Is varkensgras gezond? Werkzame stoffen, gebruik en wat onderzoek zegt

Varkensgras (Polygonum aviculare) bevat flavonoïden zoals avicularine en quercetine, looistoffen (tannines) en kiezelzuur. De Europese geneesmiddelenautoriteit EMA erkent het als traditioneel kruidengeneesmiddel bij lichte urinewegklachten.¹ Die erkenning rust op langdurig gebruik. Klinische studies bij mensen zijn er nauwelijks. Zie het daarom als aanvulling en nooit als vervanging van reguliere zorg.

Wat is varkensgras precies?

Varkensgras hoort bij de duizendknoopfamilie (Polygonaceae). Ondanks de naam is het geen grassoort. Het plantje blijft laag bij de grond, tot zo’n twintig centimeter. Het heeft dunne, gestreepte stengels die grotendeels plat liggen en kleine lichtroze tot groenige bloemetjes die van juni tot oktober bloeien.

Je vindt het bijna overal: tussen stoeptegels, langs bermen en op arme grond. Door de diepe penwortel is het lastig weg te krijgen. Andere Nederlandse namen zijn zwijngras, knoopgras en vogelduizendknoop. In het Engels heet het common knotweed of prostrate knotweed.

Waarom heet het varkensgras?

Er bestaan twee volksverklaringen. Volgens de eerste kregen mensen die ‘aten als varkens’ maagklachten, waarvoor men dit kruid gebruikte. Volgens de tweede gaf men het aan varkens met eetproblemen of wormen. Welke verklaring klopt, is niet meer na te gaan.

In andere talen gaat de naam vaker over de groeiplaats. Het Franse renouée des oiseaux en het Duitse Vogel-Knöterich verwijzen naar vogels, die de zaadjes graag eten.

Welke werkzame stoffen zitten er in varkensgras?

In het kruid zitten vooral deze bioactieve stoffen:¹

Flavonoïden: avicularine en quercetine

Het meest kenmerkende bestanddeel is avicularine, een vorm van quercetine met een suikergroep eraan. Flavonoïden zoals quercetine werken in het laboratorium als antioxidant en remmen daar ook ontstekingsprocessen.² Zulke effecten in een reageerbuis of celkweek zeggen weinig over wat er in je lichaam gebeurt als je een kopje thee drinkt. Bij mensen is dat voor varkensgras niet onderzocht.

Looistoffen (tannines)

Looistoffen geven varkensgras zijn samentrekkende (adstringerende) werking.¹ Dat maakt het traditionele gebruik bij lichte diarree en bij irritatie van slijmvliezen in mond en keel begrijpelijk. Of het in de praktijk ook echt helpt, is bij mensen niet in gecontroleerde studies onderzocht.

Kiezelzuur

Varkensgras wordt vaak een kiezelzuurrijke plant genoemd. Silicium speelt een rol bij de opbouw van bindweefsel, haar en nagels. Hoeveel je daarvan via varkensgras echt opneemt, is niet onderzocht.

Hoe werd varkensgras vroeger gebruikt?

Oude kruidenboeken noemen varkensgras als middel tegen bloedingen, diarree en hevige menstruatie. De Griekse arts Dioscorides beschreef het als verkoelend en bloedstelpend. Zaden van duizendknoopsoorten werden in de ijzertijd in Noord-Europa ook gegeten, bijvoorbeeld in pap. Dat is historisch interessant, maar zegt niets over een gezondheidseffect.

Wat zegt modern onderzoek over varkensgras?

Het wetenschappelijke bewijs is mager. De EMA beschrijft varkensgras als traditioneel kruidengeneesmiddel om de urineproductie te verhogen bij lichte urinewegklachten, als aanvulling.¹ De EMA zegt er uitdrukkelijk bij dat die werkzaamheid niet is aangetoond in klinische studies. De erkenning rust op minstens dertig jaar gebruik.

Extracten van varkensgras werken in laboratoriumonderzoek als antioxidant en remmen daar ontstekingen. Dat past bij wat bekend is over flavonoïden in het algemeen.² Er zijn ook proeven in de reageerbuis naar een werking tegen bacteriën. Geen van die resultaten is tot nu toe bevestigd bij mensen.

Helpt varkensgras bij diabetes?

Daar is geen bewijs voor. Er bestaan geen klinische studies die laten zien dat varkensgras je bloedsuiker verlaagt of stabiliseert. Flavonoïden zoals quercetine beïnvloeden de verwerking van glucose wel in cel- en dierproeven,² maar dat zegt niets over wat een theetje doet bij iemand met diabetes.

Gebruik je bloedsuikerverlagende medicatie of insuline? Verander dan niets zonder overleg met je huisarts of diabetesverpleegkundige. Betrouwbare uitleg over diabetes vind je op Thuisarts.nl.

Is varkensgras veilig?

Als gezonde volwassene kun je af en toe een kleine hoeveelheid varkensgras gebruiken. Houd wel rekening met het volgende:

• Nierstenen: planten uit de duizendknoopfamilie bevatten oxaalzuur. Heb je aanleg voor calciumoxalaatstenen of werken je nieren minder goed? Wees dan voorzichtig en overleg met je arts.
• Zwangerschap en borstvoeding: er zijn geen veiligheidsgegevens. De EMA raadt gebruik in deze periode af.¹
• Kinderen: de EMA raadt gebruik onder de 12 jaar af, omdat er te weinig gegevens zijn.¹
• Vocht vasthouden door hart- of nierproblemen: gebruik geen vochtafdrijvende kruiden zonder overleg met je arts.¹
• Medicijnen: er zijn geen goed beschreven wisselwerkingen bekend. Gebruik je vast medicijnen, overleg dan eerst met je arts of apotheker.

Krijg je koorts, pijn bij het plassen, bloed in je urine of verergeren je klachten? Ga dan naar je huisarts. Meer over alledaagse klachten vind je op Thuisarts.nl.

Veelgestelde vragen

Heeft varkensgras een gunstige werking bij diabetes?

Daar is geen klinisch bewijs voor. Flavonoïden zoals quercetine beïnvloeden de verwerking van glucose wel in cel- en dierproeven, maar studies bij mensen met diabetes ontbreken. Pas je diabetesbehandeling nooit aan op basis van een kruidenmiddel zonder overleg met je arts.

Kan ik varkensgras gewoon eten?

Jonge blaadjes en scheuten zijn eetbaar en werden vroeger als voedsel gebruikt. Eet er niet te veel van vanwege het oxaalzuur. Pluk alleen op plekken waar geen uitlaatgassen, hondenpoep of bestrijdingsmiddelen komen. Bermen langs drukke wegen en behandelde tuinen zijn dus geen goed idee.

Is varkensgras hetzelfde als postelein?

Nee, het zijn twee heel verschillende planten. Varkensgras (Polygonum aviculare) hoort bij de duizendknoopfamilie en kruipt tussen tegels en langs bermen. Postelein (Portulaca oleracea) is een vetplantje dat vaker als groente wordt gegeten. Ze bevatten ook andere stoffen, dus verwissel ze niet.

Hoe maak ik thee van varkensgras?

Meestal wordt een paar gram gedroogd kruid per kop heet water gebruikt, dat je ongeveer tien minuten laat trekken. Houd je aan de dosering op de verpakking van een geregistreerd product. Verbeteren je klachten niet binnen een paar dagen tot een week, of krijg je koorts of pijn bij het plassen? Ga dan naar je huisarts.

Helpt varkensgras bij urinewegklachten?

De EMA erkent varkensgras als traditioneel middel om meer te plassen bij lichte urinewegklachten, als aanvulling. Die erkenning rust op langdurig gebruik en niet op klinische studies. Een blaasontsteking gaat er niet mee weg. Bij terugkerende of aanhoudende klachten is onderzoek door je huisarts nodig.

Werkt varkensgras bij diarree?

De looistoffen in varkensgras werken samentrekkend. Daarom werd het vroeger bij lichte diarree gebruikt. Bij mensen is niet onderzocht of het echt helpt. Duurt de diarree langer dan een paar dagen, zit er bloed bij of droog je uit? Ga dan naar een arts.