Vitamine D en E bij diabetes: wat zegt het onderzoek?

Vitamine D kan bij mensen met prediabetes de kans op type 2 diabetes iets verkleinen, vooral als je een tekort hebt.¹² Bij bestaande diabetes is het effect op je bloedsuiker klein en onzeker. Voor vitamine E is het bewijs bij diabetes zwak. Supplementen kunnen een aanvulling zijn op gezond eten, maar ze vervangen nooit je diabetesmedicatie of insuline.

Waarom is vitamine D belangrijk bij diabetes?

Vitamine D werkt in je lichaam eigenlijk als een hormoon. Veel cellen hebben een receptor voor vitamine D, ook de cellen in je alvleesklier die insuline maken en de spier- en vetcellen die op insuline moeten reageren. Een lage vitamine D-spiegel hangt samen met een slechtere insulinegevoeligheid, meer laaggradige ontsteking en een hoger risico op het metabool syndroom.³

Dat het samengaat, betekent nog niet dat een tekort de oorzaak is. Mensen met overgewicht of weinig beweging hebben bijvoorbeeld vaker een lage vitamine D-spiegel én een hoger diabetesrisico. Daarom zijn gerandomiseerde studies nodig, waarin de ene groep vitamine D krijgt en de andere een placebo.

In Nederland hebben veel mensen in de winter een lage vitamine D-spiegel. Risicogroepen zijn 70-plussers, mensen met een donkere huid, mensen die weinig buitenkomen en mensen die een hoofddoek of bedekkende kleding dragen.

Verlaagt vitamine D het risico op type 2 diabetes bij prediabetes?

Een meta-analyse uit 2023 bundelde de gegevens van drie grote gerandomiseerde studies met samen ruim 4.000 mensen met prediabetes (een voorstadium van diabetes). Wie vitamine D kreeg, ontwikkelde in ongeveer drie jaar 15% minder vaak type 2 diabetes dan de placebogroep.¹ Een commentaar in de BMJ noemt dit een bescheiden maar reëel effect, dat vooral speelt bij mensen met een tekort.²

Hoe dat werkt, is nog niet duidelijk. In een deelstudie van de grote D2d-trial verbeterde vitamine D gemiddeld niet de insulinegevoeligheid of de insulineafgifte. Alleen bij deelnemers met een zeer lage beginspiegel leek de functie van de bètacellen wat beter te worden.⁴

Wat betekent dit voor jou? Heb je prediabetes, dan kun je je huisarts vragen of het zin heeft je vitamine D-spiegel te laten meten. Afvallen, bewegen en gezond eten blijven het belangrijkst om diabetes te voorkomen. Meer daarover lees je op Thuisarts.nl en bij het Diabetesfonds. Lees ook wat prediabetes is en hoe je het voorkomt.

Helpt vitamine D als je al type 2 diabetes hebt?

Voor mensen die al type 2 diabetes hebben is het bewijs minder overtuigend. Volgens een overzichtsartikel uit 2023 vinden sommige studies een kleine daling van de nuchtere bloedsuiker en de HbA1c (je gemiddelde bloedsuiker over ongeveer drie maanden), vooral bij mensen met een duidelijk tekort. Andere studies vinden geen effect.³

Heb je een tekort, dan is het verstandig dat aan te vullen, ook om andere redenen zoals sterke botten. Verwacht er alleen geen grote verbetering van je bloedsuiker van. Vitamine D vervangt geen medicijnen zoals metformine. Stop of verander je medicatie nooit op eigen houtje.

Wat doet vitamine D bij type 1 diabetes?

Type 1 diabetes is een auto-immuunziekte: je afweersysteem valt de bètacellen aan die insuline maken. Vitamine D heeft invloed op het afweersysteem. Volgens recente overzichtsartikelen zou het het auto-immuunproces misschien kunnen afremmen.⁵⁶ De onderzoekers zeggen er wel bij dat het bewijs nog te zwak is voor klinische adviezen.

Mensen met type 1 diabetes hebben altijd insuline nodig. Geen enkel supplement kan insuline vervangen, ook vitamine D niet. Overleg met je arts of diabetesverpleegkundige voordat je iets toevoegt.

Wat doet vitamine E bij diabetes?

Vitamine E is een vetoplosbare antioxidant. Bij diabetes is er vaak meer oxidatieve stress: vrije radicalen beschadigen dan cellen, ook in de wanden van je bloedvaten. Daarom is onderzocht of vitamine E kan helpen. De resultaten zijn wisselend. Overtuigend bewijs dat vitamine E-supplementen bij diabetes hart- en vaatziekten of metabole problemen voorkomen, is er niet.

Uit gewone voeding krijg je meestal genoeg vitamine E binnen. Een supplement heeft dus weinig zin, tenzij je arts een specifieke reden ziet.

Let op bij bloedverdunners: hoge doses vitamine E kunnen de bloedstolling beïnvloeden. Gebruik je een bloedverdunner zoals acenocoumarol, fenprocoumon of een DOAC, of medicijnen voor hart en bloeddruk? Neem dan geen vitamine E-supplementen zonder overleg met je arts of apotheker.

Hoeveel vitamine D en E heb je per dag nodig?

De adviezen van de Gezondheidsraad en het Voedingscentrum zijn een goed vertrekpunt:

Ook zonlicht levert vitamine D. Van april tot oktober maakt je huid in Nederland vitamine D aan als je dagelijks een kwartier tot een half uur met gezicht en armen bloot buiten bent. Matige zonblootstelling lijkt voor de meeste mensen meer voordelen dan nadelen te hebben.⁷ Voorkom wel dat je verbrandt.

Welke voeding bevat vitamine D en E?

Voeding komt eerst, supplementen daarna. Met deze producten krijg je flink wat binnen:

Twee keer per week vette vis en dagelijks een handje ongezouten noten passen ook goed in een eetpatroon bij diabetes.

Veelgestelde vragen

Mag ik supplementen en kruiden gebruiken naast bloedverdunners, bloeddrukmedicijnen en metformine?

Dat kunnen we niet voor jou persoonlijk beoordelen. Je apotheker heeft je volledige medicatieoverzicht en kan precies nagaan of er interacties zijn. Neem daarom een lijst van al je supplementen en kruiden mee en vraag om een controle. Vitamine D in een normale dosis gaat meestal goed samen met metformine. Hoge doses vitamine E en verschillende kruiden kunnen de werking van bloedverdunners beïnvloeden.

Hoe weet ik of ik een vitamine D-tekort heb?

Dat laat je meten met een bloedtest bij de huisarts, die je 25-hydroxyvitamine D-spiegel bepaalt. Onder de 30 nmol/L is er sprake van een tekort, tussen 30 en 50 nmol/L is de spiegel aan de lage kant. Heb je prediabetes of diabetes en kom je weinig buiten, vraag dan je huisarts of meten zinvol is.

Kan vitamine D mijn insuline bij type 1 diabetes vervangen of verminderen?

Nee. Bij type 1 diabetes maakt je lichaam zelf (bijna) geen insuline meer, dus moet je die altijd toedienen. Vitamine D heeft misschien een licht effect op het afweersysteem, maar vervangt geen insuline. Pas je insulinedosis nooit aan op basis van een supplement, want dat kan levensgevaarlijk zijn.

Is vitamine D3 beter dan D2?

Vitamine D3 (cholecalciferol) verhoogt de bloedspiegel meestal beter dan vitamine D2 (ergocalciferol). De grote diabetesstudies gebruikten ook vitamine D3. Daarom kiezen de meeste mensen voor een D3-supplement.

Kan ik te veel vitamine D binnenkrijgen?

Ja. Vitamine D is vetoplosbaar en kan zich bij langdurig hoog gebruik in je lichaam opstapelen. Blijf onder de bovengrens van 100 mcg (4.000 IE) per dag, tenzij je arts iets anders voorschrijft. Te veel vitamine D kan leiden tot te veel calcium in je bloed, met klachten als misselijkheid, vermoeidheid en nierproblemen.

Heeft een vitamine E-supplement zin bij diabetes?

Voor de meeste mensen niet. Het onderzoek naar vitamine E-supplementen bij diabetes geeft geen duidelijk voordeel, en met noten, zaden en plantaardige olie krijg je meestal genoeg binnen. Gebruik je bloedverdunners, overleg dan altijd eerst met je arts of apotheker.