Kan herpes andere aandoeningen veroorzaken? Wat onderzoek zegt over HSV en co-infecties

Ja, het herpesvirus kan bijdragen aan andere aandoeningen, al gebeurt dat meestal indirect. Een actieve genitale herpes (HSV-2) vergroot de kans op hiv-overdracht. Bij een sterk verzwakte afweer kan HSV de longen, slokdarm of hersenen aantasten, en pasgeborenen lopen rond de bevalling risico. Bij gezonde volwassenen blijft het meestal bij koortslipjes of genitale blaasjes.¹²

Welke aandoeningen hangen samen met het herpesvirus?

Het herpes simplex-virus (HSV) blijft na een besmetting je hele leven in je lichaam. Het trekt zich terug in de zenuwknopen en kan opnieuw actief worden als je weerstand tijdelijk lager is. HSV-1 veroorzaakt vooral koortslipjes, HSV-2 vooral genitale herpes, al kunnen beide typen op beide plekken voorkomen.¹² Het verwante varicella-zostervirus (VZV) geeft waterpokken en gordelroos.³

Welke klachten HSV geeft, hangt sterk af van wie je bent en hoe goed je afweer werkt:

Bronnen voor de tabel: ¹³⁴⁵⁶

Vergroot HSV-2 de kans op een hiv-infectie?

Ja. Een actieve HSV-2-infectie veroorzaakt zweertjes op de geslachtsdelen. Die beschadigde huid of slijmvlies is een minder goede barrière, waardoor hiv makkelijker binnenkomt.⁶ Daarnaast trekt een herpeszweertje precies de immuuncellen aan waarop hiv zich richt, wat overdracht bij seksueel contact verder kan vergemakkelijken.¹

Dit betekent niet dat je met HSV-2 automatisch hiv hebt of krijgt. Het zijn twee volledig aparte virussen; het ene veroorzaakt het andere niet. Het verband onderstreept wel het belang van condoomgebruik en regelmatig testen op soa’s, zeker als je wisselende partners hebt. Op Thuisarts.nl lees je meer over soa’s en testen, en het RIVM houdt cijfers bij over soa’s in Nederland.

Wat doet herpes bij een verzwakt immuunsysteem?

Bij kankerpatiënten die chemotherapie of bestraling krijgen, is het opnieuw actief worden van HSV een veelvoorkomende complicatie. In ernstige gevallen bereikt het virus dan organen die normaal goed beschermd zijn, zoals de slokdarm, de longen of de hersenen.³ Bij deze groep wordt daarom soms preventief een antiviraal middel gegeven.

Ook bij ernstig zieke patiënten op de intensive care kan HSV in de longen actief worden. Onderzoek bij patiënten met ernstige COVID-19-longproblemen (ARDS) liet zien dat herpes simplex in de longen geregeld voorkomt en de behandeling kan bemoeilijken.⁷

Bij mensen met hiv verloopt een herpesepisode vaak heviger en langer. Aciclovir is de standaardbehandeling, maar bij mensen met een langdurig ernstig verzwakte afweer, zoals na een stamceltransplantatie, ontwikkelt het virus vaker resistentie. Dan zijn andere antivirale middelen nodig.⁸

Hoe gevaarlijk is herpes voor pasgeborenen?

Als een moeder rond de bevalling een actieve genitale herpes heeft, kan het virus tijdens de geboorte op de baby overgaan. Het risico is het grootst als de moeder de infectie voor het eerst oploopt laat in de zwangerschap.⁵ Neonatale herpes is zeldzaam, maar kan leiden tot hersenvliesontsteking, orgaanschade of een infectie door het hele lichaam.⁵ HSV hoort daarom bij de zogenoemde TORCH-infecties: verwekkers die rond de geboorte extra risico’s geven.⁹

Ben je zwanger en heb je (ooit) genitale herpes gehad, of krijg je rond de bevalling blaasjes of zweertjes? Meld dit altijd bij je verloskundige of gynaecoloog. Zij bepalen of antivirale medicatie aan het einde van de zwangerschap of een keizersnede verstandig is. Neem nooit op eigen houtje medicijnen in tijdens de zwangerschap.

Kan herpes je ogen beschadigen?

Ja. HSV-1 kan het hoornvlies aantasten; dat heet herpes simplex keratitis. Je merkt dit aan een rood, pijnlijk, lichtgevoelig oog en soms wazig zien. Herhaalde episodes kunnen littekens op het hoornvlies geven en in ernstige gevallen blijvend slechter zicht.⁴ Oogherpes is iets anders dan een gewone oogontsteking: ga bij deze klachten snel naar de huisarts, die je zo nodig doorverwijst naar een oogarts. Gebruik geen oogdruppels met corticosteroïden zonder advies van een arts, want die kunnen herpes in het oog verergeren.⁴

Is er een verband tussen herpes en dementie?

Dat wordt onderzocht, maar het is niet bewezen. Een grote Amerikaanse studie met elektronische patiëntendossiers vond dat mensen bij wie ooit een HSV-infectie was vastgesteld, vaker later dementie kregen dan vergelijkbare mensen zonder die diagnose.¹⁰ Zo’n observationeel onderzoek laat alleen een samenhang zien. Het kan niet aantonen dat herpes dementie veroorzaakt; andere factoren kunnen het verband verklaren. Er is op dit moment geen reden om een koortslip als risico op dementie te zien, en er bestaat geen advies om daarvoor antivirale middelen te slikken.

Waarom komt herpes steeds terug?

Je afweer herkent virussen onder meer via een alarmsysteem in je cellen, de cGAS-STING-route, die afweerstoffen zoals interferon aanzet.¹¹ Laboratoriumonderzoek laat zien dat alfa-herpesvirussen, de familie waartoe HSV behoort, eiwitten maken die dit alarmsysteem actief afbreken.¹² Dat helpt verklaren waarom het virus zich zo goed kan verstoppen en terugkomen.

Deze bevindingen komen uit cel- en dieronderzoek. Ze vertellen iets over het mechanisme, maar leveren (nog) geen behandeling of zelfhulpadvies op.

Wat kun je zelf doen om complicaties te voorkomen?

De belangrijkste stappen zijn eenvoudig en goed onderbouwd:²

• Gebruik condooms en vermijd seksueel contact als je blaasjes of zweertjes hebt. Een condoom verlaagt het risico op overdracht, maar sluit het niet helemaal uit.
• Laat je testen op soa’s, zeker bij een nieuwe partner of genitale klachten. Een herpeszweertje vergroot het risico op hiv.⁶
• Overleg bij vaak terugkerende uitbraken met je huisarts over onderdrukkende behandeling met een antiviraal middel. Dat vermindert het aantal uitbraken en de kans op overdracht aan je partner.²
• Raak geen blaasjes aan en was je handen, zodat je het virus niet naar je ogen of andere plekken verspreidt.
• Meld herpes aan je arts als je zwanger bent, chemotherapie krijgt of een andere aandoening hebt die je afweer verzwakt.³⁵

Blijft een uitbraak langer dan twee weken bestaan, of heb je koorts, hevige hoofdpijn, verwardheid of oogklachten? Neem dan direct contact op met je huisarts. Ook mensen met een goede afweer kunnen in zeldzame gevallen een herpesinfectie van de hersenen of hersenvliezen krijgen, en dat is een spoedgeval.²

Veelgestelde vragen

Als je HSV-2 hebt, heb je dan ook hiv?

Nee. HSV-2 en hiv zijn twee volledig aparte virussen en het ene veroorzaakt het andere niet. Wel vergroot een actieve HSV-2-infectie de kans dat je hiv oploopt bij onbeschermd seksueel contact, omdat zweertjes de huidbarrière doorbreken en juist de cellen aantrekken waarop hiv zich richt. Condoomgebruik en regelmatig testen verlagen dat risico.

Ik heb klachten en vraag me af: komt dit ook door het herpesvirus?

Dat hangt af van je klachten. Herpes kan behalve blaasjes ook zenuwpijn, een pijnlijk rood oog of, bij een sterk verzwakte afweer, ontstekingen van slokdarm of longen geven. Veel andere klachten hebben juist niets met herpes te maken. Laat je huisarts beoordelen wat er aan de hand is; die kan zo nodig een test laten doen.

Kan het herpesvirus andere klachten veroorzaken dan blaasjes?

Ja. Je kunt tintelingen of zenuwpijn voelen vóór een uitbraak, en HSV-1 kan een hoornvliesontsteking in het oog geven. Bij een sterk verzwakte afweer kan het virus organen als longen en slokdarm aantasten. Een herpesinfectie van de hersenen of hersenvliezen is zeldzaam, maar kan ook bij gezonde mensen voorkomen.

Is herpes gevaarlijk voor kankerpatiënten?

Bij mensen die chemotherapie of bestraling krijgen, kan HSV heviger verlopen en organen bereiken die normaal beschermd zijn, zoals longen of slokdarm. Soms krijgen zij daarom preventief een antiviraal middel. Bespreek dit altijd met je behandelend specialist.

Is herpes gevaarlijk tijdens de zwangerschap?

Voor jezelf meestal niet, maar een actieve genitale herpes rond de bevalling kan gevaarlijk zijn voor je baby. Neonatale herpes is zeldzaam, maar kan hersenvliesontsteking of orgaanschade geven. Meld herpes daarom altijd bij je verloskundige of gynaecoloog, zodat die kan beoordelen of medicatie of een keizersnede nodig is.

Kun je herpes overdragen zonder zichtbare blaasjes?

Ja. Het virus kan ook vrijkomen zonder dat je klachten hebt; dat heet asymptomatische virusuitscheiding. Het risico is het grootst vlak voor en tijdens een uitbraak. Condooms en onderdrukkende antivirale behandeling verlagen de kans op overdracht, maar sluiten die niet volledig uit.

Verhoogt herpes de kans op dementie?

Dat is niet bewezen. Een grote observationele studie vond dat mensen met een HSV-diagnose vaker dementie kregen, maar zo’n onderzoek toont alleen een samenhang aan en geen oorzaak. Er is op dit moment geen advies om vanwege dementierisico iets anders te doen dan bij gewone herpes.

Helpt aciclovir altijd bij herpes?

Bij de meeste mensen werkt aciclovir (of het verwante valaciclovir) goed. Bij mensen met een langdurig ernstig verzwakte afweer, zoals na een stamceltransplantatie of bij gevorderde hiv, kan het virus resistent worden. Dan zijn andere middelen nodig onder begeleiding van een specialist.