Kan herpes andere aandoeningen veroorzaken? Wat onderzoek zegt over HSV-co-infecties

Het herpesvirus (HSV) is een levenslange metgezel: eenmaal besmet, trekt het zich terug in de zenuwknopen en kan het bij verminderde weerstand opnieuw actief worden. Onderzoek laat zien dat HSV — afhankelijk van het type en de omstandigheden — ook de vatbaarheid voor andere infecties kan vergroten, met name bij mensen met een verzwakt immuunsysteem.¹

Welke aandoeningen hangen samen met het herpesvirus?

HSV bestaat uit meerdere typen met elk een eigen ziektebeeld. HSV-1 veroorzaakt voornamelijk koortslipjes op en rond de mond; HSV-2 veroorzaakt genitale herpes. Het nauw verwante varicella-zostervirus (VZV) is verantwoordelijk voor waterpokken en gordelroos.¹ Bij mensen met een intact immuunsysteem verlopen de meeste reactiveringen mild. Bij ernstig verzwakte afweer — zoals bij kankerpatiënten die chemotherapie ondergaan — kan het virus echter organen bereiken die normaal goed beschermd zijn, waaronder de slokdarm en de longen.²

Vergroot HSV-2 de kans op een hiv-infectie?

Een actieve HSV-2-infectie veroorzaakt zweertjes op de geslachtsdelen. Die beschadigde huid doorbreekt de eerste verdedigingslinie van het lichaam, waardoor hiv makkelijker kan binnendringen.³ Bovendien trekt een actieve laesie precies de immuuncellen aan waarop hiv zich richt, wat de overdracht bij seksueel contact verder kan vergemakkelijken.¹

Dit betekent niet dat iemand met HSV-2 automatisch hiv heeft of zal krijgen — de twee zijn volledig aparte virussen. Wel benadrukt dit verband het belang van beschermd vrijen en regelmatige soa-testen. Meer informatie vind je op Thuisarts.nl.

Herpes bij een verzwakt immuunsysteem

Bij kankerpatiënten die chemotherapie of bestraling ondergaan, is HSV-reactivering een veelvoorkomende complicatie.² In ernstige gevallen kan het virus de slokdarm, longen of hersenen bereiken. Bij patiënten op de intensive care — ook bij ernstig verlopend COVID-19 — is herpes simplex-reactivering in de longen (herpes simplex pneumonitis) beschreven als een complicatie die de behandeling bemoeilijkt.⁴

Bij mensen met hiv verloopt een HSV-infectie vaak agressiever en langduriger dan bij mensen met een gezonde afweer. Antivirale therapie zoals aciclovir is de standaardbehandeling, maar resistentie komt vaker voor bij langdurig immuungecompromitteerde patiënten — dat wil zeggen mensen met een structureel ernstig verzwakt afweersysteem.⁵

Neonatale herpes: risico’s voor pasgeborenen

Pasgeborenen vormen een bijzondere risicogroep. Als een moeder rond de bevalling een actieve genitale herpesinfectie heeft, kan het virus tijdens de geboorte op het kind worden overgedragen.⁶ Neonatale herpes is zeldzaam maar ernstig: het kan leiden tot hersenvliesontsteking, orgaanschade of een verspreide infectie door het hele lichaam. HSV behoort tot de zogenoemde TORCH-infecties — een groep verwekkers die bij overdracht rond de geboorte bijzondere risico’s met zich meebrengen.⁷

Ben je zwanger en maak je je zorgen over een herpesinfectie? Overleg dan altijd met je verloskundige of gynaecoloog. Dit is extra belangrijk als je rond de bevalling koortslipjes of genitale zweertjes ontwikkelt.

HSV en ooginfecties (herpes simplex keratitis)

HSV-1 kan ook de ogen aantasten, waarbij het hoornvlies wordt aangevallen — dit heet herpes simplex keratitis.⁸ Herhaalde episodes kunnen leiden tot littekenvorming op het hoornvlies en in ernstige gevallen tot een blijvend verminderd zichtvermogen. Oogherpes mag niet worden verward met een gewone oogontsteking en vereist behandeling door een oogarts.

Veelgestelde vragen

Als je HSV-2 hebt, heb je dan ook hiv?

Nee. HSV-2 en hiv zijn twee volledig aparte virussen; het een veroorzaakt het ander niet. Wel vergroot een actieve HSV-2-infectie de kans op hiv-overdracht bij seksueel contact, doordat zweertjes op de geslachtsdelen de huidbarrière doorbreken en immuuncellen aantrekken waarop hiv zich richt. Beschermd vrijen en regelmatige soa-testen verlagen dit risico aanzienlijk.

Kan het herpesvirus andere klachten veroorzaken dan blaasjes?

Ja. Afhankelijk van het type en de locatie kan HSV diverse klachten geven: pijn langs een zenuw, oogklachten bij hoornvliesontsteking (keratitis), of bij ernstig verzwakt immuunsysteem zelfs longontsteking of hersenvliesontsteking. Bij mensen met een sterk verzwakte afweer verloopt een herpesepisode doorgaans agressiever dan bij gezonde volwassenen.

Is herpes gevaarlijk voor kankerpatiënten?

Bij kankerpatiënten die chemotherapie of bestraling ondergaan, kan een HSV-reactivering ernstig verlopen en organen bereiken die normaal beschermd zijn, zoals de longen of de slokdarm. Antivirale profylaxe (preventieve behandeling) is bij deze groep soms aangewezen. Bespreek dit altijd met de behandelend oncoloog of internist.

Is herpes gevaarlijk tijdens de zwangerschap?

Een actieve HSV-infectie rond de bevalling kan ernstige risico’s opleveren voor de pasgeborene, waaronder hersenvliesontsteking of orgaanschade. Neonatale herpes is zeldzaam maar ernstig. Overleg bij twijfel altijd met je verloskundige of gynaecoloog — zij kunnen beoordelen of antivirale behandeling of een keizersnede aangewezen is.

Kun je herpes overdragen zonder zichtbare blaasjes?

Ja. HSV kan ook worden overgedragen wanneer er geen zichtbare blaasjes of zweertjes aanwezig zijn — dit heet asymptomatische virusuitscheiding. Het risico is het hoogst vlak voor en tijdens een uitbraak, maar bestaat ook in de periodes daartussen. Condoomgebruik verlaagt het risico op overdracht, maar sluit het niet volledig uit.

Wat is het verband tussen herpes en longproblemen?

Bij ernstig zieke patiënten op de intensive care — ook bij COVID-19 — kan HSV opnieuw actief worden en de longen aantasten. Dit wordt herpes simplex pneumonitis genoemd en kan de behandeling bemoeilijken. Het gaat hierbij vrijwel uitsluitend om mensen met een sterk verzwakt immuunsysteem; bij gezonde volwassenen treedt dit niet op.

Helpt aciclovir altijd bij herpes?

Aciclovir werkt bij de meeste patiënten goed en is de standaardbehandeling. Bij langdurig immuungecompromitteerde patiënten — zoals mensen met hiv of na een stamceltransplantatie — kan het virus resistentie ontwikkelen. In die gevallen zijn alternatieve antivirale middelen nodig; dit vereist specialistische begeleiding.