Vogelgriep: wat is het, hoe besmettelijk is het voor mensen en wat moet je weten?

Vogelgriep (aviaire influenza) is een virusinfectie bij vogels die in zeldzame gevallen ook mensen kan besmetten. De kans op besmetting voor de gemiddelde Nederlander is klein. Wie werkt met pluimvee, of zieke of dode wilde vogels aanraakt, loopt meer risico. Hier lees je hoe het virus werkt en wat je moet weten.

Welke griepvirussen bestaan er — en waar past vogelgriep?

Influenza wordt veroorzaakt door drie hoofdtypen: A, B en C. Bij vogelgriep gaat het altijd om influenza A, het meest veranderlijke type.¹

• Influenza A infecteert mensen, vogels én zoogdieren. Subtypes worden aangeduid met twee eiwitten op het virusoppervlak: hemagglutinine (H1–H18) en neuraminidase (N1–N11). Zo ontstaan namen als H5N1, H5N8 en H7N7.
• Influenza B treft alleen mensen. Geen subtypes, doorgaans mildere seizoensgriep.
• Influenza C is zeldzaam en veroorzaakt nauwelijks ziekte.

Het subtype dat momenteel wereldwijd de meeste zorgen baart is H5N1 clade 2.3.4.4b. Dit virus circuleert sinds 2021 massaal bij wilde watervogels en pluimvee, en heeft zich recentelijk ook bij zoogdieren — waaronder melkkoeien in de Verenigde Staten — gevestigd.²

Hoe verspreidt vogelgriep zich?

De besmettingsketen begint bijna altijd bij trekvogels. Veel wilde watervogels dragen het virus in hun darmen zonder ziek te worden. Via uitwerpselen op land of in drinkwater besmetten zij pluimvee op boerderijen.³

In een kippenstal verspreidt het virus zich daarna razendsnel — mede doordat er veel dieren dicht op elkaar leven. Dit is de reden dat bij elke uitbraak grote aantallen dieren preventief worden geruimd.

Recente uitbraken tonen ook een nieuwe zorg: het virus slaat steeds vaker over op zoogdieren. In de VS werden in 2024 melkkoeien en katten besmet, wat wetenschappers aanzet tot intensief onderzoek naar nieuwe overdrachtsroutes.⁴

Kunnen alle dieren vogelgriep krijgen?

Alle vogelsoorten zijn gevoelig, maar de mate van gevoeligheid verschilt:

Diersoort	Gevoeligheid
Kippen, kalkoenen	Hoog — sterven snel na besmetting
Eenden, ganzen	Matig — vaak drager zonder ziekteklachten
Zwanen, pauwen, struisvogels	Lagere gevoeligheid, maar vormen risicogroep
Zoogdieren (vossen, zeehonden)	Toenemend — incidentele besmettingen gedocumenteerd
Melkvee (VS, 2024)	Nieuw gedocumenteerd 4

Wat zijn de symptomen van vogelgriep bij vogels?

Een besmet dier wordt na 2 tot 7 dagen ziek, soms pas na 15 dagen. Typische tekenen bij kippen:

• Algemene sloomheid en verminderde eetlust
• Sterk toegenomen dorst
• Diarree
• Minder eieren, vaak zonder schaal
• Snotterigheid
• Blauwverkleuring van de kam en lellen (bij ernstige varianten)

Bij hoogpathogene varianten zoals H5N1 overlijden kippen vaak binnen 24 tot 48 uur door longschade.

Hoe besmettelijk is vogelgriep voor mensen?

Voor de meeste mensen is het risico klein. Besmetting vereist doorgaans nauw en langdurig direct contact met ziek of dood pluimvee, of met hun uitwerpselen.⁵

Toch is voorzichtigheid op zijn plaats. Tussen 2003 en 2024 zijn wereldwijd meer dan 900 menselijke H5N1-infecties bevestigd, met een sterftecijfer van meer dan 50%.⁶ Dit maakt H5N1 — anders dan seizoensgriep — potentieel ernstig zodra besmetting optreedt.

Het risico voor Nederlanders is laag zolang je:

• Geen zieke of dode wilde vogels aanraakt met blote handen
• Pluimveebedrijven met een actieve uitbraak niet bezoekt
• Handen grondig wast na contact met vogels of kippenmest

Het voornaamste zorgpunt voor epidemiologen is een mogelijke reassortment — een genetische menging van het vogelgriepvirus met een menselijk influenza A-virus. Dit zou een nieuw, van mens op mens overdraagbaar en potentieel dodelijk virus kunnen opleveren.⁷

Zijn er behandelingen of vaccins beschikbaar?

Er is geen publiek beschikbaar vaccin tegen de actuele vogelgriepvarianten. Wel bestaat het antivirale middel oseltamivir (merknaam: Tamiflu), dat de ernst en duur van influenza kan beperken door de verspreiding van het virus binnen het lichaam te remmen.⁸

Beperkingen om te weten:

• Oseltamivir werkt het best als het binnen 48 uur na het begin van klachten wordt gestart
• Bij een grootschalige epidemie zijn de beschikbare voorraden waarschijnlijk onvoldoende
• Resistentie tegen oseltamivir is in enkele H5N1-stammen gedocumenteerd

Professionele pluimveemedewerkers bij een actieve uitbraak krijgen antivirale profylaxe aangeboden. Bij klachten na mogelijke blootstelling aan besmet pluimvee: neem altijd contact op met je huisarts of raadpleeg Thuisarts.nl.

Is vlees of eieren eten veilig bij een uitbraak?

Ja, mits goed doorbakken. Het influenzavirus overleeft verhitting tot 70 °C niet.³ Besmet pluimvee bereikt de schappen niet: toezichthouders controleren pluimveebedrijven continu en ruimen besmette koppels preventief.

Het enige reële risico zit in rauwe of onvoldoende verhitte producten van mogelijkerwijs besmette dieren — en dat risico wordt grotendeels afgeschermd door strenge regelgeving van de NVWA.

Volg bij actieve uitbraken de actuele adviezen van het RIVM.

Veelgestelde vragen

Wat moet ik doen als ik een dode wilde vogel vind?

Raak de vogel niet aan met blote handen. Als je hem wilt verwijderen, gebruik dan wegwerphandschoenen en was daarna je handen grondig met zeep. Meld grote aantallen dode vogels bij de gemeente of de NVWA. Bij twijfel over je eigen gezondheid na contact: raadpleeg je huisarts.

Kan ik vogelgriep krijgen van kipfilet of eieren uit de supermarkt?

Het risico is verwaarloosbaar bij normaal gebruik. Het influenzavirus sterft bij verhitting tot 70 °C en besmet pluimvee wordt preventief geruimd voor het de winkel bereikt. Vermijd rauwe eieren of rauw pluimveevlees als algemene voorzorgsmaatregel, ook buiten uitbraakperiodes.

Hoe gevaarlijk is H5N1 voor mensen vergeleken met gewone griep?

H5N1 is aanzienlijk gevaarlijker zodra besmetting optreedt: het sterftecijfer bij bevestigde menselijke infecties bedraagt meer dan 50%, vergeleken met minder dan 0,1% bij seizoensgriep. Het goede nieuws is dat H5N1 zich (nog) niet efficiënt van mens op mens verspreidt. Het gevaar zit in een mogelijke mutatie die dat wél mogelijk maakt.

Worden mensen die pluimvee ruimen beschermd?

Ja. Professionele ruimingsteams dragen beschermende kleding — mondkapjes, handschoenen en een overall — en krijgen antivirale profylaxe aangeboden, doorgaans oseltamivir (Tamiflu). De GGD en NVWA coördineren de veiligheidsmaatregelen bij elke uitbraak in Nederland.

Kan mijn huisvogel, zoals een parkiet of papegaai, vogelgriep krijgen of overdragen?

In theorie zijn alle vogels gevoelig voor influenza A, maar het risico bij gezelschapsvogels die binnenshuis leven is zeer klein. Zangvogels en papegaaien zijn minder gevoelig dan kippen en watervogels. Laat je huisvogel niet in contact komen met wilde vogels en raadpleeg een dierenarts als het dier plotseling ziek wordt.

Waarom moet de griepprik elk jaar opnieuw worden gezet?

Het influenzavirus muteert voortdurend. Elk jaar analyseren de WHO en het RIVM welke varianten waarschijnlijk dominant zullen zijn en wordt de vaccinsamentelling daarop aangepast. Een vaccinatie van vorig seizoen biedt onvoldoende bescherming tegen de nieuwe dominante variant. Meer informatie vind je bij je huisarts of op Thuisarts.nl.

Footnotes

1. Bi Y, Yang J, Wang L. Ecology and evolution of avian influenza viruses. Current biology : CB. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39106825/ ↩

2. Mostafa A, Naguib MM, Nogales A. Avian influenza A (H5N1) virus in dairy cattle: origin, evolution, and cross-species transmission. mBio. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39535188/ ↩

3. Sims LD. Avian influenza: past, present and future. Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics). 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39713830/ ↩ ↩²

4. Burrough ER, Magstadt DR, Petersen B. Highly Pathogenic Avian Influenza A(H5N1) Clade 2.3.4.4b Virus Infection in Domestic Dairy Cattle and Cats, United States, 2024. Emerging infectious diseases. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38683888/ ↩ ↩²

5. Kang M, Wang LF, Sun BW. Zoonotic infections by avian influenza virus: changing global epidemiology, investigation, and control. The Lancet. Infectious diseases. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38878787/ ↩

6. Webby RJ, Uyeki TM. An Update on Highly Pathogenic Avian Influenza A(H5N1) Virus, Clade 2.3.4.4b. The Journal of infectious diseases. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39283944/ ↩

7. Shi J, Zeng X, Cui P. Alarming situation of emerging H5 and H7 avian influenza and effective control strategies. Emerging microbes & infections. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36458831/ ↩

8. Leung K, Lam TTY, Wu JT. Controlling avian influenza. BMJ (Clinical research ed.). 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36918174/ ↩

Bronnen

1. Kang M, Wang LF, Sun BW — Zoonotic infections by avian influenza virus: changing global epidemiology, investigation, and control · The Lancet. Infectious diseases · 2024
2. Mostafa A, Naguib MM, Nogales A — Avian influenza A (H5N1) virus in dairy cattle: origin, evolution, and cross-species transmission · mBio · 2024
3. Bi Y, Yang J, Wang L — Ecology and evolution of avian influenza viruses · Current biology : CB · 2024
4. Sims LD — Avian influenza: past, present and future · Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics) · 2024
5. Leung K, Lam TTY, Wu JT — Controlling avian influenza · BMJ (Clinical research ed.) · 2023
6. Burrough ER, Magstadt DR, Petersen B — Highly Pathogenic Avian Influenza A(H5N1) Clade 2.3.4.4b Virus Infection in Domestic Dairy Cattle and Cats, United States, 2024 · Emerging infectious diseases · 2024
7. Shi J, Zeng X, Cui P — Alarming situation of emerging H5 and H7 avian influenza and effective control strategies · Emerging microbes & infections · 2023
8. Webby RJ, Uyeki TM — An Update on Highly Pathogenic Avian Influenza A(H5N1) Virus, Clade 2.3.4.4b · The Journal of infectious diseases · 2024