Gevolgen van overgewicht: wat doet het echt met je gezondheid?

Overgewicht, en vooral obesitas, verhoogt je risico op type 2 diabetes, hart- en vaatziekten, verschillende vormen van kanker, vruchtbaarheidsproblemen, spierverlies en zelfs tandvleesontsteking. Een belangrijke aanjager is buikvet, dat een chronische, laaggradige ontsteking in stand houdt.¹² Het goede nieuws: al 5 tot 10 procent gewichtsverlies verbetert veel van die risico’s meetbaar.³

Overgewicht is geen kwestie van wilskracht alleen. Erfelijke aanleg, je leefomgeving, slaap, stress, medicatie en gedrag spelen allemaal mee.³ Hieronder lees je per orgaansysteem wat overgewicht met je lichaam doet en wat je er concreet aan kunt doen.

Welke ziekten kun je krijgen door overgewicht?

Bij een BMI van 25 tot 30 spreek je van overgewicht, vanaf 30 van obesitas. BMI is wel een grove maat: hoeveel vet je hebt en waar het zit, zegt vaak meer over je gezondheidsrisico dan je gewicht alleen.²

Hoe hoger het gewicht en hoe langer het overgewicht bestaat, hoe groter de kans dat meerdere van deze aandoeningen tegelijk optreden.³

Waarom is buikvet zo schadelijk?

Vetweefsel is geen passieve opslagplaats. Het is een actief orgaan dat hormonen en signaalstoffen aanmaakt. Vet rond je organen in de buikholte (visceraal vet) is daarin het actiefst. Bij obesitas raken vetcellen overvol en raakt hun interne opruimsysteem verstoord, waardoor ze ontstekingsstoffen gaan afgeven.¹

Die sluimerende ontsteking verspreidt zich door het lichaam. Ze draagt bij aan insulineresistentie, leververvetting en schade aan de vaatwand.¹² Daarom kan iemand met een normaal BMI maar veel buikvet toch een verhoogd risico hebben. Laat je huisarts naast je gewicht ook je buikomvang meten.

Hoe beïnvloedt overgewicht je hart en bloedvaten?

Hart- en vaatziekten zijn de best onderzochte complicatie van obesitas. Overgewicht verhoogt de bloeddruk, verslechtert het cholesterolprofiel, vergroot de kans op diabetes en laat het hart harder werken. Op termijn stijgt daardoor de kans op slagaderverkalking, hartfalen, boezemfibrilleren, een hartinfarct en een beroerte.²

Gewichtsverlies verbetert deze risicofactoren meetbaar, ongeacht of het lukt met leefstijl, medicatie of een operatie.³² Heb je al een hart- of vaataandoening? Overleg dan altijd eerst met je arts voordat je een streng dieet of intensief trainingsschema begint. Bij mensen met obesitas is een goed hartonderzoek soms lastiger, en dat vraagt om maatwerk.²

Wat doet overgewicht met je hormonen?

Vetweefsel maakt het hormoon leptine aan, dat je hersenen vertelt dat je genoeg reserves hebt. Bij obesitas is de leptinespiegel hoog, maar reageren de hersenen er minder goed op. Je verzadigingssignaal werkt dan slechter. Een hoge leptinespiegel lijkt bovendien de groei van bepaalde tumoren te bevorderen, onder meer bij borst-, baarmoeder- en darmkanker.⁴

Daarnaast verstoort ontstoken vetweefsel de werking van insuline. Het gevolg is insulineresistentie: je alvleesklier moet steeds meer insuline maken om je bloedsuiker op peil te houden, wat uiteindelijk kan uitmonden in type 2 diabetes.¹

Hoe beïnvloedt overgewicht je vruchtbaarheid en zwangerschap?

Bij vrouwen met obesitas komen een onregelmatige of uitblijvende eisprong, een verstoorde hormoonbalans en een lager slagingspercentage bij vruchtbaarheidsbehandelingen vaker voor.⁵ Tijdens de zwangerschap is de kans groter op zwangerschapsdiabetes, pre-eclampsie, een miskraam en een keizersnede.⁶

Overgewicht kan ook bij mannen de vruchtbaarheid verminderen, onder andere via een lagere spermakwaliteit.⁶ Wil je zwanger worden en heb je overgewicht? Bespreek dan vooraf met je huisarts of gynaecoloog wat voor jou haalbaar is. Meer praktische tips vind je in ons artikel over je vruchtbaarheid verhogen.

Kan overgewicht ook je spieren, botten en tandvlees aantasten?

Ja. Bij sarcopene obesitas heb je tegelijk te veel vet en te weinig spiermassa. Dat zie je vooral bij ouderen en bij mensen die weinig bewegen. Vet nestelt zich in en rond de spieren, de spierkracht neemt af en het risico op vallen en beperkingen stijgt.⁸

Lang werd gedacht dat een hoger gewicht je botten beschermt. Nieuwer onderzoek laat een genuanceerder beeld zien: de ontstekingsstoffen uit vetweefsel kunnen juist botafbraak bevorderen. Ze lijken ook bij te dragen aan parodontitis, een ontsteking van het tandvlees en het kaakbot.⁷ Ga daarom regelmatig naar de tandarts als je overgewicht hebt.

Wat zijn de oorzaken van overgewicht?

Obesitas ontstaat vrijwel altijd door een combinatie van factoren:³

• Gedrag: voedingspatroon, beweging, slaap en stress
• Leefomgeving: overal goedkoop en calorierijk eten, veel zitten, werkdruk
• Erfelijke aanleg: genen bepalen mede hoe sterk je honger voelt en hoe je lichaam energie opslaat
• Medische factoren: bepaalde medicijnen en hormonale aandoeningen kunnen gewichtstoename bevorderen

Die wisselwerking verklaart waarom twee mensen met hetzelfde eetpatroon heel verschillend kunnen aankomen. Ze verklaart ook waarom afvallen voor de een veel moeilijker is dan voor de ander.³

Wat kun je doen tegen overgewicht?

Leefstijl blijft de basis van elke behandeling.³ De Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad adviseren volwassenen:

• Minstens 150 minuten matig intensief bewegen per week, verspreid over meerdere dagen
• Minstens 2 keer per week spier- en botversterkende activiteiten
• Zo min mogelijk stilzitten

Krachttraining verdient extra aandacht. Tijdens het afvallen verlies je niet alleen vet maar ook spiermassa. Regelmatige krachttraining remt dat spierverlies en helpt sarcopene obesitas te voorkomen.⁸ Combineer dat met een voedingspatroon met veel groenten, fruit, peulvruchten, volkorenproducten en voldoende eiwit, en met minder ultrabewerkte producten en suikerrijke dranken.

Lukt het niet met leefstijl alleen, dan zijn er medische opties. Denk aan begeleide leefstijlprogramma’s (gecombineerde leefstijlinterventie), medicijnen zoals GLP-1-agonisten en, bij ernstige obesitas, een maagverkleining (bariatrische chirurgie).³ Deze medicijnen zijn alleen op recept verkrijgbaar en hebben bijwerkingen. Wil je zwanger worden, bespreek dan vooraf met je arts of en wanneer je ermee moet stoppen. Op Thuisarts.nl lees je wanneer je huisarts je kan doorverwijzen.

Gaat het om je kind? Bij kinderen gelden andere maatstaven dan het BMI voor volwassenen, omdat ze nog groeien. Bespreek zorgen over het gewicht van je kind met de jeugdarts of huisarts.

Veelgestelde vragen

Vanaf welk BMI spreek je van overgewicht of obesitas?

Bij een BMI van 25 tot 30 spreek je van overgewicht, vanaf 30 van obesitas. BMI houdt echter geen rekening met spiermassa en vetverdeling. Daardoor kan het je risico zowel over- als onderschatten.² Laat je huisarts daarom ook je buikomvang, bloeddruk en bloedwaarden beoordelen.

Is buikvet gevaarlijker dan vet op andere plekken?

Ja. Vet rond de organen in je buikholte is metabolisch actiever dan onderhuids vet en geeft meer ontstekingsstoffen af.¹ Die ontsteking draagt bij aan insulineresistentie en schade aan de bloedvaten.² Een grote buikomvang is daarom ook bij een normaal gewicht een reden om alert te zijn.

Kan overgewicht leiden tot onvruchtbaarheid?

Onderzoek laat zien dat obesitas bij vrouwen de eisprong en de hormoonbalans kan verstoren, waardoor zwanger worden lastiger wordt.⁵ Ook bij mannen kan de spermakwaliteit afnemen.⁶ Wil je zwanger worden, overleg dan met je huisarts of gynaecoloog. Gewichtsverlies vóór de zwangerschap kan de kans op complicaties verlagen.⁶

Wat is het metaboolsyndroom en hoe hangt het samen met overgewicht?

Het metaboolsyndroom is een combinatie van buikvet, hoge bloeddruk, verhoogde bloedsuiker en een ongunstig cholesterolprofiel. Samen verhogen die het risico op hart- en vaatziekten en diabetes sterk.² Overgewicht, en vooral buikvet, is de belangrijkste drijvende kracht. De behandeling begint bij leefstijl. Werkt dat onvoldoende, bespreek dan met je arts welke opties er verder zijn.

Kunnen genen de oorzaak zijn van mijn overgewicht?

Genen bepalen mede hoe gevoelig je bent voor gewichtstoename, bijvoorbeeld via je hongergevoel en hoe je lichaam energie opslaat.³ Bij de meeste mensen gaat het om een wisselwerking tussen aanleg en omgeving, niet om één afwijkend gen. Kwam je al op zeer jonge leeftijd veel aan of speelt overgewicht sterk in je familie? Bespreek dat dan met je huisarts.

Wat zijn de eerste signalen dat overgewicht je gezondheid schaadt?

Veelvoorkomende vroege signalen zijn een stijgende bloeddruk, een verhoogde nuchtere bloedsuiker, snurken, vermoeidheid en kortademigheid bij inspanning.³² Ook pijn in knieën en heupen kan een vroeg teken zijn. Laat via je huisarts je bloeddruk, bloedsuiker en cholesterol controleren, zodat je problemen vroeg opspoort.

Is overgewicht altijd te verhelpen met dieet en sport?

Voor veel mensen is leefstijlverandering de eerste en belangrijkste stap. Bij ernstige obesitas of een medische oorzaak is vaak meer nodig.³ Medicatie zoals GLP-1-agonisten en bariatrische chirurgie zijn effectief gebleken bij obesitas, maar horen bij medische begeleiding.³ Begin daarom niet op eigen houtje met afslankmiddelen en bespreek je opties met je huisarts.