Prediabetes: wat is het, hoe herken je het en wat kun je er zelf aan doen?

Prediabetes betekent dat je bloedsuiker hoger is dan normaal, maar nog niet zo hoog dat er sprake is van diabetes type 2. Je merkt er meestal niets van: alleen een bloedtest laat het zien. Het goede nieuws is dat je met meer beweging, gezonder eten en wat gewichtsverlies de kans op diabetes met ruim de helft verkleint.¹

Wat is prediabetes precies?

Bij prediabetes is de balans tussen glucose (bloedsuiker) en insuline verstoord. Insuline is het hormoon uit de alvleesklier dat suiker vanuit je bloed naar je cellen brengt. Bij prediabetes reageren je spier-, lever- en vetcellen minder goed op insuline (insulineresistentie), en lukt het de alvleesklier steeds minder goed om dat te compenseren.²³

Het gevolg: je bloedsuiker daalt na een maaltijd trager en blijft ook nuchter iets te hoog. Dat proces ontwikkelt zich meestal geleidelijk over jaren. Juist daardoor is er een periode waarin je het tij nog goed kunt keren.³

In de volksmond heet prediabetes ook wel borderline diabetes of voorstadium van diabetes. Medisch spreken artsen van een gestoorde nuchtere glucose of een gestoorde glucosetolerantie, afhankelijk van welke test afwijkt.⁴

Welke bloedwaarden horen bij prediabetes?

Er zijn drie manieren om prediabetes vast te stellen. Elke test meet iets anders, en ze komen niet altijd met elkaar overeen.¹⁴

De HbA1c-waarde geeft je gemiddelde bloedsuiker over de afgelopen twee à drie maanden weer. Let op: Amerikaanse richtlijnen hanteren lagere ondergrenzen (nuchter vanaf 5,6 mmol/l, HbA1c vanaf 39 mmol/mol). Daardoor krijgen in de VS meer mensen het label prediabetes dan in Nederland.¹⁴

Wat deze waarden voor jou betekenen, lees je op Thuisarts.nl. Bespreek je uitslag altijd met je huisarts.

Heb je klachten bij prediabetes?

Meestal niet. De bloedsuiker is bij prediabetes te laag om de klassieke diabetesklachten te geven, zoals veel dorst, veel plassen of onverklaarbaar gewichtsverlies. De meeste mensen ontdekken het toevallig, bij een bloedonderzoek om een andere reden.²

Heb je die klachten wél? Dan is de kans groter dat je bloedsuiker al in het diabetesbereik zit. Maak in dat geval zonder uitstel een afspraak bij je huisarts.⁴

Wie loopt een verhoogd risico op prediabetes?

Sommige risicofactoren kun je niet veranderen, maar de meeste wel:¹²

• Leeftijd: het risico stijgt duidelijk vanaf je 45e.
• Familie: een ouder, broer of zus met diabetes type 2.
• Overgewicht, vooral buikvet (een grote middelomtrek).
• Weinig beweging en veel zitten.
• Hoge bloeddruk.
• Afwijkende bloedvetten, vooral hoge triglyceriden en een laag HDL-cholesterol.
• Zwangerschapsdiabetes in het verleden of PCOS.
• Afkomst: mensen van Zuid-Aziatische (waaronder Hindostaanse), Turkse, Marokkaanse of Afrikaanse herkomst krijgen vaker en op jongere leeftijd diabetes.

Over bloedvetten is recent meer bekend geworden. In een grote Chinese cohortstudie onder middelbare en oudere volwassenen hadden mensen die jarenlang een ongunstige verhouding tussen triglyceriden en HDL-cholesterol hadden, een duidelijk hogere kans om prediabetes te ontwikkelen.⁵

Erfelijke aanleg vergroot je risico, maar bepaalt de uitkomst niet. Ook bij genetische aanleg werkt leefstijlverandering.¹

Hoe wordt prediabetes vastgesteld?

De diagnose stelt je huisarts op basis van een bloedtest in het laboratorium: een nuchtere glucosemeting (minstens 8 uur niets gegeten), een HbA1c-meting of soms een glucosetolerantietest. Een afwijkende waarde wordt meestal herhaald voordat er een conclusie volgt.⁴

Een thuismeter is niet geschikt om prediabetes vast te stellen: de meetmarge is te groot en de waarden zijn sterk afhankelijk van wat je net hebt gegeten.⁴ Ook een continue glucosesensor (CGM) wordt bij prediabetes niet standaard aangeraden. Onderzoekers zien er wel mogelijkheden in, bijvoorbeeld om te laten zien hoe je lichaam op bepaalde maaltijden reageert, maar het bewijs dat dit de overgang naar diabetes voorkomt is nog beperkt.⁶

Twijfel je of een test zinvol is? Het Diabetesfonds biedt een gratis online risicotest waarmee je snel inschat of een bezoek aan de huisarts verstandig is.

Wat gebeurt er als je prediabetes laat voor wat het is?

Zonder aanpassingen ontwikkelt een aanzienlijk deel van de mensen met prediabetes binnen enkele jaren diabetes type 2.¹² Maar ook vóór die diagnose kan een licht verhoogde bloedsuiker al schade geven.

Onderzoek koppelt prediabetes aan een verhoogd risico op:¹³

• hart- en vaatziekten;
• nierschade;
• vroege schade aan de kleine bloedvaatjes in het netvlies (retinopathie);
• zenuwschade (neuropathie), soms merkbaar als tintelingen of een doof gevoel in voeten of handen.

Dat klinkt zorgwekkend, maar het is geen vaststaand lot. Hoe eerder je ingrijpt, hoe groter de kans dat de bloedsuiker weer normaliseert.⁷

Wat kun je zelf doen om diabetes type 2 te voorkomen?

Leefstijlverandering is de best onderbouwde aanpak. In grote studies verlaagde een intensief leefstijlprogramma het risico op diabetes met ruim 50 procent, en dat effect hield jaren aan.¹

Meer bewegen

Streef naar minstens 150 minuten per week matig intensieve beweging, zoals stevig wandelen, fietsen of zwemmen. Voeg twee keer per week spierversterkende oefeningen toe: werkende spieren nemen glucose op, ook zonder veel insuline.¹² Onderbreek lang zitten regelmatig met een korte wandeling.

Voeding aanpassen

• Vervang witbrood, frisdrank, sap en koek door volkoren producten, peulvruchten en groenten.
• Kies onverzadigde vetten: olijfolie, ongezouten noten, vette vis.
• Beperk sterk bewerkte producten en toegevoegde suikers.
• Drink geen of weinig alcohol: het levert veel calorieën en maakt afvallen lastiger.

Er is niet één ideaal dieet. Een mediterraan eetpatroon en een koolhydraatbewust eetpatroon kunnen allebei helpen, zolang je het volhoudt.¹ De Schijf van Vijf van het Voedingscentrum is een goed vertrekpunt.

Gewicht verliezen als je te zwaar bent

Al 5 tot 7 procent gewichtsverlies, bij iemand van 90 kilo dus zo’n 5 à 6 kilo, verlaagt het diabetesrisico flink.¹ Vooral minder buikvet en minder vet in de lever lijken bij te dragen aan herstel van de bloedsuikerregeling.⁷ Kleine, blijvende veranderingen werken beter dan een kortdurend streng dieet. Meer tips vind je in ons artikel over gewichtsmanagement.

Slaap en stress

Structureel kort of slecht slapen hangt samen met een slechtere bloedsuikerregeling en een hoger diabetesrisico.² Voldoende slaap en een manier om met stress om te gaan horen daarom bij een complete aanpak, al is het bewijs hier minder sterk dan voor beweging en gewichtsverlies.

Blijf controleren

Laat bij prediabetes in overleg met je huisarts regelmatig, meestal jaarlijks, je bloedsuiker controleren. Zo zie je of je aanpak werkt en kun je op tijd bijsturen.⁴

Gebruik je medicijnen of heb je een chronische aandoening? Overleg dan met je huisarts of een diëtist voordat je je eet- of beweegpatroon flink omgooit.

Kan prediabetes weer verdwijnen?

Ja, dat kan. Onderzoekers spreken van remissie als je bloedsuiker weer in het normale bereik komt. Mensen bij wie dat lukt, hebben in de jaren daarna een duidelijk lagere kans op diabetes type 2 én op schade aan hart, bloedvaten en nieren dan mensen bij wie de waarden verhoogd blijven.⁷

Daarom pleiten onderzoekers ervoor om remissie als concreet doel te stellen, in plaats van alleen te proberen diabetes uit te stellen.⁷ Een bloedwaarde die net weer normaal is, betekent overigens niet dat je klaar bent: het risico komt terug als je oude gewoontes terugkomen.

Wordt prediabetes behandeld met medicijnen?

In Nederland staat leefstijl voorop en krijg je bij prediabetes meestal geen medicijnen. In sommige buitenlandse richtlijnen wordt metformine overwogen bij mensen met een zeer hoog risico, zoals jongere mensen met ernstig overgewicht of een vrouw met eerdere zwangerschapsdiabetes. Metformine verlaagt het risico wel, maar minder sterk dan een intensief leefstijlprogramma.¹⁴

Nieuwere afslankmiddelen worden onderzocht, maar zijn niet bedoeld als standaardbehandeling voor prediabetes. Bespreek medicatie altijd individueel met je huisarts.

Veelgestelde vragen

Is prediabetes hetzelfde als borderline diabetes?

Ja. Prediabetes en borderline diabetes zijn twee namen voor hetzelfde: een bloedsuiker die hoger is dan normaal, maar nog niet hoog genoeg voor de diagnose diabetes type 2. Prediabetes is de medische term, borderline diabetes hoor je vaker in de volksmond.

Zijn de 750.000 en de 200.000 mensen met prediabetes twee aparte groepen?

Nee, die cijfers kun je niet bij elkaar optellen tot 950.000. Het ging om oudere schattingen: de 200.000 was een deel van de mensen met verhoogde bloedsuiker die het zelf niet wisten. Hoeveel Nederlanders nu precies prediabetes hebben, is lastig te zeggen, omdat het meestal geen klachten geeft en dus vaak niet wordt ontdekt. Duidelijk is wel dat het om een grote groep gaat.

Hoe snel kan prediabetes overgaan in diabetes type 2?

Dat verschilt sterk per persoon en hangt af van je gewicht, beweging, erfelijke aanleg en hoe hoog je waarden al zijn. Zonder aanpassingen ontwikkelt een flink deel van de mensen binnen enkele jaren diabetes. Met gerichte leefstijlverandering is die overgang bij veel mensen uit te stellen of te voorkomen.

Kan prediabetes vanzelf verdwijnen?

Bij een deel van de mensen worden de waarden weer normaal, maar zonder veranderingen in leefstijl is dat niet de regel. Meer bewegen, gezonder eten en afvallen bij overgewicht vergroten de kans op herstel duidelijk. Wie de bloedsuiker weer normaal krijgt, heeft daarna ook een lager risico op diabetes en complicaties.

Hoe ziet een 5-jarenplan eruit om prediabetes aan te pakken?

Begin in jaar 1 met de grootste winst: bouw beweging op naar minstens 150 minuten per week en schrap suikerhoudende dranken. In jaar 2 en 3 pas je je voeding verder aan en werk je bij overgewicht naar 5 tot 10 procent gewichtsverlies. In jaar 4 en 5 draait het om volhouden: gewicht stabiel houden, blijven bewegen en jaarlijks je bloedsuiker laten controleren. Je huisarts kan je verwijzen naar een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI), die bij overgewicht met een verhoogd risico wordt vergoed uit de basisverzekering.

Wordt prediabetes behandeld met medicijnen?

In Nederland meestal niet: leefstijlverandering is de eerste en belangrijkste aanpak. Bij een zeer hoog risico kan een arts metformine overwegen, maar dat werkt minder goed dan een intensief leefstijlprogramma. Bespreek dit altijd persoonlijk met je huisarts.

Wanneer moet ik naar de huisarts voor een bloedsuikertest?

Ga naar de huisarts als je meerdere risicofactoren hebt, zoals overgewicht, een leeftijd boven de 45, diabetes in de familie, eerdere zwangerschapsdiabetes of hoge bloeddruk. Ga ook bij klachten als veel dorst, veel plassen of aanhoudende moeheid. Een thuismeter is niet geschikt voor de diagnose, een laboratoriumtest wel.