Jicht beheersen: wat werkt op korte én lange termijn?

Jicht pak je op twee manieren aan. Tijdens een aanval helpen rust, koeling en een ontstekingsremmer, en die werkt het best als je er vroeg mee begint. Op lange termijn voorkom je nieuwe aanvallen alleen door je urinezuur blijvend te verlagen: met leefstijl, en bij terugkerende aanvallen met een urinezuurverlager zoals allopurinol.¹²

Waarom blijven jichtaanvallen terugkomen?

Jicht ontstaat bij een te hoog urinezuurgehalte in je bloed, ook wel hyperurikemie genoemd. Urinezuur is een afvalstof die vrijkomt bij de afbraak van purinen. Dat zijn stoffen uit je voeding en uit je eigen lichaamscellen. Is de concentratie te lang te hoog, dan slaan er naaldvormige urinezuurkristallen neer in en rond je gewrichten.¹

Je afweersysteem ziet die kristallen als indringer. Afweercellen zetten dan het NLRP3-inflammasoom aan, een soort ontstekingsschakelaar, en maken de ontstekingsstof interleukine-1β aan. Dat veroorzaakt de plotselinge, hevige ontsteking die je bij een aanval voelt.³

De kristallen blijven liggen zolang je urinezuur hoog blijft. Pas als de waarde een langere tijd onder het verzadigingspunt zit, lossen ze langzaam op. Daarom komen aanvallen telkens terug als je alleen de aanvallen behandelt en de hyperurikemie laat bestaan.¹⁴

Wat je risico verhoogt:⁵

• Erfelijkheid en een verminderde nierfunctie, waardoor je minder urinezuur uitscheidt
• Overgewicht en het metabool syndroom
• Alcohol, vooral bier en sterke drank
• Suikerhoudende frisdrank en vruchtensap (fructose)
• Bepaalde medicijnen, zoals plastabletten (diuretica)

Wat doe je tijdens een acute jichtaanval?

Bij een aanval wil je de ontsteking zo snel mogelijk afremmen:

• Begin vroeg met medicatie. Heb je van je arts colchicine, een NSAID of prednison gekregen, neem het dan meteen bij de eerste signalen. Hoe eerder je begint, hoe beter het werkt.¹⁴
• Ontzie het gewricht. Leg het hoog en belast het zo min mogelijk.
• Koel de plek met een coldpack of een zak bevroren groenten in een theedoek, nooit direct op de huid.²
• Drink genoeg water. Heb je van je arts een vochtbeperking gekregen, bijvoorbeeld bij hartfalen of een ernstige nierziekte, houd je dan aan dat advies.

Voor een aanval zijn drie soorten ontstekingsremmers ongeveer even geschikt. Welke voor jou het best is, hangt af van je nierfunctie, je andere aandoeningen en je overige medicijnen.¹⁴⁶

Let op: colchicine en een aantal andere medicijnen worden afgebroken via het leverenzym CYP3A4. Grapefruit(sap) remt dat enzym, waardoor er meer colchicine in je bloed kan komen. Vraag je huisarts of apotheker of jouw medicijnen samen veilig zijn.¹⁶

Gebruik je al een urinezuurverlager zoals allopurinol? Stop daar dan niet mee tijdens een aanval. Stoppen laat je urinezuur weer schommelen en kan juist meer aanvallen uitlokken.⁴

Hoe verlaag je urinezuur op lange termijn?

Aanvallen voorkomen draait om één getal: je urinezuurwaarde. Richtlijnen werken met een streefwaarde (treat-to-target). Daarbij stuur je de behandeling bij totdat je onder de grens zit.¹⁴

Welke urinezuurwaarde is het doel?

Onder deze grens lossen kristallen geleidelijk op. Dat duurt maanden tot jaren, en daarom is het belangrijk dat je de behandeling volhoudt.¹⁴

Wanneer heb je urinezuurverlagende medicatie nodig?

Artsen raden een urinezuurverlager aan als je twee of meer aanvallen per jaar hebt, als er tofi of gewrichtsschade zijn, of bij nierstenen van urinezuur. Allopurinol is de eerste keus. Febuxostat is een alternatief als allopurinol niet past.¹⁴

Een paar dingen om te weten:

• Rustig opbouwen. Je begint met een lage dosis allopurinol en verhoogt die stap voor stap, op geleide van bloedonderzoek. Zo kan het ook bij een verminderde nierfunctie veilig worden gebruikt.⁶
• Eerst soms meer aanvallen. In de eerste maanden kan het oplossen van kristallen juist aanvallen uitlokken. Daarom krijg je vaak drie tot zes maanden een lage dosis colchicine erbij als bescherming.¹⁴
• Het is meestal blijvend. Stop je, dan stijgt je urinezuur weer en komen de aanvallen terug.¹

Start of stop nooit op eigen houtje. Overleg altijd met je huisarts of reumatoloog.

Welke voeding helpt en welke niet?

Voeding beïnvloedt je urinezuur, maar minder dan veel mensen denken. Met een dieet alleen daalt de waarde meestal te weinig om bestaande kristallen op te lossen. Leefstijl en medicatie vullen elkaar dus aan.¹⁵

Voor praktische eetadviezen kun je terecht bij het Voedingscentrum en Thuisarts.nl.

Helpen afvallen en bewegen?

Overgewicht hangt duidelijk samen met een hoger urinezuur en meer jicht.⁵ Geleidelijk afvallen is daarom zinvol. Kies voor een haalbaar tempo en niet voor extreme diëten. Beweeg regelmatig op een manier die je gewrichten weinig belast, zoals wandelen, fietsen of zwemmen. Tijdens een aanval laat je het aangedane gewricht met rust.

Kunnen je andere medicijnen meespelen?

Ja. Plastabletten (vooral thiaziden) en een lage dosis aspirine kunnen je urinezuur verhogen.⁵ Stop er niet zelf mee, want ze hebben meestal een belangrijke reden. Je arts kan bekijken of er een alternatief is. Zo is losartan een bloeddrukverlager met een licht urinezuurverlagend effect.⁴

Waarom is jicht meer dan een pijnlijk gewricht?

Jicht komt vaak samen voor met hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten, chronische nierschade, diabetes type 2 en overgewicht. Mensen met jicht hebben een groter risico op hart- en vaatziekten.⁵⁷ Het loont dus om bij je huisarts ook je bloeddruk, bloedsuiker, cholesterol en nierfunctie te laten controleren.

Krijg je jicht al voor je veertigste, of zonder duidelijke risicofactoren? Dan heet dat early-onset gout. Dit hangt vaker samen met erfelijke factoren of een nierprobleem en verloopt vaak heviger. Een grondig onderzoek, eventueel door een reumatoloog, is dan verstandig.⁸

Wanneer ga je naar de huisarts?

Neem contact op met je huisarts als:

• je voor het eerst een rood, warm en pijnlijk gewricht hebt en niet zeker weet of het jicht is
• je daarnaast koorts hebt of je ziek voelt. Bel dan dezelfde dag, want een gewrichtsinfectie kan op jicht lijken en vraagt om snelle behandeling²
• een aanval na een paar dagen behandeling niet beter wordt
• je meer dan één aanval per jaar krijgt, of knobbels (tofi) ziet
• je nierstenen of een verminderde nierfunctie hebt
• je wilt starten of stoppen met medicatie, of twijfelt over wisselwerkingen

Betrouwbare patiënteninformatie vind je op Thuisarts.nl, gebaseerd op de NHG-standaard Artritis.²

Veelgestelde vragen

Waarom doet jicht in je teen zo ontzettend veel pijn?

Urinezuurkristallen zijn naaldvormig, en je afweersysteem reageert er met een heftige ontsteking op, waarbij veel ontstekingsstoffen vrijkomen. Het gewricht van de grote teen is extra kwetsbaar: het is relatief koel, waardoor urinezuur daar makkelijker kristalliseert, en het wordt bij elke stap belast. Daarom kan zelfs het gewicht van een laken al ondraaglijk voelen. Hoe eerder je met een ontstekingsremmer begint, hoe sneller de pijn zakt.

Gaat een jichtaanval vanzelf over?

Ja, een aanval gaat meestal binnen één tot twee weken vanzelf over. Met een ontstekingsremmer die je vroeg inneemt, gaat dat sneller en is de pijn minder. Zonder aanpak van je urinezuur komen aanvallen vaak terug, en ze kunnen in de loop van de tijd vaker en heviger worden.

Moet ik stoppen met allopurinol tijdens een jichtaanval?

Nee, gebruik allopurinol gewoon door tijdens een aanval. Stoppen laat je urinezuur weer schommelen en kan nieuwe aanvallen uitlokken. Behandel de aanval zelf met colchicine, een NSAID of prednison, in overleg met je arts.

Hoe laag moet mijn urinezuur zijn om aanvallen te voorkomen?

Voor de meeste mensen met jicht is het doel een urinezuur onder 0,36 mmol/l (6 mg/dl). Heb je tofi of veel aanvallen, dan wordt vaak onder 0,30 mmol/l aangehouden. Onder die grens lossen de kristallen in de loop van maanden tot jaren langzaam op.

Welke voeding kun je het beste beperken bij jicht?

Beperk rood vlees, orgaanvlees, schaaldieren en vis zoals ansjovis en sardines, want die bevatten veel purinen. Bier, sterke drank en frisdrank of vruchtensap met suiker verhogen je urinezuur ook. Water, magere zuivel, groente en peulvruchten passen wel goed bij jicht.

Is hyperurikemie hetzelfde als jicht?

Nee. Bij hyperurikemie is je urinezuur te hoog, maar lang niet iedereen met een hoog urinezuur krijgt jicht. Van jicht spreek je pas als er kristallen neerslaan in een gewricht en daar een ontsteking veroorzaken. Zonder klachten is medicatie meestal niet nodig, maar leefstijladviezen zijn wel zinvol.

Kan jicht ook in andere gewrichten dan de grote teen zitten?

Ja. Jicht begint vaak in de grote teen, maar kan ook voorkomen in de enkel, wreef, knie, pols, vingers of elleboog. Blijft jicht lang onbehandeld, dan kunnen meerdere gewrichten tegelijk ontstoken raken. Je huisarts kan de diagnose bevestigen, soms door wat vocht uit het gewricht te onderzoeken op kristallen.