Jicht: waarom purine én suiker je urinezuurspiegel verhogen

Je urinezuurspiegel stijgt langs twee routes. De eerste zijn purines uit voeding zoals orgaanvlees, schaaldieren en bier. De tweede is suiker, vooral fructose uit frisdrank en vruchtensap. Fructose laat je lever extra urinezuur aanmaken, en hoge insulinespiegels remmen de uitscheiding via je nieren. Minder van allebei kan aanvallen helpen voorkomen. Bij terugkerende jicht is medicatie meestal nodig.¹²

Wat is jicht en wie loopt het meeste risico?

Jicht is wereldwijd een van de meest voorkomende vormen van gewrichtsontsteking bij volwassenen, en het komt steeds vaker voor. Onderzoekers koppelen die stijging aan meer overgewicht, een ouder wordende bevolking en meer gebruik van plastabletten (diuretica).² Mannen krijgen jicht vaker en eerder. Bij vrouwen stijgt het risico vooral na de overgang, waarschijnlijk omdat oestrogeen de uitscheiding van urinezuur via de nieren bevordert.²

Een aanval ontstaat wanneer urinezuur in je gewricht neerslaat als naaldvormige kristallen (mononatriumuraat). Je afweersysteem herkent die kristallen als gevaar en zet via het zogeheten NLRP3-inflammasoom een felle ontstekingsreactie in gang.³ Het resultaat is een gewricht dat rood, gezwollen, warm en extreem pijnlijk is. Vaak gaat het om de grote teen, maar ook de enkel, knie, pols of vingers kunnen getroffen worden.¹

Bekende risicofactoren zijn:²

• Veel purinerijke voeding (orgaanvlees, schaal- en schelpdieren, sommige vissoorten)
• Alcohol, vooral bier en sterke drank
• Suikerhoudende dranken met fructose
• Overgewicht, insulineresistentie en het metabool syndroom
• Plastabletten en sommige andere medicijnen
• Verminderde nierfunctie⁴

Erfelijkheid speelt ook mee. Krijg je jicht al voor je veertigste, dan is de genetische invloed vaak groter. Dat gaat meestal om een aangeboren minder goede uitscheiding van urinezuur, en heel soms om een zeldzaam enzymdefect. In die gevallen heeft voeding minder invloed en is goed onderzoek door een arts belangrijk.⁵

Hoeveel urinezuur maakt je lichaam zelf aan?

Meer dan je zou denken. Het grootste deel van het urinezuur in je bloed komt niet uit je bord. Je lichaam maakt het zelf aan bij de afbraak van purines uit je eigen cellen. Voeding levert het kleinere deel.⁶

Purines zijn bouwstenen van het erfelijk materiaal (DNA en RNA) in elke cel. Als cellen worden afgebroken of als je purines eet, zet je lichaam ze om in urinezuur. Ongeveer twee derde daarvan scheiden je nieren uit, de rest gaat via de darm. Als de aanmaak groter is dan de uitscheiding, stijgt je urinezuurspiegel (hyperurikemie). Boven ongeveer 0,40 mmol/L kan urinezuur in je weefsels kristalliseren.¹

Daarom is een purinearm dieet alleen vaak niet genoeg. Bij de meeste mensen met jicht ligt het grootste probleem bij een te lage uitscheiding door de nieren, niet bij te veel purine uit voeding.⁶ Toch telt voeding mee: een paar keuzes kunnen net bepalen of je spiegel onder of boven de grens zit.

Verhoogt suiker ook je urinezuurspiegel?

Onderzoek suggereert van wel, en dan vooral fructose. Je vindt het in frisdrank, vruchtensap, siropen en veel bewerkte producten met glucose-fructosestroop. In grote bevolkingsstudies hangt een hoge inname van suikerhoudende dranken samen met een hoger risico op jicht.²

Het werkt via twee mechanismen:

1. Meer aanmaak. Als je lever fructose verwerkt, verbruikt dat snel veel energie (ATP). Bij de afbraak daarvan komen purines vrij die worden omgezet in urinezuur.⁶
2. Minder uitscheiding. Bij insulineresistentie zijn je insulinespiegels chronisch hoog. Insuline zet de nieren ertoe aan urinezuur terug te halen in plaats van het uit te scheiden.²

Het gevolg is een hogere urinezuurspiegel, ook als je weinig purine eet. Daardoor is suiker een risicofactor die vaak onderschat wordt. Overgewicht en insulineresistentie komen bij mensen met jicht dan ook vaak samen voor.²⁷

Wat kun je concreet doen om jichtaanvallen te voorkomen?

Voeding en leefstijl kunnen je urinezuurspiegel helpen verlagen, maar het effect per maatregel is meestal bescheiden. De aanpassingen die in de literatuur steeds terugkomen:¹⁶

Een crashdieet of lang vasten kan je urinezuurspiegel juist tijdelijk laten stijgen en een aanval uitlokken. Afvallen werkt het best in een rustig tempo.⁶

En fruit? Heel fruit bevat minder fructose per portie dan een glas sap of frisdrank, en je eet het langzamer. Twee stuks fruit per dag passen gewoon in een jichtvriendelijk eetpatroon. Vruchtensap kun je beter beperken. Algemene adviezen over gezond eten vind je bij het Voedingscentrum.

Wanneer heb je medicatie nodig?

Krijg je vaker dan één keer per jaar een aanval, heb je jichtknobbels (tophi), nierstenen of verminderde nierfunctie? Dan is een urinezuurverlagend medicijn zoals allopurinol meestal de belangrijkste behandeling. Voeding is daarbij een aanvulling en geen vervanging.¹⁷ Het doel van de behandeling is een urinezuurspiegel onder 0,36 mmol/L, zodat bestaande kristallen langzaam oplossen.¹

Een paar dingen om te weten:

• In de eerste maanden na de start van allopurinol kun je juist vaker een aanval krijgen. Je arts geeft daarom vaak tijdelijk een middel tegen ontsteking mee.⁷
• Stop niet zelf met je medicijn tijdens een aanval.¹
• Heb je een nierziekte, dan moet je arts de dosering en de keuze van ontstekingsremmers daarop aanpassen.⁴
• Gebruik je plastabletten tegen hoge bloeddruk? Stop daar niet zelf mee, maar bespreek met je huisarts of een ander middel mogelijk is.²

Meer over de behandeling lees je op Thuisarts.nl.

Veelgestelde vragen

Mag ik op mijn voet lopen bij jicht als de pijn het toelaat?

Tijdens een acute aanval kun je het gewricht het best zoveel mogelijk rust geven, hoog leggen en koelen. Belasten kan de ontsteking en pijn verergeren. Als de aanval wegzakt, meestal na enkele dagen tot een week, kun je geleidelijk weer meer lopen op geleide van de pijn. Twijfel je, overleg dan met je huisarts.

Welke voeding kun je bij jicht beter beperken?

Orgaanvlees zoals lever en niertjes, ansjovis, sardines, haring en schaaldieren bevatten veel purine. Bier en sterke drank verhogen je urinezuur ook. Frisdrank en vruchtensap doen dat via fructose, ook al zit er nauwelijks purine in.

Verhoogt fruit de urinezuurspiegel?

Heel fruit bevat fructose, maar per portie veel minder dan een glas vruchtensap of frisdrank. Twee stuks fruit per dag passen goed in een eetpatroon bij jicht. Vruchtensap en smoothies met veel fruit kun je beter beperken.

Hoe weet ik of mijn urinezuur te hoog is?

Een verhoogde urinezuurspiegel geeft vaak jarenlang geen klachten. Je huisarts kan het meten met een bloedtest. Boven ongeveer 0,40 mmol/L kan urinezuur kristalliseren, en bij behandeling van jicht is het doel meestal een waarde onder 0,36 mmol/L.

Kun je jicht behandelen met alleen een dieet?

Bij een enkele, lichte aanval kan een aangepast eetpatroon samen met afvallen en minder alcohol al veel helpen. Bij terugkerende aanvallen is een urinezuurverlagend medicijn zoals allopurinol meestal nodig. Voeding blijft dan een zinvolle aanvulling.

Is jicht erfelijk?

Erfelijkheid speelt bij veel mensen een rol, meestal doordat de nieren urinezuur van nature minder goed uitscheiden. Krijg je jicht al op jonge leeftijd, dan is die erfelijke invloed vaak groter en is voeding minder bepalend. Bespreek dat met je huisarts, zeker als jicht in je familie voorkomt.