Prostatitis (prostaatontsteking): symptomen, oorzaken en wat je kunt doen

Prostatitis — een ontsteking van de prostaat — treft niet alleen oudere mannen: het komt voor op alle leeftijden en is wereldwijd een van de meest gestelde urologische diagnoses.¹ De klachten variëren van plotselinge koorts met pijn bij het plassen tot sluimerende, terugkerende bekkenpijn zonder duidelijke bacteriële oorzaak.

Wat doet de prostaat precies?

De prostaat is een klier die alleen bij mannen voorkomt. Ze ligt direct onder de blaas en omsluit de plasbuis volledig — dat is precies waarom een vergrote of ontstoken prostaat zo snel problemen geeft bij het plassen. De klier maakt prostaatvocht aan dat samen met zaadcellen het sperma vormt; dit vocht beschermt de zaadcellen op hun reis naar de eicel.

Omdat de plasbuis dwars door de prostaat loopt, zorgt elke zwelling voor directe druk op die buis. Zelfs een milde ontsteking kan al leiden tot een zwakke straal, moeite met opstarten of een branderig gevoel.

Welke vormen van prostatitis zijn er?

Prostatitis wordt ingedeeld in vier categorieën, waarvan twee het meest voorkomen in de huisartsenpraktijk:¹²

Categorie III — het chronisch bekkenpijnsyndroom (CPPS) — is veruit de meest voorkomende vorm en beslaat meer dan 90% van alle prostatitisgevallen.² Doordat er bij laboratoriumonderzoek geen bacteriën worden gevonden, is behandeling complexer dan bij de bacteriële vormen.

Hoe herken je een prostaatontsteking?

Symptomen verschillen per type, maar typische signalen zijn:¹[^5]

• Pijn of drukgevoel in het perineum (het gebied tussen scrotum en anus)
• Branderig gevoel bij het plassen of een zwakke urinestraal
• Vaker moeten plassen, ook ‘s nachts
• Pijn in de onderrug, lies, balzak of het genitale gebied
• Bij acute vormen: koorts, rillingen en algehele malaise
• Soms ongewone afscheiding uit de penis
• Pijn bij of na de zaadlozing

Pijn bij de zaadlozing is een relatief specifiek symptoom dat bij aanhoudende klachten altijd aan de arts gemeld moet worden.²

Wat veroorzaakt een prostaatontsteking?

Bij de bacteriële vormen zijn de meest gevonden verwekkers E. coli (in 65–80% van de gevallen), aangevuld met Klebsiella, Proteus en Enterococcus.¹³ Seksueel overdraagbare aandoeningen (soa’s) zoals Chlamydia trachomatis spelen vaker een rol bij mannen onder de 35.³

Mogelijke ingangswegen voor bacteriën:

• Opstijgende infectie via de plasbuis (meest frequent)
• Complicatie na een prostaatbiopsie
• Bloedbaaninfectie vanuit een andere infectiehaard (bijv. een tandabces)
• Soa

Bij CPPS (categorie III) is de oorzaak minder duidelijk. Huidige inzichten wijzen op een combinatie van chronische ontsteking, zenuwovergevoeligheid en verhoogde spierspanning in de bekkenbodem.²

Wat kun je zelf doen?

Bij een acute prostaatontsteking (koorts + pijnklachten) ga je direct naar de huisarts — zelfbehandeling is hier niet afdoende. Bij milde of chronische klachten kunnen de volgende maatregelen ondersteunend helpen:¹²

• Veel water drinken bevordert doorspoeling van de urinewegen
• Warm bad of warmtecompres kan spierspanning in de bekkenbodem verlichten
• Vermijd langdurig zitten op een harde ondergrond of fietszadel — dit vergroot de druk op de prostaat
• Paracetamol bij pijn (eerste keus; overleg met apotheker bij chronisch gebruik of combinatie met andere middelen)

Er is voorzichtig bewijs dat bekkenbodemfysiotherapie en alfablokkers (via de huisarts) bij CPPS verlichting kunnen geven.² Antibiotica zijn alleen zinvol als een bacteriële infectie daadwerkelijk is aangetoond.

Meer achtergrondinformatie vind je op Thuisarts.nl.

Wanneer ga je naar de huisarts?

Direct bij koorts (>38,5 °C) in combinatie met pijn bij het plassen — dit kan wijzen op acute bacteriële prostatitis die snel behandeld moet worden.[^5]

Binnen enkele dagen bij:

• Aanhoudende plasklachten langer dan twee tot drie dagen
• Terugkerende pijn in het perineum, lies of balzak
• Ongewone afscheiding uit de penis

Belangrijk bij antibioticagebruik: de prostaat is slecht doorbloed, waardoor antibiotica er moeilijk in doordringen. Stop een kuur nooit voortijdig, ook niet als de klachten eerder verdwijnen.³ De huisarts onderzoekt de prostaat rectaal (met een vinger via de anus) en laat urine onderzoeken op bacteriën en ontstekingscellen.

Veelgestelde vragen

Kan ik pijn in de lies of balzak krijgen bij een erectie door prostatitis?

Ja, dit is mogelijk. Bij prostatitis — met name het chronisch bekkenpijnsyndroom (CPPS) — kan pijn uitstralen naar het perineum, de lies, de balzak en soms de penis. Die pijn kan ook optreden bij een erectie of zaadlozing, omdat de spieren en zenuwen rondom de prostaat geïrriteerd zijn. Aanhoudende pijn in dit gebied is een reden om naar de huisarts of uroloog te gaan.

Kan ongewone afscheiding uit de penis het enige symptoom zijn van prostatitis?

In theorie wel, al is dit zeldzaam als geïsoleerd symptoom. Afscheiding zonder andere klachten als pijn of plasmoeilijkheden heeft vaker een andere oorzaak, zoals een soa of urethritis (ontsteking van de plasbuis). Laat bij twijfel een huisarts of soa-poli onderzoek doen; met een uitstrijkje en urineonderzoek kan de oorzaak grotendeels worden achterhaald.

Kan prostatitis terugkeren na een succesvolle antibioticakuur?

Ja, met name bij de chronische bacteriële vorm (categorie II). Antibiotica dringen de prostaat moeilijk binnen door de slechte doorbloeding, waardoor een kleine bacteriële rest sluimerend aanwezig kan blijven en later opnieuw voor klachten zorgt. Langere kuren (soms vier tot zes weken) reduceren dit risico. Laat bij terugkerende klachten opnieuw onderzoek doen voordat je opnieuw antibiotica gebruikt.

Is prostatitis besmettelijk voor mijn seksuele partner?

Prostatitis zelf is niet rechtstreeks overdraagbaar. Als de ontsteking echter veroorzaakt wordt door een soa zoals chlamydia of gonorroe, kan die soa wél worden overgedragen aan een partner. In dat geval zijn partnernotificatie en behandeling van beiden nodig. Je huisarts of soa-poli kan dit vaststellen via laboratoriumonderzoek.

Wat is het verschil tussen prostatitis en een vergrote prostaat?

Prostatitis is een ontsteking en kan op elke leeftijd voorkomen, terwijl een benigne prostaatvergroting (BPH) een leeftijdsgerelateerde toename van klierweefsel is die vooral mannen boven de 50 treft. Beide kunnen plasklachten veroorzaken, maar prostatitis gaat vaker gepaard met pijn, koorts en acutere symptomen. Soms komen beide aandoeningen gelijktijdig voor.

Waar kan ik terecht voor meer informatie of een tweede mening over prostaatklachten?

Je huisarts is het eerste aanspreekpunt voor diagnose en behandeling. Voor betrouwbare achtergrondinformatie kun je terecht op Thuisarts.nl. Bij aanhoudende, onduidelijke of terugkerende klachten kan de huisarts je doorverwijzen naar een uroloog, die gespecialiseerder onderzoek kan doen.