Is varkensgras gezond? Werkzame stoffen en wetenschappelijk bewijs

Varkensgras (Polygonum aviculare) bevat flavonoïden, tannines en kiezelzuur — stoffen die al eeuwenlang worden ingezet bij klachten als diarree, wondheling en urinewegproblemen. Europese regelgevers erkennen varkensgras officieel als traditioneel kruidengeneesmiddel,¹ maar klinische studies bij mensen zijn schaars. Gebruik het hooguit als aanvulling, nooit ter vervanging van reguliere medische zorg.

Wat is varkensgras?

Varkensgras behoort tot de Polygonaceae-familie — de duizendknopenfamilie — en is wetenschappelijk bekend als Polygonum aviculare. Het is geen echte grassoort, ondanks de naam. Het plantje blijft laag bij de grond (maximaal twintig centimeter), heeft dunne gestreepte stengels die grotendeels plat liggen en kleine lichtroze tot groenachtige bloemetjes die van juni tot oktober bloeien.

Varkensgras groeit vrijwel overal: tussen stoeptegels, langs bermen en op arme grondsoorten. Zijn diepe penwortel en hoge stressresistentie maken het bijzonder lastig te verwijderen. Andere Nederlandse namen zijn zwijngras, knoopgras en vogelduizendknoop. In het Engels spreekt men van Common Knotweed of Prostrate Knotweed.

Waarom heet het varkensgras?

De naam heeft twee volkse verklaringen. De eerste verwijst naar mensen die ‘alles aten zoals varkens’ en daarna maagklachten kregen die men met dit kruid probeerde te behandelen. De tweede is praktischer: varkensgras werd aan varkens gegeven met eetproblemen of wormklachten. Of één van beide verhalen de echte herkomst is, valt niet meer te achterhalen.

In andere talen verwijst de naam vaker naar de groeiplaats of toepassing. In het Frans is het Renouée des Graviers (‘de wilde in het grind’). In het Duits Niedriger Vogel-Knöterig, een verwijzing naar vogels die de zaadjes graag eten.

Welke werkzame stoffen zitten er in varkensgras?

De voornaamste bioactieve bestanddelen van P. aviculare zijn:¹²

Flavonoïden: avicularine en quercetine

Het meest kenmerkende bestanddeel is avicularine (quercetine-3-O-arabinofuranoside). Laboratoriumstudies laten antioxidante en milde ontstekingsremmende effecten zien van flavonoïden uit P. aviculare.¹ Of deze effecten ook klinisch betekenisvol zijn bij mensen, is onvoldoende onderzocht.

Tannines (looistof)

Gecondenseerde proanthocyanidinen geven varkensgras zijn samentrekkende eigenschap. Ze remmen vochttransport door de darmwand en beschermen slijmvliezen mild, wat de traditionele toepassing bij diarree en maagirritatie biochemisch gedeeltelijk verklaart.² Uitwendig als papje op een wond kunnen tannines mild desinfecterend en bloedstelpend werken.

Kiezelzuur

Varkensgras staat bekend als een relatief kiezelzuurrijke plant. Kiezelzuur (silicium) speelt een rol in de opbouw van bindweefsel, haar en nagels. Hoeveel daarvan via varkensgras werkelijk biologisch beschikbaar is, is niet onderzocht in gecontroleerde humane studies.

Varkensgras door de eeuwen heen

In middeleeuwse kruidenboeken dook varkensgras op als remedie voor bloedspuwingen, diarree en overmatige menstruatie. Een beschrijving uit 1682 raadt ‘twee oncen van het sap’ aan bij ‘buyckloopen ende onmatige maentstonden’. De Griekse arts Dioscorides beschreef het plantje als verkoelend en bloedstelpend.

Archeologisch bewijs voor consumptie levert het bekende Tollund-veenlijk uit Denemarken. Maaginhoudonderzoek toonde aan dat deze ijzertijdmens vlak voor zijn dood een maaltijd at die zaden van P. aviculare bevatten. Varkensgras was destijds een normaal voedselbestanddeel.

Wat zegt modern onderzoek over varkensgras?

Laboratoriumonderzoek bevestigt dat extracten van P. aviculare antioxidante en anti-inflammatoire eigenschappen hebben, grotendeels toe te schrijven aan de flavonoïden en polyfenolen.¹ Er zijn ook in-vitrostudies naar antimicrobiële activiteit van bepaalde componenten, maar die zijn nog niet vertaald naar klinische toepassingen bij mensen.

De Europese geneesmiddelenautoriteit (EMA) erkent varkensgras als traditioneel kruidengeneesmiddel voor tijdelijke ondersteuning bij lichte urinewegklachten en milde maag-darmsymptomen.¹ Deze erkenning is gebaseerd op langdurig gebruik — niet op gerandomiseerde gecontroleerde studies (RCT’s) bij mensen.

Is varkensgras veilig?

Voor gezonde volwassenen is incidenteel gebruik in kleine hoeveelheden over het algemeen veilig. Houd rekening met het volgende:

• Nierstenen: varkensgras bevat oxaalzuur. Bij aanleg voor calciumoxalaatnierstenen of verminderde nierfunctie is voorzichtigheid geboden.
• Zwangerschap en borstvoeding: er is onvoldoende veiligheidsdata voor therapeutisch gebruik; vermijd dit.
• Medicijnen: geen goed gedocumenteerde interacties bekend, maar raadpleeg bij chronisch medicijngebruik altijd een arts of apotheker.

Bij aanhoudende of ernstige klachten is varkensgras geen vervanging voor medische zorg. Meer informatie over alledaagse klachten vind je op Thuisarts.nl.

Veelgestelde vragen

Heeft varkensgras een gunstige werking bij diabetes?

Er is geen klinisch bewijs dat varkensgras bloedsuiker helpt reguleren bij mensen met diabetes. In laboratoriumstudies laten polyfenolen zoals quercetine soms in-vitro-effecten zien op glucosemetabolisme, maar dit is onderzocht in celcultures — niet bij patiënten met diabetes. Pas je diabetesbehandeling nooit aan op basis van kruidengeneesmiddelen zonder overleg met je arts.

Kan ik varkensgras gewoon eten?

Jonge scheuten van varkensgras zijn eetbaar en werden historisch als voedsel gebruikt. Je kunt ze in kleine hoeveelheden toevoegen aan salades of als thee bereiden. Beperk de hoeveelheid vanwege het oxaalzuurgehalte, en pluk alleen op plaatsen vrij van uitlaatgassen en pesticiden — bermen langs drukke wegen of behandelde tuinen zijn daarvoor niet geschikt.

Is varkensgras hetzelfde als postelein?

Nee, dit zijn twee volledig verschillende planten. Varkensgras (Polygonum aviculare) behoort tot de Polygonaceae-familie en groeit kruipend tussen tegels en langs bermen. Postelein (Portulaca oleracea) is een succulent uit de Portulacaceae-familie die vaker als groente wordt gegeten. De fytochemische profielen zijn ook anders — verwar ze niet als kruidengeneesmiddel.

Hoe maak ik een aftreksel van varkensgras?

Gebruik één tot twee theelepels gedroogd varkensgras per kop heet water en laat tien minuten trekken. Drink niet meer dan twee à drie koppen per dag bij een tijdelijke klacht. De EMA hanteert als aanbeveling een maximale gebruiksduur van vier weken zonder medisch advies; bij langdurige klachten is een arts raadplegen verstandig.

Helpt varkensgras bij urinewegklachten?

Varkensgras wordt traditioneel ingezet als licht vochtafdrijvend middel en ter ondersteuning van de slijmvliezen bij milde urinewegklachten. De EMA erkent dit gebruik op basis van langdurig historisch gebruik, niet op basis van klinische trials bij mensen. Bij aanhoudende of terugkerende urineweginfecties is medisch onderzoek noodzakelijk — raadpleeg je huisarts.

Werkt varkensgras bij diarree?

De tannines in varkensgras hebben een samentrekkende werking op de darmwand, wat bij lichte diarree enige verlichting kan geven. Dit is een traditionele toepassing die biochemisch plausibel is, maar niet is gevalideerd in klinische studies bij mensen. Bij aanhoudende of ernstige diarree is medische hulp nodig; raadpleeg ook Thuisarts.nl voor richtlijnen.

Kan varkensgras mijn haar, nagels of huid verbeteren?

Varkensgras bevat kiezelzuur, een mineraal dat een rol speelt bij de opbouw van bindweefsel, haar en nagels. Of je via varkensgras een klinisch relevante hoeveelheid opneemt, is niet onderzocht. Voor wie specifiek kiezelzuur wil suppleren, zijn er beter gedocumenteerde preparaten beschikbaar; bespreek dit met een diëtist of arts.