Prostatitis (prostaatontsteking): symptomen, oorzaken en wat je kunt doen

Prostatitis — een ontsteking van de prostaat — is een van de meest gestelde urologische diagnoses en treft mannen op alle leeftijden.¹ De klachten variëren van plotselinge koorts met pijn bij het plassen tot sluimerende bekkenpijn zonder aantoonbare bacteriën. In meer dan 90% van de gevallen gaat het om het chronisch bekkenpijnsyndroom, waarbij geen infectie wordt gevonden.²

Wat doet de prostaat precies?

De prostaat is een walnootgrote klier die alleen bij mannen voorkomt. Ze ligt direct onder de blaas en omsluit de plasbuis volledig — precies waarom een zwelling zo snel plasklachten veroorzaakt. De klier maakt prostaatvocht aan dat samen met zaadcellen het sperma vormt; dit vocht beschermt en voedt de zaadcellen op hun reis naar de eicel.²

Omdat de plasbuis dwars door de prostaat loopt, zorgt elke zwelling voor directe druk op die buis. Zelfs een milde ontsteking kan al leiden tot een zwakke straal, moeite met opstarten of een branderig gevoel.

Welke vormen van prostatitis zijn er?

Prostatitis wordt ingedeeld in vier categorieën, waarvan twee het meest voorkomen in de huisartsenpraktijk:¹²

Categorie III — het chronisch bekkenpijnsyndroom (CPPS) — beslaat meer dan 90% van alle prostatitisgevallen.² Doordat er bij laboratoriumonderzoek geen bacteriën worden gevonden, is behandeling complexer dan bij de bacteriële vormen. Huidige inzichten wijzen op een combinatie van chronische ontsteking, zenuwovergevoeligheid en verhoogde spierspanning in de bekkenbodem.

Hoe herken je een prostaatontsteking?

Symptomen verschillen per type, maar typische signalen zijn:¹²

• Pijn of drukgevoel in het perineum (het gebied tussen balzak en anus)
• Branderig gevoel bij het plassen of een zwakke urinestraal
• Vaker moeten plassen, ook ‘s nachts
• Pijn in de onderrug, lies, balzak of het genitale gebied
• Bij acute vormen: koorts, rillingen en algehele malaise
• Soms afscheiding uit de penis
• Pijn bij of na de zaadlozing

Pijn bij de zaadlozing is een relatief specifiek symptoom voor prostatitis dat bij aanhoudende klachten altijd gemeld moet worden bij de huisarts.²

Wat veroorzaakt een prostaatontsteking?

Bij de bacteriële vormen is E. coli de meest gevonden verwekker (65–80% van de gevallen), aangevuld met Klebsiella, Proteus en Enterococcus.¹³ Bij mannen onder de 35 spelen seksueel overdraagbare aandoeningen (soa’s) zoals Chlamydia trachomatis vaker een rol.³

Mogelijke ingangswegen voor bacteriën:

• Opstijgende infectie via de plasbuis (meest frequent)
• Complicatie na een prostaatbiopsie
• Bloedbaaninfectie vanuit een andere infectiehaard
• Soa

Bij CPPS is de precieze oorzaak nog niet opgehelderd. Er lijkt sprake van een wisselwerking tussen chronische micro-ontsteking, overgevoelige zenuwen in het bekken en een verhoogde spierspanning van de bekkenbodem.²

Kan prostatitis je vruchtbaarheid beïnvloeden?

Ja. Chronische prostatitis kan de kwaliteit van het sperma verminderen. Ontstekingsmediatoren in het prostaatvocht kunnen de beweeglijkheid en het DNA van zaadcellen beschadigen, wat de kans op bevruchting verlaagt.⁴ Dit geldt vooral bij langdurige of terugkerende ontsteking.

Als je een kinderwens hebt en last hebt van prostaatklachten, bespreek dit dan met je huisarts of uroloog — vroegtijdige behandeling kan de spermakwaliteit verbeteren.⁴

Wat is het verschil tussen prostatitis en een vergrote prostaat?

Prostatitis is een ontsteking die op elke leeftijd kan voorkomen, terwijl een goedaardige prostaatvergroting (BPH) een leeftijdsgerelateerde toename van klierweefsel is die vooral mannen boven de 50 treft.⁵ Beide veroorzaken plasklachten, maar prostatitis gaat vaker gepaard met pijn, koorts en acutere symptomen. Soms komen beide aandoeningen gelijktijdig voor — chronische ontsteking speelt mogelijk zelfs een rol in het ontstaan van BPH.⁵

Wat kun je zelf doen?

Bij een acute prostaatontsteking (koorts + pijnklachten) ga je direct naar de huisarts — zelfbehandeling is hier niet afdoende. Bij milde of chronische klachten kunnen de volgende maatregelen ondersteunend helpen:¹²

• Veel water drinken bevordert doorspoeling van de urinewegen
• Warm bad of warmtecompres kan spierspanning in de bekkenbodem verlichten
• Vermijd langdurig zitten op een harde ondergrond of fietszadel — dit vergroot de druk op de prostaat
• Paracetamol bij pijn (eerste keus; overleg met apotheker bij chronisch gebruik of combinatie met andere middelen)

Er is voorzichtig bewijs dat bekkenbodemfysiotherapie en alfablokkers (via de huisarts) bij CPPS verlichting kunnen geven.² Antibiotica zijn alleen zinvol als een bacteriële infectie daadwerkelijk is aangetoond.

Meer achtergrondinformatie vind je op Thuisarts.nl.

Wanneer ga je naar de huisarts?

Direct bij koorts (>38,5 °C) in combinatie met pijn bij het plassen — dit kan wijzen op acute bacteriële prostatitis die snel behandeld moet worden.¹

Binnen enkele dagen bij:

• Aanhoudende plasklachten langer dan twee tot drie dagen
• Terugkerende pijn in het perineum, lies of balzak
• Afscheiding uit de penis
• Pijn bij de zaadlozing

Belangrijk bij antibioticagebruik: de prostaat is slecht doorbloed, waardoor antibiotica er moeilijk in doordringen. Stop een kuur nooit voortijdig, ook niet als de klachten eerder verdwijnen.³ De huisarts onderzoekt de prostaat via rectaal toucher en laat urine onderzoeken op bacteriën en ontstekingscellen.

Veelgestelde vragen

Kan ik pijn in de lies of balzak krijgen bij een erectie door prostatitis?

Ja, dat is mogelijk. Bij prostatitis — met name het chronisch bekkenpijnsyndroom — kan pijn uitstralen naar het perineum, de lies, de balzak en soms de penis. Die pijn kan ook optreden bij een erectie of zaadlozing, doordat de zenuwen en spieren rondom de prostaat geïrriteerd zijn. Aanhoudende pijn in dit gebied is een reden om naar de huisarts of uroloog te gaan.

Wat is prostatitis in gewone taal?

Prostatitis betekent letterlijk ‘ontsteking van de prostaat’. De prostaat is een kleine klier onder de blaas die vloeistof maakt voor het sperma. Als die klier geïrriteerd of geïnfecteerd raakt, kun je last krijgen van pijn bij het plassen, pijn onderbuik of onderrug, en vaker naar het toilet moeten. In de meeste gevallen wordt er geen bacterie gevonden en spreken artsen van het chronisch bekkenpijnsyndroom.

Kan afscheiding uit de penis het enige symptoom zijn van prostatitis?

In theorie wel, al is dit zeldzaam als geïsoleerd symptoom. Bij druk op de prostaat — bijvoorbeeld bij het afvegen — kan soms prostaatvocht naar buiten komen. Afscheiding zonder pijn of plasklachten heeft echter vaker een andere oorzaak, zoals een soa of urethritis (ontsteking van de plasbuis). Laat bij twijfel een huisarts of soa-poli onderzoek doen via een uitstrijkje en urineonderzoek.

Kan prostatitis terugkeren na een succesvolle antibioticakuur?

Ja, met name bij de chronische bacteriële vorm (categorie II). Antibiotica dringen de prostaat moeilijk binnen door de slechte doorbloeding, waardoor een kleine bacteriële rest sluimerend aanwezig kan blijven en later opnieuw voor klachten zorgt. Langere kuren (soms vier tot zes weken) verminderen dit risico. Laat bij terugkerende klachten opnieuw onderzoek doen voordat je weer antibiotica gebruikt.

Is prostatitis besmettelijk voor mijn seksuele partner?

Prostatitis zelf is niet rechtstreeks overdraagbaar. Als de ontsteking echter veroorzaakt wordt door een soa zoals chlamydia of gonorroe, kan die soa wél worden overgedragen. In dat geval zijn partnernotificatie en behandeling van beiden nodig. Je huisarts of soa-poli kan dit vaststellen via laboratoriumonderzoek.

Waar kan ik terecht voor meer informatie over prostaatklachten?

Je huisarts is het eerste aanspreekpunt voor diagnose en behandeling. Voor betrouwbare achtergrondinformatie kun je terecht op Thuisarts.nl. Bij aanhoudende, onduidelijke of terugkerende klachten kan de huisarts je doorverwijzen naar een uroloog voor gespecialiseerder onderzoek. Vraag bij de verwijzing ook om een schriftelijke toelichting, zodat je thuis alles kunt nalezen.