag stevig en vochtvasthoudend maakt, vergroten de kans op eczeem.³ Ook de samenstelling van bacteriën op de huid speelt mee: tijdens een opvlamming neemt de bacterie Staphylococcus aureus vaak de overhand.⁴

Steroïdenzalf pakt de ontsteking aan, maar herstelt de barrière zelf niet. Daarom hoort er altijd een emolliens bij: een verzachtende, vette crème of zalf die je dagelijks smeert, ook als je huid rustig is.²

Welke soorten steroïdenzalf zijn er?

In Nederland worden corticosteroïden voor de huid ingedeeld in vier klassen, van zwak naar zeer sterk.

Hydrocortison 1% is in kleine verpakkingen zonder recept verkrijgbaar. Voor de sterkere klassen heb je een recept nodig. Welke klasse past, hangt af van de plek, de ernst van het eczeem en je leeftijd. Op het gezicht en in huidplooien is de huid dunner en neemt ze meer van het middel op, dus daar kiest een arts meestal de zwakste klasse die nog werkt.

Kinderen hebben in verhouding tot hun gewicht een groter huidoppervlak en nemen daardoor relatief meer op. Bij hen wordt daarom voorzichtiger gedoseerd en bij voorkeur een lagere klasse gebruikt.⁵

Hoe gebruik je steroïdenzalf correct?

Een paar eenvoudige regels bepalen grotendeels of de zalf goed werkt en veilig blijft:

1. Smeer dun en alleen op de plekken met eczeem. Niet uit voorzorg op de gezonde huid eromheen.
2. Houd je aan het voorgeschreven aantal keren per dag. Meestal is dat één keer, soms twee keer. Vaker smeren werkt niet beter.
3. Blijf daarnaast dagelijks je emolliens gebruiken. Laat wat tijd tussen beide producten, zodat de steroïdenzalf niet wordt verdund. Vraag je apotheker welke volgorde bij jouw producten past.
4. Bouw af volgens het schema van je arts. Vaak smeer je steeds minder dagen per week in plaats van in één keer te stoppen.
5. Was je handen na het smeren, tenzij je handen zelf behandeld worden.

Een handige maat is de vingertopeenheid (fingertip unit): een streepje zalf van het topje van je wijsvinger tot de eerste vingerplooi. Dat is genoeg voor een stuk huid ter grootte van twee vlakke volwassen handen.

Een kuur bij een opvlamming duurt vaak één tot enkele weken, afhankelijk van de klasse en de plek. Hoe lang precies, bepaalt je huisarts of dermatoloog. Bij eczeem dat steeds op dezelfde plekken terugkomt, schrijft een arts soms een onderhoudsschema voor waarbij je een paar dagen per week blijft smeren om nieuwe opvlammingen voor te zijn.¹ Doe dat alleen in overleg.

Wat zijn de bijwerkingen van steroïdenzalf?

Bij kortdurend gebruik van de juiste klasse op de juiste plek zijn bijwerkingen zeldzaam. Het risico stijgt bij te lang, te vaak of op kwetsbare huid smeren, en bij de sterkere klassen.² De bekendste bijwerkingen zijn:

• Dunner worden van de huid (huidatrofie), vooral op het gezicht en in huidplooien
• Zichtbare bloedvaatjes en sneller blauwe plekken
• Striae (huidstrepen), bijvoorbeeld in de liezen of oksels
• Lichtere verkleuring van de behandelde plek
• Uitslag rond de mond (periorale dermatitis) bij gebruik op het gezicht

Smeer steroïdenzalf niet op de oogleden of rond de ogen zonder overleg met je arts. Bij langdurig gebruik daar kan de oogdruk oplopen.

Bijwerkingen in de rest van het lichaam, zoals remming van de bijnieren, zijn bij normaal gebruik zeldzaam. Het risico neemt toe bij sterke klassen op grote oppervlakken, onder afsluitend verband of luiers, en bij jonge kinderen.⁵

Angst voor bijwerkingen is begrijpelijk, maar te weinig of te kort smeren is in de praktijk een veelvoorkomende reden dat eczeem niet onder controle komt. Bespreek je zorgen met je huisarts of apotheker in plaats van op eigen houtje te stoppen. Op Thuisarts.nl vind je betrouwbare uitleg over eczeem en hormoonzalf.

Wat als de zalf minder goed lijkt te werken?

Loop eerst deze punten na voordat je concludeert dat het middel niet werkt:

• Smeer je genoeg en lang genoeg? Te zuinig smeren of te vroeg stoppen is een veelvoorkomende oorzaak.
• Sla je het emolliens over? Zonder dagelijkse vette crème blijft de huidbarrière zwak.²
• Is de plek geïnfecteerd? Natte plekken, gele korstjes of pijn kunnen wijzen op een bacteriële infectie, die een andere behandeling vraagt.⁴
• Is er een nieuwe prikkel? Zeep, parfum, wol, zweet en stress kunnen eczeem aanwakkeren.
• Past de klasse nog? Overleg met je arts over een sterkere variant. Ga niet zelf vaker of dikker smeren.

Soms blijkt de huiduitslag iets anders te zijn dan eczeem, zoals een schimmelinfectie, schurft of een contactallergie. Vooral bij kinderen lijken meerdere huidaandoeningen op elkaar.⁶ Verbetert de huid na een goed gevolgde kuur niet, laat er dan opnieuw naar kijken.

Wanneer is steroïdenzalf niet genoeg?

Bij matig tot ernstig eczeem dat onvoldoende reageert op steroïdenzalf zijn er andere opties. Voor kwetsbare plekken zoals het gezicht bestaan ontstekingsremmende zalven zonder corticosteroïd (calcineurineremmers). Daarnaast zijn er lichttherapie en medicijnen die het hele afweersysteem beïnvloeden.¹

De laatste jaren zijn daar gerichte middelen bijgekomen. Dupilumab is een injectie die de werking van de ontstekingsboodschappers IL-4 en IL-13 blokkeert. JAK-remmers zijn tabletten die ontstekingssignalen binnen de cel remmen. In onderzoek geven deze middelen bij veel mensen met ernstig eczeem een duidelijke verbetering, maar ze hebben eigen bijwerkingen en worden alleen door een dermatoloog voorgeschreven.¹⁷

Neem contact op met je huisarts als:

• je steeds opnieuw kuren nodig hebt of nauwelijks zonder zalf kunt
• de voorgeschreven zalf na een goed gevolgde kuur onvoldoende helpt
• de huid nat, pijnlijk of korstig wordt, of je koorts krijgt
• eczeem je slaap, werk of sociale leven ernstig verstoort

Veelgestelde vragen

Ik ben ten einde raad: gaat eczeem ooit weg?

Atopisch eczeem verloopt meestal in golven: rustige perioden wisselen af met opvlammingen. Bij veel kinderen neemt het eczeem af of verdwijnt het naarmate ze ouder worden, maar het kan ook op volwassen leeftijd aanhouden of dan pas beginnen.⁸ Genezen kan nog niet, maar met dagelijkse vette crème, steroïdenzalf bij opvlammingen en zo nodig nieuwere medicijnen is het bij de meeste mensen goed onder controle te krijgen. Blijf er niet mee rondlopen en vraag je huisarts om een verwijzing naar de dermatoloog als het niet lukt.

Hoe lang mag je steroïdenzalf achter elkaar gebruiken?

Dat hangt af van de klasse, de plek en je leeftijd. Een kuur bij een opvlamming duurt vaak één tot enkele weken, waarna je volgens het schema van je arts afbouwt. Op het gezicht en in huidplooien is de periode korter dan op romp, armen en benen. Heb je steeds opnieuw kuren nodig, bespreek dat dan met je huisarts.

Mag ik hydrocortisoncrème op mijn gezicht smeren?

Hydrocortison 1% (klasse 1) is de klasse die artsen het vaakst voor het gezicht kiezen, omdat de huid daar dun is en meer van het middel opneemt. Gebruik het kort, dun en niet rond de ogen. Verbetert de huid na ongeveer een week niet of komt de uitslag snel terug, laat er dan een arts naar kijken.

Wat is het verschil tussen een emolliens en steroïdenzalf?

Een emolliens, zoals cetomacrogolcrème of vaselinecetomacrogolcrème, houdt vocht vast en ondersteunt de huidbarrière. Je gebruikt het elke dag, ook zonder klachten. Steroïdenzalf is een geneesmiddel dat de ontsteking onderdrukt en dat je in kuren gebruikt bij een opvlamming. De twee vullen elkaar aan.²

Kan ik steroïdenzalf gebruiken tijdens de zwangerschap of borstvoeding?

Zwakke tot matig sterke steroïdenzalven gelden in de zwangerschap als eerste keuze bij eczeem dat met vette crème alleen niet rustig blijft. Sterke klassen worden alleen kort en op kleine oppervlakken ingezet, omdat langdurig gebruik van grote hoeveelheden in verband is gebracht met een lager geboortegewicht.⁹ Overleg altijd eerst met je huisarts, verloskundige of apotheker. Geef je borstvoeding, smeer dan niet op de tepel vlak voor het voeden, of veeg de zalf er eerst af.

Wat doe ik als steroïdenzalf steeds minder goed werkt?

Controleer eerst of je genoeg smeert, lang genoeg doorgaat en dagelijks je emolliens gebruikt. Het idee dat de huid aan steroïdenzalf went, is in onderzoek niet overtuigend aangetoond. Vaker spelen te zuinig smeren, een infectie of een nieuwe prikkel een rol. Helpt een goed gevolgde kuur niet, ga dan terug naar je huisarts in plaats van zelf een sterkere zalf te gebruiken.

Is steroïdenzalf veilig voor baby’s en kinderen?

Ja, mits je de klasse, hoeveelheid en duur aanhoudt die de arts heeft voorgeschreven. Kinderen nemen via de huid relatief meer op dan volwassenen, dus bij hen wordt meestal een lagere klasse gekozen en korter gesmeerd.⁵ Smeer niet onder een luier zonder overleg, want de afsluiting versterkt de opname.