Cholesterol en ontstekingen: hoe ze elkaar versterken en wat je eraan kunt doen

Cholesterol en ontsteking houden elkaar in stand in je vaatwand. LDL-cholesterol hoopt zich op in de wand van een bloedvat en zet daar het afweersysteem aan het werk. Die ontsteking beschadigt de wand verder, waardoor er nog meer cholesterol blijft hangen. Uit grote studies blijkt dat allebei apart bijdragen aan het risico op een hartinfarct of beroerte.¹

Wat is cholesterol en waarvoor heb je het nodig?

Cholesterol is een vetachtige stof die in elke cel van je lichaam zit. Je lichaam maakt er onder meer hormonen, vitamine D en galzuren van. Galzuren heb je nodig om vet te verteren. Het grootste deel van je cholesterol maakt je lever zelf aan.

Cholesterol lost niet op in bloed. Daarom wordt het vervoerd in lipoproteïnen: kleine pakketjes van vet en eiwit. De bekendste zijn LDL (low-density lipoprotein) en HDL (high-density lipoprotein). Daarnaast heb je restcholesterol. Dat is het cholesterol in de overige, rijk met vet beladen deeltjes in je bloed.

Wat is het verschil tussen LDL- en HDL-cholesterol?

LDL brengt cholesterol van de lever naar je cellen. Zit er te veel LDL in je bloed, dan kan het in de vaatwand terechtkomen en daar blijven hangen. HDL werkt de andere kant op. Het haalt overtollig cholesterol onder meer uit de vaatwand en brengt het terug naar de lever.

Onderzoek laat wel zien dat het bij HDL niet alleen om de hoeveelheid gaat. Ook de werking telt mee. Medicijnen die het HDL-getal flink verhoogden, gaven in studies niet minder hart- en vaatziekten. HDL kan door chemische beschadiging zelfs zijn beschermende werking verliezen.² Een hoog HDL-getal is dus geen vrijbrief.

Wat jouw waarden betekenen, hangt af van je hele risicoprofiel. Op Thuisarts.nl en bij de Hartstichting vind je betrouwbare uitleg in gewone taal.

Hoe versterken cholesterol en ontstekingen elkaar bij aderverkalking?

Aderverkalking (atherosclerose) ontstaat stap voor stap, en elke stap maakt de volgende erger:

1. LDL-deeltjes komen in de vaatwand terecht. Dat gebeurt vooral op plekken waar de binnenwand al beschadigd of minder sterk is.
2. Afweercellen die macrofagen heten, ruimen het cholesterol op. Ze nemen er zo veel van op dat ze opzwellen tot schuimcellen.
3. Door al dat opgeslagen vet gaan macrofagen over in een ontstekingsstand. Ze geven dan signaalstoffen af die nog meer afweercellen aantrekken.³
4. De ontsteking beschadigt de wand verder, er blijft meer LDL hangen en er groeit een plaque: een ophoping van vet, cellen en bindweefsel.⁴

Scheurt zo’n plaque, dan kan er een bloedstolsel ontstaan. Dat stolsel kan een hartaanval of beroerte veroorzaken.

Het lichaam heeft ook remmen op dit proces. In muizenonderzoek uit 2024 zagen onderzoekers dat de stof itaconaat ontsteking door cholesterol in de vaatwand afremt. Muizen zonder deze stof kregen meer aderverkalking.⁴ Of je daar bij mensen iets mee kunt, moet nog blijken.

Wat zegt onderzoek over ontsteking als aparte risicofactor?

In 2023 verscheen in The Lancet een analyse van drie grote gerandomiseerde studies. Daarin zaten ruim 31.000 mensen die statines slikten.¹ De onderzoekers maten bij hen zowel het LDL als het CRP (C-reactief proteïne). CRP is een eiwit dat je lever aanmaakt bij ontsteking. Een verhoogd CRP voorspelde hartinfarcten, beroertes en sterfte sterker dan het LDL dat na de statine nog overbleef.¹

Daaruit volgt niet dat LDL er minder toe doet. De conclusie is dat ontsteking een eigen risico vormt, naast cholesterol. Het onderzoek gaat daarom steeds vaker over allebei samen.

Wat is de restcholesterol-ontstekingsindex?

Sommige onderzoekers combineren restcholesterol en CRP tot één getal. In een Chinees bevolkingsonderzoek hing een hogere waarde samen met een groter risico op een beroerte.⁵ In Amerikaanse en Chinese bevolkingsgegevens ging een hogere waarde samen met meer sterfte, ook door hart- en vaatziekten.⁶ Dit zijn observationele studies. Ze laten een verband zien, maar bewijzen niet dat het een het ander veroorzaakt. Bij de huisarts wordt deze index nog niet gebruikt.

Speelt het verband tussen cholesterol en ontsteking ook buiten je bloedvaten?

Ja, dat zien onderzoekers steeds vaker. In muizen houdt een veranderde verwerking van cholesterol in de afweercellen van de hersenen de ontsteking na een beroerte gaande. Dat kan het herstel vertragen.⁷ Bij bloedvergiftiging (sepsis) dalen de cholesterolwaarden vaak sterk, en dat hangt samen met een slechtere afloop. Lipoproteïnen kunnen ook bacteriële gifstoffen binden.⁸ Cholesterol hoort dus nauw bij het afweersysteem. Met dit onderzoek kun je zelf nog niets in de praktijk.

Wanneer heb je een te hoog cholesterol?

Van een hoog cholesterol merk je meestal niets. Veel mensen ontdekken het bij een bloedtest, of pas na een hartinfarct of beroerte. Laat je waarden meten bij de huisarts, zeker als je:

• familie hebt met hart- en vaatziekten op jonge leeftijd,
• rookt of gerookt hebt,
• diabetes, hoge bloeddruk of een nierziekte hebt,
• weinig beweegt of overgewicht hebt.

Een vaste gevaarlijke grens is er niet. Je huisarts beoordeelt je LDL samen met je leeftijd, bloeddruk, rookgedrag en andere risicofactoren. Daarom verschilt het per persoon of een waarde te hoog is.

Wat kun je zelf doen tegen cholesterol en ontsteking?

De Hartstichting en Thuisarts noemen een paar vaste leefstijlpijlers die je risico op hart- en vaatziekten verlagen. Deze maatregelen pakken cholesterol, bloeddruk en ontsteking tegelijk aan:

Gebruik je medicijnen? Statines en sommige andere hartmedicijnen kunnen reageren met grapefruit(sap) of met kruidensupplementen. Lees de bijsluiter en vraag het je apotheek voordat je een supplement gaat slikken. Stop nooit zelf met voorgeschreven medicatie.

Heb je al hart- of vaatziekten, of een hoog risico? Leefstijl blijft dan belangrijk. Vaak is het alleen niet genoeg, en dan bespreekt je arts met je of medicijnen nodig zijn.

Veelgestelde vragen

Zijn Thuisarts.nl, het Voedingscentrum en de Hartstichting onafhankelijk van sponsors?

Thuisarts.nl wordt gemaakt door het NHG (Nederlands Huisartsen Genootschap). De site is gebaseerd op de richtlijnen voor huisartsen en heeft geen reclame. Het Voedingscentrum krijgt geld van de overheid en de Hartstichting draait vooral op giften en nalatenschappen. Ook deze site is niet neutraal, want we verkopen eigen programma’s. Daarom zetten we bij elke claim de bron erbij, zodat je die zelf kunt nakijken.

Wat is CRP en wat zegt het over mijn gezondheid?

CRP is een eiwit dat je lever aanmaakt als er ergens in je lichaam een ontsteking is. Een licht maar blijvend verhoogd CRP hangt samen met een groter risico op hart- en vaatziekten, los van je cholesterol. Een infectie of verwonding kan CRP tijdelijk flink verhogen. Daarom zegt één meting weinig en hoort de uitslag bij je huisarts thuis.

Is een hoog HDL-cholesterol altijd beschermend?

Niet per se. Hoe goed HDL werkt, telt even zwaar als hoeveel je ervan hebt. Medicijnen die alleen het HDL-getal verhoogden, gaven geen minder hartinfarcten. Richt je daarom op je hele leefstijl en niet op het opkrikken van één getal.

Kan ik mijn cholesterol verlagen zonder medicijnen?

Bij een laag tot matig risico zijn minder verzadigd vet, meer bewegen en niet roken vaak de eerste stap. Of dat genoeg is, hangt af van hoe hoog je waarden zijn en hoe groot je totale risico is. Heb je al hart- en vaatziekten of familiaire hypercholesterolemie, dan zijn medicijnen meestal wel nodig. Bespreek dit met je huisarts.

Merk je het als je cholesterol of ontstekingswaarden te hoog zijn?

Meestal niet. Aderverkalking geeft vaak pas klachten als een bloedvat flink vernauwd is of als een plaque scheurt. Een bloedtest bij de huisarts is de enige manier om het op tijd te weten.

Helpt het om alleen ontsteking te remmen?

Onderzoek wijst erop dat ontsteking een eigen risicofactor is, naast LDL. Er zijn nog geen voedingsmiddelen of supplementen waarvan bewezen is dat ze ontsteking in je vaten aanpakken en zo hartinfarcten voorkomen. De beste aanpak is je bekende risicofactoren zo goed mogelijk onder controle te houden.