Hypertensie: oorzaken, risico's en hoe je je bloeddruk verlaagt

Hypertensie betekent dat je bloeddruk langdurig te hoog is: bij de huisarts gemeten 140/90 mmHg of hoger, thuis gemeten 135/85 mmHg of hoger. Je merkt er meestal niets van, terwijl je hart, hersenen, nieren en ogen ongemerkt schade oplopen. Minder zout, meer bewegen, afvallen bij overgewicht en zo nodig medicijnen brengen je bloeddruk omlaag ¹.

Wat is hypertensie precies?

Bloeddruk is de kracht waarmee je bloed tegen de wanden van je slagaders drukt. Je bloeddruk bestaat uit twee getallen, bijvoorbeeld 124/84 mmHg:

• Systolische bloeddruk (bovendruk): de druk op het moment dat je hart samentrekt en bloed wegpompt.
• Diastolische bloeddruk (onderdruk): de druk wanneer je hart ontspant en zich opnieuw vult met bloed.

Je hebt hypertensie als je bloeddruk bij herhaalde metingen te hoog is. Een eenmalige hoge meting zegt dus nog weinig. De Europese richtlijn (ESH) gebruikt deze indeling voor metingen in de spreekkamer ¹:

Welke streefwaarde voor jou geldt, hangt af van je leeftijd, andere aandoeningen zoals diabetes of nierziekte, en hoe goed je de behandeling verdraagt. Bij veel mensen probeert de arts uiteindelijk onder de 130/80 mmHg te komen ¹. Op Thuisarts.nl lees je hoe Nederlandse huisartsen daarmee omgaan.

Waarom heet hoge bloeddruk de ‘stille moordenaar’?

Meestal geeft hypertensie geen klachten. Je kunt je jarenlang prima voelen terwijl je bloedvaten, hart en nieren schade oplopen. Vaak merk je de gevolgen pas als er al iets misgaat, zoals een beroerte, een hartinfarct, hartfalen of nierschade ¹. Het risico neemt geleidelijk toe naarmate je bloeddruk hoger is en langer hoog blijft. Een duidelijke veilige grens waarboven het pas misgaat, bestaat niet ¹.

Ook je hersenen lopen gevaar. Een systematische review van hersenonderzoek na overlijden laat zien dat mensen met hoge bloeddruk vaker schade aan de kleine bloedvaatjes in de hersenen hebben. Er zijn ook aanwijzingen voor een verband met hersenafwijkingen die bij de ziekte van Alzheimer horen, maar dat bewijs is minder eenduidig. Oorzaak en gevolg zijn daarmee niet bewezen ².

Dan zijn er je ogen. Bij hypertensieve oogziekte raken de bloedvaatjes in je netvlies, het vaatvlies of de oogzenuw beschadigd. Dat kan je zicht aantasten en hangt bovendien samen met een groter risico op beroerte en hart- en vaatziekten ³.

Welke oorzaken en risicofactoren spelen een rol?

Bij de meeste mensen is er niet één duidelijke oorzaak aan te wijzen. Dat heet essentiële of primaire hypertensie. Erfelijkheid, leeftijd en leefstijl spelen dan samen een rol ¹.

Niet te beïnvloeden:

• Erfelijkheid: komt hoge bloeddruk in je familie voor, dan loop je zelf meer risico.
• Leeftijd: je bloeddruk stijgt meestal met de jaren.
• Geslacht: mannen krijgen vaker op jongere leeftijd hoge bloeddruk, bij vrouwen stijgt het risico na de overgang.

Wel te beïnvloeden ¹:

• Overgewicht
• Te veel zout eten
• Te weinig bewegen
• Veel alcohol drinken
• Roken
• Langdurige stress en slecht slapen

Onderzoekers kijken ook naar wat er in je bloedvaten gebeurt. Bij oxidatieve stress zijn er meer schadelijke zuurstofdeeltjes (vrije radicalen) dan je lichaam kan opruimen. Volgens een review uit 2022 is oxidatieve stress, samen met ontstekingsprocessen in de vaatwand, betrokken bij het ontstaan en in stand houden van hypertensie ⁴. Ook insulineresistentie, een voorstadium van diabetes type 2, komt in groot Amerikaans bevolkingsonderzoek vaker voor bij mensen met hoge bloeddruk. Dat is een momentopname en bewijst nog geen oorzaak ⁵.

Wanneer zit er een andere aandoening achter?

Bij een kleiner deel van de mensen veroorzaakt een andere aandoening of een middel de hoge bloeddruk. Dat heet secundaire hypertensie ¹. Voorbeelden zijn:

• Nierziekte of een vernauwde nierslagader
• Slaapapneu (ademstops tijdens je slaap)
• Primair aldosteronisme: je bijnieren maken te veel van het hormoon aldosteron, waardoor je lichaam zout en vocht vasthoudt. Deze oorzaak wordt waarschijnlijk vaak gemist, terwijl er een gerichte behandeling voor bestaat ⁶.
• Medicijnen en middelen die je bloeddruk verhogen, zoals ontstekingsremmende pijnstillers, neusdecongestiva en drop (zoethout) ¹.

Hoe weet je of je een hoge bloeddruk hebt?

Je kunt hypertensie alleen opsporen door je bloeddruk te meten. Heb je een optimale bloeddruk, dan is eens in de paar jaar meten genoeg. Bij een hoog-normale bloeddruk of andere risicofactoren is minstens één keer per jaar meten verstandig ¹. De Hartstichting legt uit hoe dat in de praktijk werkt.

Thuismeting of meting bij de huisarts?

De grens voor een thuismeting ligt lager omdat je thuis meestal ontspannener bent ¹. Meet je thuis regelmatig te hoog, laat dat dan door je huisarts controleren. Op Thuisarts.nl staat stap voor stap hoe je thuis goed meet.

Wat kun je zelf doen om je bloeddruk te verlagen?

Een gezonde leefstijl is de basis van elke behandeling, ook als je medicijnen gebruikt. De effecten van de verschillende aanpassingen tellen bij elkaar op ¹.

Beweeg minstens 150 minuten per week

Matig intensief bewegen, zoals stevig wandelen, fietsen of zwemmen, verlaagt je bloeddruk meetbaar ¹. Verdeel het over de week: elke dag een half uur werkt beter dan één keer per week twee uur.

Eet minder zout

De Gezondheidsraad en het Voedingscentrum adviseren maximaal 6 gram zout per dag, en de meeste Nederlanders eten meer. Het meeste zout zit in brood, kaas, vleeswaren en kant-en-klare maaltijden. Minder zout eten verlaagt je bloeddruk, vooral als die al hoog is ¹. Een paar tips:

• Kook zelf met verse ingrediënten.
• Gebruik kruiden en specerijen in plaats van zout.
• Kijk op het etiket hoeveel zout erin zit.

Eet volgens het DASH-dieet

Het DASH-dieet (Dietary Approaches to Stop Hypertension) is speciaal bedacht om de bloeddruk te verlagen. Je eet veel groenten, fruit, volkoren producten, noten en peulvruchten, en weinig verzadigd vet en zout ¹.

Drink minder alcohol

Alcohol verhoogt je bloeddruk, en hoe meer je drinkt, hoe groter het effect. Minder drinken, of helemaal stoppen, verlaagt je bloeddruk ¹. Lees meer over alcohol en je gezondheid.

Val af bij overgewicht

Afvallen bij overgewicht is een van de effectiefste leefstijlmaatregelen. Een paar kilo minder levert al meetbaar resultaat op ¹.

Stop met roken

Roken beschadigt je vaatwanden en versnelt slagaderverkalking. Stoppen verlaagt je risico op hart- en vaatziekten sterk ¹.

Pas op met drop

Drop en zoethoutthee bevatten glycyrrhizine. Die stof laat je lichaam zout en vocht vasthouden, waardoor je bloeddruk stijgt. Heb je hoge bloeddruk, eet dan geen of maar heel weinig drop ¹.

Wanneer heb je medicijnen nodig?

Je huisarts begint met medicijnen als leefstijlaanpassingen niet genoeg helpen, of meteen als je bloeddruk erg hoog is of je al een hoog risico op hart- en vaatziekten hebt ¹. Veelgebruikte groepen bloeddrukverlagers zijn:

De Europese richtlijn adviseert om bij de meeste mensen te beginnen met een combinatie van twee middelen in lage dosis, het liefst in één pil. Dat werkt vaak beter en geeft minder bijwerkingen dan één middel in hoge dosis ¹. Neem je medicijnen trouw in, ook als je je goed voelt. Je merkt hoge bloeddruk immers zelden.

Let op: sommige vrij verkrijgbare pijnstillers (ibuprofen, naproxen, diclofenac) en neussprays of tabletten met een vaatvernauwend middel kunnen je bloeddruk verhogen en de werking van je bloeddrukmedicijnen verminderen ¹. Grapefruit(sap) kan de afbraak van sommige calciumantagonisten beïnvloeden. Overleg met je arts of apotheker voordat je zulke middelen naast je bloeddrukmedicatie gebruikt.

Wanneer is hoge bloeddruk een noodgeval?

Een zeer hoge bloeddruk, meestal boven de 180/120 mmHg, wordt gevaarlijk als er tegelijk acute orgaanschade ontstaat. Artsen noemen dat een hypertensieve crisis of hypertensief noodgeval ⁷⁸. Bel direct 112 als je zo’n hoge bloeddruk meet en een van deze klachten hebt:

• Pijn op de borst of benauwdheid
• Plotseling minder zien, verward zijn, uitval van arm, been of gezicht, of moeite met praten
• Zeer hevige hoofdpijn met misselijkheid of braken

Meet je een zeer hoge waarde zonder deze klachten? Bel dan dezelfde dag je huisarts. Zonder orgaanschade is het juist de bedoeling dat de bloeddruk geleidelijk daalt, verspreid over uren tot dagen. Te snel verlagen kan zelf schade veroorzaken ⁸. Neem dus niet zelf extra pillen in.

Wat als je bloeddruk niet daalt ondanks behandeling?

Komt je bloeddruk niet onder de streefwaarde, terwijl je drie verschillende middelen in een goede dosis gebruikt (waaronder een plaspil)? Dan spreken artsen van resistente hypertensie. Eerst wordt gecontroleerd of het niet om schijnresistentie gaat, bijvoorbeeld door een verkeerde meting, spanning bij de arts of het niet innemen van medicijnen ¹.

Mogelijke oorzaken zijn:

• Medicijnen niet (altijd) innemen
• Andere medicijnen, supplementen of drop die je bloeddruk opdrijven
• Veel zout of alcohol
• Een onderliggende aandoening, zoals slaapapneu, nierziekte of primair aldosteronisme ¹⁶

Vooral primair aldosteronisme is het onderzoeken waard. Volgens deskundigen komt het vaker voor dan lang gedacht, en de behandeling verschilt van die van gewone hypertensie ⁶. Je huisarts kan je doorverwijzen naar een internist voor verder onderzoek.

Veelgestelde vragen

Wat is een normale bloeddruk?

Een optimale bloeddruk ligt onder de 120/80 mmHg. Tussen 120/80 en 139/89 mmHg heet je bloeddruk normaal tot hoog-normaal. Vanaf 140/90 mmHg bij de huisarts of 135/85 mmHg bij een thuismeting spreek je van hypertensie.

Kun je hypertensie genezen?

Meestal is hypertensie een chronische aandoening die je goed kunt behandelen, maar die niet vanzelf verdwijnt. Als je flink afvalt en je leefstijl blijvend aanpast, kun je soms in overleg met je arts minder medicijnen gebruiken. Gaat het om een behandelbare oorzaak, zoals primair aldosteronisme, dan kan gerichte behandeling de bloeddruk soms sterk verbeteren.

Welke klachten geeft hoge bloeddruk?

Meestal geen. Daarom is meten de enige manier om het te weten. Bij een zeer hoge bloeddruk met pijn op de borst, benauwdheid, uitvalsverschijnselen of plotseling slechter zien bel je direct 112.

Hoe vaak moet je je bloeddruk laten meten?

Bij een optimale bloeddruk is eens in de paar jaar genoeg. Bij een hoog-normale bloeddruk of risicofactoren zoals overgewicht, diabetes of hart- en vaatziekten in de familie is jaarlijks meten verstandig. Gebruik je bloeddrukmedicijnen, dan spreek je met je huisarts af hoe vaak je meet.

Mag je drop eten als je hoge bloeddruk hebt?

Liever niet. Drop en zoethoutthee bevatten glycyrrhizine, waardoor je lichaam zout en vocht vasthoudt en je bloeddruk kan stijgen. Ook kan drop de werking van je bloeddrukmedicijnen tegenwerken.

Mag je stoppen met je bloeddrukpillen als je waarden goed zijn?

Nee, niet op eigen houtje. Goede waarden betekenen meestal juist dat de medicijnen werken. Wil je minderen, bespreek dat dan met je huisarts, die je bloeddruk daarna nauwkeurig blijft controleren.