12 overgangsklachten herkennen en wat je eraan kunt doen

De overgang brengt bij de meeste vrouwen meer dan tien verschillende lichamelijke en emotionele klachten met zich mee. Opvliegers, slaapproblemen en stemmingswisselingen zijn de bekendste — maar er zijn twaalf veelvoorkomende overgangsklachten die je kunt herkennen, en voor veel ervan bestaan praktische aanpakken.¹

Wat is de overgang precies?

De overgang bestaat uit drie fasen:

Technisch gezien wordt de menopauze vastgesteld als je twaalf maanden achter elkaar geen menstruatie hebt gehad. In Nederland valt dat moment gemiddeld rond je 51e jaar.¹ De eerste verschijnselen kunnen echter al rond je 35e beginnen, wanneer de eierstokken langzaam minder oestrogeen en progesteron aanmaken.

Het dalende oestrogeenniveau ligt aan de basis van vrijwel alle overgangsklachten. Oestrogeen heeft receptoren in de baarmoeder, borsten, bloedvaten, botten en hersenen — een daling merk je daardoor door het hele lichaam.

Hoe ontstaan overgangsklachten?

De eierstokken produceren minder oestrogeen en progesteron naarmate de vruchtbaarheid afneemt. Rijpe eiblaasjes (follikels) scheiden oestrogeen af; hoe minder follikels actief zijn, hoe minder oestrogeen er wordt aangemaakt. Dit beïnvloedt onder andere:

• De hypothalamus (temperatuurregeling → opvliegers en nachtelijk zweten)
• De slijmvliezen van de vagina en blaas (droogheid, pijn bij vrijen)
• Het botweefsel (hogere kans op osteoporose na de overgang)
• De stemming en slaap via serotonine- en dopaminehuishouding

Niet elke verandering is direct hormonaal — sommige hangen samen met normale veroudering. Die twee lopen deels door elkaar.

De 12 meest voorkomende overgangsklachten

1. Onregelmatige menstruatie

Typisch voor de perimenopauze: cycli worden grillig — soms om de twee maanden, soms onverwacht vroeg. Bloedingen kunnen zwaarder of lichter zijn dan je gewend bent.

2. Opvliegers en nachtelijk zweten

Ongeveer 75% van de vrouwen ervaart opvliegers: plotselinge warmtegolven vanuit de borst omhoog.¹ Bij 80% van hen duurt dit twee jaar of korter. Nachtelijk zweten is dezelfde reactie ‘s nachts — met slaapverstoring als gevolg.

3. Slaapproblemen

Verslechterde slaapkwaliteit kan zowel direct hormonaal zijn (progesteron heeft een licht rustgevend effect dat wegvalt) als indirect via nachtelijk zweten en angstgevoelens.

4. Stemmingswisselingen

Verhoogde prikkelbaarheid, angst of neerslachtigheid kunnen optreden door de invloed van oestrogeen op serotonine en andere neurotransmitters. Aanhoudende depressieve klachten verdienen aandacht van je huisarts.¹

5. Vaginale droogheid en ongemak

Het vaginale slijmvlies wordt dunner en minder elastisch — een toestand die ook wel genitourinair syndroom van de menopauze (GSM) wordt genoemd. Dit kan leiden tot pijn bij vrijen en een hogere vatbaarheid voor blaasontsteking.

6. Gewichtstoename, vooral rond de buik

Een vertraagd metabolisme en verschuiving van vetopslag naar de buikstreek is kenmerkend voor de postmenopauze. Meer bewegen en minder bewerkte voeding helpen, maar het vergt meer inspanning dan vroeger.

7. Vermoeidheid en energieverlies

Slechte slaap, hormonale schommelingen en soms bloedarmoede (bij zware, onregelmatige menstruaties) kunnen samen leiden tot aanhoudende vermoeidheid overdag.

8. Dunner wordend haar en droge huid

Oestrogeen stimuleert collageen- en haargroei. Bij lagere niveaus kan haar dunner worden en de huid droger en minder elastisch aanvoelen.

9. Veranderingen in het plassen

Dunner worden van het blaas- en urethraslijmvlies kan leiden tot sterkere aandrang, vaker plassen of licht urineverlies bij inspanning (stressincontinentie).

10. Veranderde borsten

Zonder oestrogeenstimulatie verliezen de borsten geleidelijk volume en stevigheid, en kan het weefsel vetvetter worden.

11. Verminderd libido

Een lagere bloeddoorstroming naar het genitale gebied, gecombineerd met vaginale droogheid en vermoeidheid, kan het seksuele verlangen verminderen. Dit is vaker bespreekbaar dan gedacht — ook met je huisarts.

12. Hogere kans op botontkalking en hart- en vaatziekten

Na de menopauze neemt de beschermende werking van oestrogeen op botten en bloedvaten af. Regelmatige beweging, voldoende calcium en vitamine D zijn dan extra belangrijk. Bespreek je persoonlijke risico met je huisarts.¹

3 tips om overgangsklachten te verlichten

Tip 1: Beweeg regelmatig

Lichaamsbeweging — minimaal 150 minuten matige activiteit per week, zoals wandelen of fietsen — helpt bij gewichtsbeheersing, stemmingsklachten en slaap, én vermindert het risico op osteoporose.¹ Krachttraining twee keer per week is een extra bonus voor de botdichtheid.

Tip 2: Let op voeding en alcohol

Cafeïne en alcohol kunnen opvliegers verergeren bij sommige vrouwen. Een gevarieerd eetpatroon met voldoende calcium (zuivel, peulvruchten, groene groenten) en vitamine D ondersteunt de botgezondheid na de overgang.²

Tip 3: Bespreek je opties met je huisarts

Hormonale therapie (HT) is voor veel vrouwen een effectieve optie en wordt tegenwoordig genuanceerder beoordeeld dan vroeger. Samen met je huisarts kun je de voor- en nadelen afwegen op basis van je persoonlijke situatie en gezondheidsgeschiedenis. Naast HT zijn ook niet-hormonale middelen beschikbaar voor specifieke klachten. Raadpleeg Thuisarts.nl over de overgang voor een betrouwbaar overzicht.¹

Veelgestelde vragen

Zijn er natuurlijke alternatieven voor hormoontherapie bij overgangsklachten?

Er zijn verschillende niet-hormonale aanpakken die voor sommige vrouwen helpen: regelmatige beweging, stressreductie, minder cafeïne en alcohol en een gevarieerde voeding kunnen klachten verlichten. Kruidenpreparaten zoals isoflavonen (uit soja) of cimicifuga worden soms gebruikt, maar het bewijs is beperkt en ze kunnen interacties hebben met medicatie. Bespreek het altijd met je huisarts of apotheker voordat je supplementen start.

Vanaf welke leeftijd beginnen overgangsklachten?

De eerste tekenen van de overgang (perimenopauze) beginnen gemiddeld rond het 45e tot 50e levensjaar, maar kunnen al rond je 35e optreden als de eierstokfunctie begint af te nemen. De officiële menopauze — vastgesteld als twaalf maanden zonder menstruatie — valt in Nederland gemiddeld rond het 51e jaar. Een vroege menopauze voor je 40e is minder gebruikelijk en verdient altijd aandacht van je huisarts.

Hoe lang duren opvliegers gemiddeld?

Opvliegers duren bij de meeste vrouwen twee jaar of minder, maar bij een deel van de vrouwen kunnen ze langer aanhouden. Onderzoek suggereert dat vrouwen die al vroeg in de perimenopauze opvliegers krijgen, er gemiddeld langer last van hebben. De intensiteit neemt bij de meeste vrouwen geleidelijk af na de menopauze.

Is hormoontherapie (HT) veilig?

De veiligheid van HT hangt sterk af van je persoonlijke situatie: leeftijd, gezondheidsgeschiedenis, het type en de dosis hormonen. Voor de meeste gezonde vrouwen onder de 60 jaar die kort na de menopauze beginnen, wegen de voordelen voor veel klachten op tegen de risico’s. Er zijn specifieke contra-indicaties, zoals bepaalde vormen van borstkanker in de voorgeschiedenis. Bespreek dit altijd met je huisarts op basis van jouw situatie.

Wat helpt tegen vaginale droogheid tijdens de overgang?

Lokale, niet-hormonale vochtigheidscrèmes en glijmiddelen zijn een eerste stap en vrij verkrijgbaar bij de drogist of apotheek. Lokale oestrogeencrème of -zetpillen (op recept) zijn effectiever voor vaginale atrofie en hebben veel minder systemisch effect dan orale hormoontherapie. Bespreek de opties met je huisarts als klachten aanhouden of pijnlijk zijn.

Kun je gewichtstoename tijdens de overgang voorkomen?

Volledig voorkomen is lastig omdat het metabolisme hormonaal vertraagt en vetopslag verschuift naar de buik. Regelmatige beweging — inclusief krachttraining — en een voedingspatroon met minder bewerkte producten helpen het gewicht beheersbaar te houden. Extreme diëten zijn af te raden omdat ze spiermassa en botdichtheid kunnen aantasten.

Wat is het verschil tussen perimenopauze en menopauze?

De perimenopauze is de overgangsperiode vóór de menopauze, waarbij hormoonspiegels al schommelen en klachten kunnen beginnen terwijl de menstruatie nog wel optreedt. De menopauze zelf is het punt waarop je twaalf maanden achter elkaar geen menstruatie hebt gehad — pas daarna stel je dat officieel vast. Alles daarna heet de postmenopauze.