Antibioticaresistentie: wat het is, hoe het ontstaat en wat jij kunt doen

Bij antibioticaresistentie worden bacteriën ongevoelig voor antibiotica. Een middel dat vroeger werkte, bestrijdt de infectie dan niet meer goed. Het ontstaat door natuurlijke selectie: na elk gebruik van antibiotica blijven de best beschermde bacteriën over. Je kunt het vertragen door antibiotica alleen te gebruiken als het echt nodig is, en precies zoals je arts het voorschrijft.¹²

Wat is een antibioticum en waartegen werkt het?

Een antibioticum doodt bacteriën of remt hun groei. Er zijn twee hoofdgroepen. Bacteriedodende middelen heten bactericide middelen en groeiremmende middelen heten bacteriostatische middelen.¹ Bij beide ruimt je afweersysteem de rest van de infectie op.

Antibiotica werken alleen tegen bacteriën. Tegen virussen doen ze niets. Griep, een gewone verkoudheid en COVID-19 worden door virussen veroorzaakt, dus antibiotica helpen daar niet tegen.¹ Als je ze toch bij een virusinfectie gebruikt, heb je alleen de nadelen: bijwerkingen en meer kans op resistentie.

Hoe ontstaat antibioticaresistentie?

Bacteriën vermenigvuldigen zich snel en veranderen voortdurend een beetje in hun erfelijk materiaal. Soms beschermt zo’n verandering een bacterie tegen een antibioticum. Die bacterie overleeft de behandeling, deelt zich en geeft de bescherming door aan haar nakomelingen.³² Het is evolutie, maar dan in een hoog tempo, en hoe vaker antibiotica worden gebruikt, hoe sneller het gaat.

Bacteriën beschermen zich op een paar manieren tegen een antibioticum:³⁴

Kunnen bacteriën resistentie aan elkaar doorgeven?

Ja. Bij horizontale genoverdracht wisselen bacteriën stukjes DNA met resistentiegenen uit, ook met bacteriën van een andere soort.³² Daardoor kan resistentie zich veel sneller verspreiden dan alleen via nakomelingen.

Wat zijn persisters en biofilms?

Sommige bacteriën gaan tijdelijk in een soort slaapstand. Deze persisters zijn niet echt resistent, maar overleven een kuur doordat antibiotica vooral actieve bacteriën raken. Daarna kunnen ze opnieuw een infectie veroorzaken en uitgroeien tot echt resistente stammen.⁵ Bacteriën kunnen ook samen een slijmlaag vormen, een biofilm, die hen afschermt van antibiotica. Bij Salmonella is dit goed onderzocht.⁶

Moet je een antibioticakuur altijd afmaken?

Volg altijd het advies van je arts. Jarenlang luidde de regel: maak de kuur altijd af, ook als je je al beter voelt. Dat advies wordt nu genuanceerder. Bij sommige infecties werkt een kortere kuur net zo goed, en nemen artsen per infectie een beslissing over de duur.

Stop dus niet op eigen houtje en verleng de kuur ook niet zelf. Twijfel je over de duur, of heb je pillen over? Vraag het dan aan je huisarts of apotheker. Bewaar overgebleven antibiotica niet voor een volgende keer, maar lever ze in bij de apotheek.

Waarom versnelt onnodig gebruik resistentie?

Elke keer dat je antibiotica gebruikt, krijgen de bacteriën in je lichaam selectiedruk te verwerken, dus ook de onschuldige bacteriën in je darmen, op je huid en in je keel. Als die bacteriën resistentie opbouwen, kunnen ze die later doorgeven aan ziekteverwekkers.²⁷

Antibiotica verstoren ook het darmmicrobioom: ze doden niet alleen de ziekteverwekkers, maar ook nuttige darmbacteriën.⁷ Dat kan leiden tot bijwerkingen zoals diarree en geeft gisten zoals Candida meer ruimte. Antibiotica werken niet tegen schimmel- of gistinfecties. Daarvoor zijn aparte middelen nodig, antimycotica.

Hoe verspreiden resistente bacteriën zich?

Resistente bacteriën houden zich niet aan landsgrenzen. In landen waar antibiotica zonder recept te koop zijn, komen meer resistente stammen voor, en reizigers kunnen die mee terugnemen.²

Ook voedsel en de veehouderij spelen een rol. Resistente varianten van darmbacteriën zoals E. coli en Salmonella kunnen via vlees, water of direct contact met dieren bij mensen terechtkomen.⁴⁶ Daarom wordt antibioticaresistentie gezien als een probleem waarbij de gezondheid van mens, dier en milieu samen bekeken moet worden.²

Wat zijn de gevolgen van antibioticaresistentie?

Als resistentie toeneemt, zijn er voor steeds meer infecties minder goede antibiotica beschikbaar. Behandelingen waarbij antibiotica infecties voorkomen, zoals operaties, chemotherapie en orgaantransplantaties, worden dan riskanter.² Er worden nieuwe antibiotica ontwikkeld, maar dat gaat langzaam vergeleken met hoe snel bacteriën zich aanpassen.²

Dat merk je nu al. Zo is de maagbacterie Helicobacter pylori steeds vaker resistent tegen de standaardmiddelen, waardoor de eerste behandeling vaker mislukt en artsen vaker eerst moeten testen welk middel werkt.⁸

Wat kun je zelf doen tegen antibioticaresistentie?

• Vraag je huisarts of antibiotica bij jouw klacht echt nodig zijn. Veel luchtweginfecties gaan vanzelf over.
• Gebruik antibiotica precies zoals voorgeschreven: de juiste dosis, op de juiste tijden en zo lang als je arts zegt.
• Gebruik nooit overgebleven antibiotica of antibiotica van iemand anders.
• Koop op reis geen antibiotica zonder recept.
• Was je handen goed, vooral na het toiletbezoek en voor het koken.
• Werk hygiënisch in de keuken: houd rauw vlees gescheiden van andere producten en verhit vlees goed.

Twijfel je of antibiotica bij jouw klacht zinvol zijn? Bespreek het met je huisarts of apotheker, of kijk op Thuisarts.nl voor onafhankelijke informatie.

Veelgestelde vragen

Mag ik bakingsoda gebruiken naast mijn antibioticakuur?

Doe dat niet zonder overleg. Bakingsoda (natriumbicarbonaat) maakt je maag minder zuur, en sommige antibiotica worden dan minder goed opgenomen. Het bevat bovendien veel natrium, wat ongunstig is bij hoge bloeddruk of hartfalen. Vraag je apotheker of het bij jouw middel kan, en hoeveel tijd je ertussen moet laten.

Helpt een probioticum bij een antibioticakuur?

Antibiotica verstoren je darmflora doordat ze ook nuttige bacteriën doden.⁷ Sommige probiotica kunnen de kans op diarree door antibiotica mogelijk verkleinen, maar het effect verschilt per stam en per persoon. Bespreek met je apotheker of het voor jou zinvol is en wanneer je het inneemt.

Hoe weet ik of een bacterie resistent is voor mijn antibioticum?

Dat kan alleen met een kweek in een laboratorium, waarbij de bacterie wordt getest op gevoeligheid voor verschillende antibiotica.⁸ Word je na een paar dagen antibiotica niet beter, of word je juist zieker? Neem dan contact op met je huisarts.

Kunnen bacteriën resistentie aan elkaar doorgeven?

Ja. Via horizontale genoverdracht wisselen bacteriën resistentiegenen uit, ook met andere soorten.³ Daardoor kan één resistente bacterie de resistentie snel verspreiden naar andere bacteriën.

Werken antibiotica tegen griep of verkoudheid?

Nee. Griep en verkoudheid worden door virussen veroorzaakt en antibiotica werken alleen tegen bacteriën.¹ Je hebt er dan wel de bijwerkingen van, en ze dragen bij aan resistentie.

Speelt de veehouderij een rol bij antibioticaresistentie?

Ja. Dieren die antibiotica krijgen, kunnen resistente bacteriën bij zich dragen. Die kunnen via voedsel, water of direct contact bij mensen terechtkomen.⁴⁶ Hygiënisch koken en vlees goed verhitten verkleint dat risico.