Naar hoofdinhoud
Optimale Gezondheid logo Optimale Gezondheid
De 5 fases van gedragsverandering bij afvallen: in welke fase zit jij?

De 5 fases van gedragsverandering bij afvallen: in welke fase zit jij?

In welke fase van afvallen zit jij? Herken de 5 fases van gedragsverandering, van ontkenning tot handhaving, en lees welke stap nu bij je past.

Door Robert Jan Hendriks · · bijgewerkt 25 oktober 2026 · 7 min leestijd · Ons redactieproces

Afvallen verloopt meestal in vijf fases. Eerst zie je nog geen probleem, dan ga je twijfelen, daarna bereid je je voor, kom je in actie en houd je het vol. Zo beschrijft het Transtheoretisch Model van Prochaska en DiClemente gedragsverandering.1 Weet je in welke fase je zit, dan weet je ook welke stap nu zinvol is.

Wat zijn de 5 fases van gedragsverandering?

Het Transtheoretical Model (TTM), in het Nederlands ook wel het ‘stages of change’-model, deelt gedragsverandering op in herkenbare stappen. Elke fase heeft een eigen kenmerk en vraagt om een andere aanpak.1

FaseOfficiële naamKenmerkWat nu helpt
1. OntkenningPrecontemplatieGeen plan om binnen 6 maanden te veranderenEerlijk kijken naar voor- en nadelen
2. BewustwordingContemplatieWel van plan, maar je twijfelt nogBetrouwbare informatie verzamelen
3. VoorbereidingPreparatieVan plan binnen 30 dagen, eerste kleine stapjesEetdagboek en een concreet plan
4. ActieActieKorter dan 6 maanden actief bezigKleine doelen, steun, terugvalplan
5. HandhavingHandhavingLanger dan 6 maanden volgehoudenGewoontes vastleggen en terugval vroeg opmerken

Het model gaat niet uit van een rechte lijn. Je kunt terugvallen naar een eerdere fase en daarna opnieuw verder gaan. Dat hoort bij het proces.1

Werkt dit model ook echt bij leefstijlverandering?

Het TTM wordt veel gebruikt in leefstijlprogramma’s. Onderzoekers testten aanpakken op basis van het model bij onder meer leververvetting2, PCOS3 en diabetes type 2. Een meta-analyse uit 2025 vond aanwijzingen dat motiverende gespreksvoering op basis van het TTM de bloedsuikerregulatie bij diabetes type 2 kan verbeteren.4

Ook buiten de spreekkamer lijkt de fase waarin je zit iets te zeggen. In een Franse studie hing de fase waarin mensen zichzelf indeelden rond ‘minder vlees eten’ samen met wat ze daadwerkelijk aten aan dierlijke en plantaardige producten.5 Het model is dus meer dan een handig schema: het sluit aan bij echt gedrag.

Wel een kanttekening: de meeste van deze studies zijn klein of gaan over één specifieke groep. Het model helpt je om jezelf te begrijpen, maar het is geen garantie op resultaat.

Fase 1: ontkenning, ‘er is niets aan de hand’

In de eerste fase ben je niet van plan om iets te veranderen. Soms ben je oprecht tevreden. Vaker speelt er struisvogelpolitiek: je weet dat overgewicht gezondheidsproblemen kan geven, maar je denkt er liever niet over na.

Herkenbaar? Bukken gaat moeilijker, je veters strikken wordt een klusje en er hangt steeds minder kleding in je kast die lekker zit. Toch schuif je het weg, omdat actie ondernemen zwaarder voelt dan niets doen.

Lees je dit artikel, dan ben je deze fase waarschijnlijk al voorbij.

Fase 2: bewustwording, hoe kom je uit de twijfel?

Grote kans dat jij hier zit. Je begint je zorgen te maken, misschien na een uitslag bij de huisarts of na een moment voor de spiegel. Je weet dat er iets moet veranderen, maar nog niet hoe.

In deze fase blijven veel mensen hangen. Online staat veel tegenstrijdige informatie, en commerciële belangen kleuren een groot deel van het afvaladvies. Een crashdieet lijkt aantrekkelijk omdat je snel resultaat ziet. Maar wie alleen tijdelijk minder eet en verder niets verandert, houdt dat resultaat vaak niet vast. Die teleurstelling kan het gevoel versterken dat afvallen voor jou niet haalbaar is.

Gebruik deze fase om betrouwbare informatie te verzamelen, bijvoorbeeld bij het Voedingscentrum. Zet de voor- en nadelen van veranderen eens op papier. Je hoeft nog niets om te gooien. Eerst wil je weten waar je naartoe wilt.

Fase 3: voorbereiding, hoe maak je een plan dat bij je past?

Je bent overtuigd: het moet anders, en je gaat het doen. In het model betekent dit dat je binnen ongeveer een maand wilt beginnen.1 Vaak zet je al de eerste kleine stappen, zoals geen suiker meer in je koffie of vaker de trap nemen.

Een handig hulpmiddel: houd een week lang bij wat je eet, hoeveel en wanneer. Het doel is inzicht, niet jezelf beoordelen. Veel mensen schrikken vooral van de kleine extra’s tussendoor die ze nauwelijks opmerken.

Maak je plan realistisch en specifiek:

  • Wat ga je anders eten?
  • Wanneer ga je bewegen, en hoe?
  • Hoe ga je om met lastige momenten, zoals feestjes, stress of vermoeidheid?

Zonder strategie voor terugval is een plan niet compleet.

Fase 4: actie, hoe houd je vol als het tegenzit?

Je bent begonnen. Je eet anders en je beweegt meer. Deze fase kost de meeste energie, en hier gaat het het vaakst mis.

Onverwachte uitdagingen horen erbij: een verjaardag, een drukke week, een slechte dag. Eén pizza, een gemiste training of een stuk taart betekent niet dat je gefaald hebt. Lastig wordt het pas als je denkt: nu is het toch al verpest. Met die gedachte schuif je zomaar terug naar fase 1 of 2.

Wat helpt:

  • Kleine, haalbare doelen: niet ‘twintig kilo kwijt’, maar ‘deze week drie keer bewegen’.
  • Terugval als informatie: wat ging er mis, en wat doe je de volgende keer anders?
  • Steun: van vrienden, familie, een diëtist of een leefstijlcoach.

Merk je dat eten steeds meer om controle, schuld of eetbuien draait? Dan kan er meer spelen dan een lastige fase. Eetstoornissen vragen om professionele begeleiding.6 Bespreek het met je huisarts.

Fase 5: handhaving, hoe maak je je nieuwe gewoontes blijvend?

Je hebt je doel bereikt, of je bent er dichtbij. In het model spreek je van handhaving als je de nieuwe gewoonte langer dan zes maanden volhoudt.1 Voor veel mensen is dit de moeilijkste fase: je hebt geen duidelijk einddoel meer, maar de verleidingen blijven.

Handhaving is dus geen eindpunt maar een doorlopend proces. Blijf af en toe wegen of je eten bijhouden, zodat je een terugval vroeg opmerkt. Je focus verschuift van afvallen naar gezond leven. Langzaam worden je nieuwe gewoontes je nieuwe normaal.

Wanneer is professionele hulp nuttig bij afvallen?

Bij fors overgewicht (BMI van 30 of hoger) is leefstijlverandering alleen soms niet genoeg. Je huisarts kan je doorverwijzen naar een diëtist of naar een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI), een begeleid programma van ongeveer twee jaar.

Daarnaast bestaan er medicijnen tegen obesitas, uitsluitend op recept en onder medische begeleiding. In de SURMOUNT-4-studie hielden mensen die tirzepatide bleven gebruiken hun gewichtsverlies grotendeels vast, terwijl mensen die overstapten op een placebo een flink deel terugkregen.7 Zulke medicijnen vervangen gedragsverandering dus niet. Ze werken naast je leefstijl, en bijwerkingen en tegenindicaties (zoals zwangerschap) moet je altijd met je arts bespreken.

Op Thuisarts.nl lees je onafhankelijke informatie over overgewicht en wanneer je medische hulp inschakelt.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt elke fase van het afvalproces?

Er is geen vaste duur per fase. Het model gebruikt wel richtlijnen: voorbereiding betekent dat je binnen ongeveer een maand wilt beginnen, en van handhaving spreek je na zes maanden volhouden. Sommige mensen zitten jaren in de bewustwordingsfase. Waar je naartoe gaat is belangrijker dan hoe snel.

Is terugval normaal tijdens het afvallen?

Ja. Het Transtheoretisch Model ziet terugval als een normaal onderdeel van gedragsverandering, niet als mislukking. Veel mensen doorlopen de fases meerdere keren voordat nieuwe gewoontes blijven hangen. Kijk wat er misging en pak de draad weer op.

Wat is het jojo-effect en hoe voorkom ik het?

Van het jojo-effect spreek je als je na een dieet het verloren gewicht terugkrijgt, soms zelfs meer. Dat gebeurt vaak als je alleen tijdelijk minder eet zonder je gewoontes echt te veranderen. Je verkleint de kans erop met geleidelijke aanpassingen die je ook over een jaar nog volhoudt.

Moet ik calorieën tellen om af te vallen?

Niet per se. In de voorbereidingsfase kan een eetdagboek of app je wel inzicht geven in je eetpatroon, vooral in de kleine extra’s tussendoor. Op de lange termijn leren veel mensen betere keuzes te maken zonder te tellen.

Wanneer moet ik naar de huisarts met overgewicht?

Ga naar je huisarts als je BMI 30 of hoger is, als afvallen ondanks herhaalde pogingen niet lukt, of als je klachten hebt die met overgewicht samenhangen, zoals hoge bloeddruk of diabetes type 2. De huisarts kan je doorverwijzen naar een diëtist, een leefstijlprogramma of een medisch traject. Ook bij eetbuien of een ongezonde obsessie met eten is de huisarts het eerste aanspreekpunt.

Wat is het verschil tussen een dieet en een leefstijlverandering?

Een dieet is tijdelijk: je past je eten een periode aan en stopt daarna. Bij een leefstijlverandering bouw je gewoontes op die je blijvend volhoudt. Daarom past het fasemodel beter bij leefstijlverandering: het gaat om duurzaam ander gedrag, niet om een kortdurend eetplan.

Footnotes

  1. Raihan N, Cogburn M. Stages of Change Theory. StatPearls. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32310465/ ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Li L, Hou K, Yuan M. Change lifestyle modification plan/transtheoretical model in non-alcoholic simple fatty liver disease: a pilot randomized study. BMC Gastroenterology. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36424552/ ↩

  3. Wang L, Liu Y, Tan H. Transtheoretical model-based mobile health application for PCOS. Reproductive Health. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35549736/ ↩

  4. Wang L, Li J, Zhang M. Effectiveness of Transtheoretical Model-Based Motivational Interviewing on Glycemic Control Among Adults With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Control Trials. Worldviews on Evidence-Based Nursing. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40415259/ ↩

  5. Reuzé A, Méjean C, Sirieix L. Stages of Change toward Meat Reduction: Associations with Motives and Longitudinal Dietary Data on Animal-Based and Plant-Based Food Intakes in French Adults. The Journal of Nutrition. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37774842/ ↩

  6. Yoshiuchi K, Yamada H, Takakura S. Assessment and Treatment of Eating Disorders. Journal of Nutritional Science and Vitaminology. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36437014/ ↩

  7. Aronne LJ, Sattar N, Horn DB. Continued Treatment With Tirzepatide for Maintenance of Weight Reduction in Adults With Obesity: The SURMOUNT-4 Randomized Clinical Trial. JAMA. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38078870/ ↩

Gratis keto-check · 2 minuten

Ontvang je persoonlijke keto-plan om af te vallen

Afgestemd op wat jij lekker vindt en hoeveel tijd je hebt om te koken. Je plan staat direct klaar.

Ja, ik wil mijn keto-plan
  • 100% gratis
  • Klaar in 2 minuten
  • Direct je persoonlijke plan

Bronnen

  1. Raihan N, Cogburn M — Stages of Change Theory · StatPearls · 2023
  2. Wang L, Li J, Zhang M — Effectiveness of Transtheoretical Model-Based Motivational Interviewing on Glycemic Control Among Adults With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Control Trials · Worldviews on Evidence-Based Nursing · 2025
  3. Li L, Hou K, Yuan M — Change lifestyle modification plan/transtheoretical model in non-alcoholic simple fatty liver disease: a pilot randomized study · BMC Gastroenterology · 2022
  4. Wang L, Liu Y, Tan H — Transtheoretical model-based mobile health application for PCOS · Reproductive Health · 2022
  5. Reuzé A, Méjean C, Sirieix L — Stages of Change toward Meat Reduction: Associations with Motives and Longitudinal Dietary Data on Animal-Based and Plant-Based Food Intakes in French Adults · The Journal of Nutrition · 2023
  6. Yoshiuchi K, Yamada H, Takakura S — Assessment and Treatment of Eating Disorders · Journal of Nutritional Science and Vitaminology · 2022
  7. Aronne LJ, Sattar N, Horn DB — Continued Treatment With Tirzepatide for Maintenance of Weight Reduction in Adults With Obesity: The SURMOUNT-4 Randomized Clinical Trial · JAMA · 2024
Robert Jan Hendriks

Geschreven door

Robert Jan Hendriks

Oprichter van Optimale Gezondheid (sinds 2010)

Persoonlijk plan · gratis

Afvallen met keto? Begin met jouw plan

Beantwoord een paar korte vragen en ontvang direct je persoonlijke keto-plan.

Start de keto-check
  • 100% gratis
  • Klaar in 2 minuten
  • Direct je persoonlijke plan

Lees ook

Meer over voeding