Wond schoonmaken en desinfecteren: vijf stappen die werken

Een wond maak je goed schoon door eerst je handen te wassen, daarna de bloeding te stelpen en de wond een paar minuten te spoelen met lauw stromend water. Een kleine snee of schaafwond heeft daarna meestal geen ontsmettingsmiddel nodig. Dek de wond zo nodig af en let de dagen erna op tekenen van infectie.

Stap 1: Hoe begin je met het verzorgen van een wond?

Was je handen minstens 20 seconden met water en zeep voordat je een wond aanraakt, van jezelf of van iemand anders. Trek als je ze hebt wegwerphandschoenen aan, zeker als je in aanraking komt met het bloed van een ander. Met schone handen voorkom je dat je zelf bacteriën in de wond brengt.

Stap 2: Hoe stelp je de bloeding?

Druk met een steriel gaasje of een schone doek op de wond tot het bloeden stopt. Houd het gewonde lichaamsdeel als het kan wat omhoog. Is het gaasje doorweekt? Leg er dan een nieuw gaasje bovenop en blijf drukken. Haal het onderste gaasje niet weg, want dan trek je het stolsel los.

Ga direct naar de huisarts of huisartsenpost als:

• de wond diep is of openstaat (gaapt) als je de randen loslaat
• de wond lang is, over een gewricht loopt of in het gezicht of op de geslachtsdelen zit
• het bloeden na 10 tot 15 minuten stevig drukken niet stopt
• de wond komt door een beet van een mens of dier, of door een vuil of roestig voorwerp
• er vuil of een voorwerp in de wond zit dat je er niet makkelijk uit krijgt
• het om een baby gaat

Op Thuisarts.nl lees je per type wond wanneer je moet bellen.

Stap 3: Waarom spoel je een wond met lauw water?

Spoel de wond enkele minuten onder zacht stromend, lauw kraanwater. Het water spoelt vuil, bacteriën en losse huidresten weg. Lauw water doet minder pijn dan koud water, waardoor je het makkelijker lang genoeg volhoudt, en juist die spoeltijd maakt het verschil. Gebruik zeep alleen rond de wond, niet in de wond zelf. Zie je na het spoelen nog een splintertje of zandkorrel, haal dat dan voorzichtig weg met een schoongemaakt pincet.

Meer praktische tips over het verzorgen van wondjes lees je in ons artikel over wondverzorging.

Bij een brandwond: koel direct 10 tot 20 minuten met lauw, zacht stromend water. Gebruik geen ijs of ijskoud water. Ga naar de huisarts of spoedpost bij een brandwond groter dan je handpalm, bij blaren in het gezicht, op handen, voeten, gewrichten of geslachtsdelen, en bij brandwonden bij jonge kinderen. Kijk voor het actuele advies op Thuisarts.nl.

Stap 4: Moet je een wond ontsmetten, en waarmee?

Bij een kleine, schone snee of schaafwond is goed spoelen met water meestal genoeg. Een ontsmettingsmiddel voegt dan weinig toe. Ontsmetten kan zinvol zijn bij wonden met meer kans op infectie, maar die laat je in de praktijk sowieso door een arts beoordelen.

Wat zegt het onderzoek? Een systematische review naar ontsmettingsmiddelen bij chronische, slecht genezende wonden vond dat het bewijs beperkt en van wisselende kwaliteit is. Geen enkel middel kwam er duidelijk als beste uit.¹ Een grote gerandomiseerde studie bij operaties aan botbreuken vergeleek een jodiumpreparaat in alcohol met chloorhexidine in alcohol om de huid vóór de operatie te ontsmetten. Bij gesloten breuken gaf het jodiumpreparaat iets minder wondinfecties, bij open breuken was er geen duidelijk verschil.² Dat ging over ontsmetting van intacte huid in het ziekenhuis, niet over een schaafwond thuis.

Wil je toch iets gebruiken, vraag dan je apotheek welk middel past bij jouw wond.

Let op bij baby’s en jonge kinderen: hun huid is dun en gevoelig. Bij pasgeborenen en kinderen zijn huidbeschadigingen beschreven na ontsmetting met octenidine.³ Gebruik bij jonge kinderen geen ontsmettingsmiddel zonder overleg met de huisarts of apotheek.

Allergie: krijg je jeuk, roodheid of uitslag van een ontsmettende zalf of crème? Stop er dan mee.

Stap 5: Wanneer dek je een wond af?

Een klein schaafwondje mag aan de lucht genezen. Dek grotere sneden, wondjes op handen en voeten en plekken waar kleding langs schuurt af met een steriele, niet-klevende pleister of verband. Vervang het verband als het nat of vuil is.

Laat korstjes zitten. Een korst beschermt de wond terwijl de huid eronder herstelt. Door eraan te krabben of plukken maak je de wond opnieuw open.

Wanneer bel je de huisarts bij een wond die niet goed geneest?

Neem contact op met je huisarts als je in de dagen na de verwonding een of meer van deze signalen ziet:

• de roodheid, zwelling of warmte rond de wond wordt groter
• de pijn wordt erger in plaats van minder
• er komt pus uit of de wond gaat ruiken
• je krijgt koorts of koude rillingen
• er loopt een rode streep vanaf de wond over de huid

Heb je diabetes, een verminderde weerstand of slechte doorbloeding? Laat een wond dan eerder bekijken. Lees ook meer over de kans op complicaties bij diabetes.

Heb je een tetanusprik nodig na een wond?

Dat hangt af van de wond en van je vaccinaties. Vooral diepe prikwonden, bijtwonden en wonden met aarde, mest of een roestig voorwerp geven kans op tetanus. Weet je niet zeker of je goed beschermd bent, of heb je nooit het volledige Rijksvaccinatieprogramma gehad? Bel dan dezelfde dag je huisarts. Die beoordeelt of je een prik nodig hebt. Meer informatie vind je bij het RIVM.

Hoe groot is het risico als je in contact komt met bloed van een ander?

Via bloed kunnen virussen zoals hepatitis B, hepatitis C en hiv worden overgedragen. Hoe groot die kans is, hangt vooral af van hoe het bloed in je lichaam terechtkomt:

Heb je je geprikt aan een gebruikte naald, of kreeg je bloed van een ander in een wond, in je ogen of in je mond? Spoel goed en neem dan direct contact op met je huisarts of de huisartsenpost. Soms zijn snel medicijnen of een vaccinatie nodig, en die werken het best binnen enkele uren. Zie ook het RIVM.

Veelgestelde vragen

Is lauw water beter dan koud water om een wond schoon te maken?

Voor het schoonspoelen van een wond werkt lauw water net zo goed als koud water. Het grote voordeel is dat het minder pijn doet. Daardoor spoel je makkelijker lang genoeg, en dat maakt de wond schoner.

Koelt lauw water een brandwond echt beter dan koud water?

Nee, koud water voert sneller warmte af. Lauw water koelt toch genoeg om het verbranden van de huid te stoppen, en het heeft voordelen: het doet minder pijn, je houdt het 10 tot 20 minuten vol en je loopt minder kans op onderkoeling, wat vooral bij kinderen en grote brandwonden belangrijk is. Daarom adviseren Nederlandse richtlijnen lauw stromend water en geen ijs of ijswater.

Moet ik altijd een ontsmettingsmiddel op een wond doen?

Nee. Bij een kleine, schone snee of schaafwond is goed spoelen met water meestal genoeg. Bij een diepe wond, een bijtwond of een wond die er vuil uitziet ga je naar de huisarts. Twijfel je over een middel, vraag het dan bij je apotheek.

Mag ik waterstofperoxide of alcohol op een open wond doen?

Dat raden we af. Voor gewone wondjes thuis adviseert Thuisarts.nl spoelen met water en niet standaard ontsmetten. Felle middelen prikken bovendien flink en kunnen de huid irriteren.

Wanneer moet een wond gehecht of geplakt worden?

Als een wond openstaat als je de randen loslaat, diep is, of in het gezicht of over een gewricht loopt, laat je hem door de huisarts bekijken. Doe dat liefst dezelfde dag. Hoe eerder een wond wordt gesloten, hoe beter dat meestal gaat.

Hoe herken ik een ontstoken wond?

Een ontsteking begint meestal een tot drie dagen na de verwonding. Je ziet dan meer roodheid, warmte en zwelling, de pijn neemt toe, of er komt pus uit. Wat roodheid direct na het ontstaan van de wond is normaal. Bij koorts, rillingen of een rode streep vanaf de wond bel je direct de huisarts.

Wanneer heb ik een tetanusprik nodig?

Dat hangt af van het soort wond en van je vaccinaties. Bij diepe prikwonden, bijtwonden en wonden met aarde of een roestig voorwerp, en als je niet zeker weet of je goed gevaccineerd bent, bel je dezelfde dag de huisarts. Die beoordeelt of een prik nodig is.