Zijn Inuit écht gezonder? Wat de wetenschap zegt over vis, vet en genen

Nee, Inuit zijn niet aantoonbaar ‘gezonder’ dan andere volken. Het beroemde verhaal over weinig hartziekten door vette vis en zeezoogdieren blijkt bij nader onderzoek zwak onderbouwd. Wel laten Inuit zien hoe genen zich aanpassen aan een extreem dieet. Voor jou is de bruikbare les eenvoudig: eet regelmatig vette vis en beperk bewerkte voeding.

Klopt de ‘Inuit-paradox’ eigenlijk wel?

In de jaren zeventig beschreven de Deense onderzoekers Bang en Dyerberg dat Groenlandse Inuit weinig hartinfarcten leken te hebben, ondanks een dieet vol dierlijk vet. Dat werd de Inuit-paradox (vroeger: Eskimo-paradox), en de omega-3-vetzuren EPA en DHA uit vis en zeezoogdieren kregen de eer.

Latere analyses zetten daar flinke vraagtekens bij. Bang en Dyerberg hebben hartziekte zelf nooit direct gemeten. Ze baseerden zich op gezondheidsstatistieken uit een dunbevolkt gebied met weinig artsen, waardoor hartinfarcten waarschijnlijk zijn gemist. Studies die het wel nauwkeuriger bekeken, vonden bij Inuit ongeveer evenveel coronaire hartziekte als bij westerse bevolkingsgroepen, en meer beroertes¹.

Over de naam: Eskimo is een oude verzamelnaam die veel betrokken gemeenschappen als kwetsend ervaren. Gangbaar zijn Inuit (Groenland, Noord-Canada), Iñupiat (Noord-Alaska) en Yupik (Alaska, Siberië).

Wat eten Inuit traditioneel?

Het traditionele voedingspatroon bestaat vooral uit:

• Zeezoogdieren: zeehond, walrus, beluga en narwal
• Vis: arctische zalmforel (char), kabeljauw, zalm
• Landwild en vogels: kariboe en zeevogels
• Seizoensgebonden plantaardig: zeewier, bessen en enkele kruiden

Dat dieet is geen bewuste keuze voor ‘gezond eten’. Het is wat het Arctisch gebied te bieden heeft. Tegenwoordig eten veel Inuit trouwens grotendeels winkelvoeding, vaak duur en sterk bewerkt.

Hoe zijn Inuit genetisch aangepast aan hun dieet?

Duizenden jaren op een dieet vol omega-3 en dierlijk vet hebben sporen nagelaten in het DNA. Twee voorbeelden zijn goed onderzocht.

FADS-genen: de eigen vetzuurproductie staat lager

Onderzoek naar het DNA van Groenlandse Inuit vond sterke aanwijzingen voor natuurlijke selectie in de FADS-genen². Die genen sturen hoe je lichaam zelf lange-keten-omega-3 en -omega-6 aanmaakt uit plantaardige vetzuren. Bij Inuit lijken deze varianten die eigen aanmaak te verlagen. Dat is logisch als je voeding al vol EPA en DHA zit. De varianten hingen in hetzelfde onderzoek ook samen met lichaamslengte en gewicht².

TBC1D4: een variant die het diabetesrisico verhoogt

Niet elke variant is gunstig. Een variant in het gen TBC1D4 komt bij Groenlandse Inuit relatief vaak voor. Spieren van mensen met deze variant reageren slecht op insuline, wat de kans op diabetes type 2 vergroot. Opvallend: tijdens inspanning verwerken die spieren suiker en vet wel normaal³. Beweging is voor deze groep dus extra waardevol, juist nu het dieet steeds meer suiker en geraffineerde koolhydraten bevat.

De praktische conclusie: het Inuit-dieet past bij een bevolking die er genetisch op is ingesteld. Het letterlijk kopiëren is voor een Nederlander geen zinvolle strategie.

Waarom is de Arctische voedselketen ook een risico?

Vervuilende stoffen uit de hele wereld komen via lucht- en zeestromingen in het Noordpoolgebied terecht. Ze stapelen zich op in vet en worden steeds geconcentreerder hoger in de voedselketen. Zeezoogdieren staan bovenaan, en daarmee de mensen die ze eten. Het gaat onder meer om:

• PFAS: poly- en perfluoralkylstoffen, onder andere uit blusschuim en waterafstotende coatings
• PCB’s: oude industriële chemicaliën
• DDT en afbraakproduct DDE: een verboden bestrijdingsmiddel dat lang in vet achterblijft
• Kwik, dat vooral in grote roofdieren ophoopt

Onderzoek onder Inuit in Nunavik (Canada) vond dat een hogere PFAS-blootstelling samenhing met ongunstigere bloedvetwaarden en andere cardiometabole risicofactoren⁴. Hetzelfde voedsel dat omega-3 levert, brengt in het Noordpoolgebied dus ook vervuiling mee.

Wat kun jij leren van het Inuit-voedingspatroon?

Drie lessen die wel overeind blijven:

• Eet regelmatig vette vis. Zalm, makreel, haring en sardines leveren EPA en DHA, zonder de vervuilingslast van arctische zeezoogdieren. Het Voedingscentrum adviseert één keer per week vis, bij voorkeur vette vis.
• Beperk bewerkte voeding en toegevoegde suiker. Juist de overstap naar winkelvoeding valt bij Inuit samen met meer overgewicht en diabetes, zeker bij mensen met een gevoelige aanleg³.
• Blijf bewegen. Het TBC1D4-onderzoek laat zien dat spieren tijdens inspanning suiker kunnen opnemen, ook als ze slecht op insuline reageren³.

De kern: weinig bewerkte voeding met voldoende omega-3 en weinig toegevoegde suiker. Daar heb je geen Arctisch dieet voor nodig.

Veelgestelde vragen

Waarom zouden Inuit stress hebben door klimaatverandering?

Voor veel Inuit raakt klimaatverandering direct aan hun dagelijks leven. Dunner en onvoorspelbaar zee-ijs maakt jagen en reizen gevaarlijker, en daarmee komen voedselvoorziening en tradities onder druk. Inheemse jongeren in Canada, onder wie Inuit, hebben volgens een meta-analyse vaker psychische klachten zoals depressie en suïcidale gedachten⁵. Dat heeft veel oorzaken, en verlies van cultuur en leefomgeving is daar een van.

Worden Inuit vanzelf gezonder als ze teruggaan naar hun oude leefstijl?

Niet vanzelf. Minder suiker en bewerkte voeding en meer beweging zijn waarschijnlijk gunstig, zeker bij een genetische aanleg voor diabetes³. Maar traditioneel voedsel bevat nu ook meer PFAS en andere vervuiling dan vroeger⁴. Programma’s die cultuur, gemeenschap en gezondheid combineren, lijken voor jongeren het meest kansrijk⁶.

Klopt het dat Inuit nooit kanker krijgen?

Nee, dat is een mythe. Ook bij Inuit komt kanker voor, en in Canada is er gericht onderzoek naar bijvoorbeeld baarmoederhalskankerscreening bij Inuit-vrouwen⁷ en naar betere kankerzorg voor Inuit-patiënten⁸. Welke kankersoorten het vaakst voorkomen verschilt wel van Europese bevolkingsgroepen.

Wat is het verschil tussen ‘Eskimo’ en ‘Inuit’?

‘Eskimo’ is een oude verzamelnaam voor inheemse volken uit het Arctisch gebied, die veel betrokkenen als kwetsend ervaren. ‘Inuit’ is de naam voor de volken in Groenland en Noord-Canada. In Alaska en Siberië spreek je van Iñupiat en Yupik.

Waren Inuit beschermd tegen hart- en vaatziekten door omega-3?

Dat is nooit goed aangetoond. Het oorspronkelijke onderzoek mat hartziekte niet direct, en latere studies vonden ongeveer evenveel hartziekte als in het Westen en meer beroertes¹. Omega-3 kan een onderdeel van gezonde voeding zijn, maar is geen schild tegen hartziekte.

Is vette vis eten gevaarlijk vanwege kwik of vervuiling?

Voor de meeste volwassenen is één keer per week vette vis zoals zalm, haring, makreel of sardines een goede keuze. Grote roofvissen zoals zwaardvis en haai bevatten meer kwik. Ben je zwanger, of geef je borstvoeding? Kijk dan bij het Voedingscentrum welke vis je beter kunt laten staan. Twijfel je door medicijnen of een aandoening, overleg dan met je huisarts of kijk op Thuisarts.nl.