Antibiotica-resistentie: wat het is, hoe het ontstaat en wat jij kunt doen

Antibiotica-resistentie betekent dat bacteriën zich aanpassen zodat antibiotica hen niet meer kan doden of afremmen. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) noemt het een van de grootste bedreigingen voor de volksgezondheid wereldwijd.¹ Hoe dit mechanisme werkt, waarom overmatig gebruik het versnelt, en wat jij zelf kunt doen om het te vertragen — dat lees je hier.

Wat is een antibioticum precies?

Een antibioticum is een stof die bacteriën doodt of hun groei afremt. Er zijn twee hoofdgroepen: bacteriedodende middelen (bactericiden) en groeiremmende middelen (bacteriostatica).² Beide stellen het immuunsysteem in staat om de infectie zelf op te ruimen.

Cruciaal: antibiotica werkt uitsluitend tegen bacteriën, niet tegen virussen. Griep, een gewone verkoudheid en COVID-19 zijn virale infecties — antibiotica heeft hier geen effect. Toch worden antibiotica in de praktijk nog geregeld bij virale klachten ingezet, wat onnodig bijdraagt aan resistentie.³

Hoe ontstaan resistente bacteriën?

Bacteriën vermeerderen zich razendsnel en muteren voortdurend. Een bacterie die toevallig een mutatie heeft die haar beschermt tegen een antibioticum, overleeft en plant zich voort. Die resistentie wordt doorgegeven aan volgende generaties.⁴ Dit is evolutie in zijn puurste vorm — maar het gaat gevaarlijk snel als antibiotica te vaak en te breed worden ingezet.

Wetenschappers onderscheiden meerdere mechanismen waarmee bacteriën weerstand opbouwen:⁴

Waarom is het zo belangrijk om een kuur af te maken?

Als je een kuur stopt zodra je je beter voelt, zijn de bacteriën mogelijk niet volledig uitgeschakeld. De robuustere bacteriën die het langst standhouden, kunnen resistentie doorgeven aan de volgende generatie.⁵ Maak een kuur altijd volledig af, tenzij je arts uitdrukkelijk anders aangeeft.

Kanttekening: wetenschappelijk onderzoek nuanceert de traditionele “maak altijd de volle kuur af”-regel. Bij sommige infecties kunnen kortere kuren even effectief zijn. Overleg altijd met je arts of apotheker over de juiste duur voor jouw specifieke situatie.

Te veel en te breed gebruik versnelt het probleem

In Nederland wordt antibiotica relatief terughoudend voorgeschreven vergeleken met andere Europese landen.³ Maar er zijn situaties waarin het nog te snel wordt ingezet — bij infecties die vanzelf overgaan of bij klachten die beter anders behandeld kunnen worden.

Antibiotica verstoort ook het darmmicrobioom: het doodt niet alleen ziekteverwekkers maar ook nuttige bacteriën.⁶ Dit kan bijdragen aan bijwerkingen zoals diarree en kan schimmelinfecties uitlokken. Let op: antibiotica behandelt schimmelinfecties (candida) niet — die vereisen antischimmelmiddelen (antimycotica). Verwar de twee niet.

Resistente bacteriën kennen geen grenzen

Nederland loopt voor wat betreft terughoudend voorschrijven, maar bacteriën stoppen niet bij de grens. In landen waar antibiotica vrij verkrijgbaar zijn of ruimer worden voorgeschreven, komen meer resistente stammen voor. Reizigers kunnen die meenemen — en ook in de omgekeerde richting.⁷

Ook het gebruik van antibiotica in de veehouderij draagt bij aan resistentie in de omgeving en het voedsel.⁷ Dit maakt het een mondiaal probleem dat nationale maatregelen overstijgt.

Wat zijn de gevolgen als er niets verandert?

Als resistentie in het huidige tempo doorzet, verliezen we steeds meer antibiotica voor steeds meer infecties. Routinematige operaties, chemotherapie en orgaantransplantaties worden gevaarlijker als bacteriële infecties niet meer goed behandelbaar zijn.¹ Nieuwe antibiotica worden ontwikkeld, maar de pijplijn is smal en bacteriën evolueren sneller dan de farmaceutische industrie kan bijhouden.⁸

Wat kun jij zelf doen?

• Vraag je huisarts of antibiotica echt nodig is bij jouw klacht
• Maak een kuur altijd volledig af zoals voorgeschreven
• Gebruik nooit overgebleven antibiotica van een vorige kuur
• Neem geen antibiotica mee uit landen waar ze zonder recept verkrijgbaar zijn
• Goede handhygiëne verkleint de kans op verspreiding van bacteriën

Twijfel je of antibiotica bij jouw klacht zinvol is? Bespreek het met je huisarts of apotheker, of raadpleeg Thuisarts.nl voor betrouwbare, onafhankelijke informatie.

Veelgestelde vragen

Kan ik bakingsoda gebruiken naast mijn antibioticakuur?

Er is geen bewijs dat bakingsoda (natriumbicarbonaat) de werking van de meeste antibiotica direct verstoort. Toch zijn sommige antibiotica gevoelig voor veranderingen in de maagzuurgraad of voor gelijktijdig gebruik van antacida. Vraag je apotheker altijd naar mogelijke interacties met jouw specifieke kuur voordat je bakingsoda of andere middelen combineert — de apotheker kan dit per middel beoordelen.

Helpt probiotica bij het herstel van de darmflora na een antibioticakuur?

Antibiotica verstoort het darmmicrobioom doordat het ook nuttige bacteriën doodt. Onderzoek suggereert dat probiotica de kans op door antibiotica veroorzaakte diarree kan verkleinen. Of en welk probioticum het meest geschikt is, hangt af van het gebruikte antibioticum — vraag je apotheker om persoonlijk advies.

Hoe weet ik of een bacterie resistent is voor mijn antibioticum?

Dat is in de praktijk alleen vast te stellen via een kweekonderzoek in een laboratorium, waarbij een bacteriemonster wordt getest op gevoeligheid voor verschillende antibiotica. Als jouw klachten na enkele dagen antibiotica niet verbeteren, neem dan contact op met je arts — het kan erop wijzen dat het voorgeschreven middel onvoldoende werkzaam is.

Speelt antibioticagebruik in de veehouderij ook een rol bij resistentie?

Ja. Antibiotica worden in de veehouderij gebruikt om dierziekten te behandelen, en waren vroeger ook toegestaan als groeibevorderaar. Resistente bacteriën kunnen via voedsel, grondwater of direct contact op mensen worden overgedragen. Nederland heeft het gebruik in de veehouderij de afgelopen jaren sterk teruggedrongen, maar internationaal blijft het een aanzienlijk probleem.

Kunnen bacteriën resistentie doorgeven aan andere bacteriën?

Ja, via een proces dat horizontale gentransfer heet, kunnen bacteriën resistentiegenen direct uitwisselen — ook met bacteriën van een andere soort. Dit is een van de redenen waarom resistentie zich zo snel verspreidt: één resistente bacterie kan in korte tijd een hele populatie weerbaar maken tegen een bepaald antibioticum.