Jicht behandelen: waarom purine én suiker je urinezuurspiegel verhogen

Jicht ontstaat wanneer urinezuur zich opstapelt in je gewrichten en naaldvormige kristallen vormt. Niet alleen purinerijke voeding verhoogt je urinezuurspiegel — suiker doet dat ook, via insulineresistentie die de nierscheiding belemmert.¹² Met gerichte dieetaanpassingen kun je de kans op aanvallen aanzienlijk verkleinen.

Wat is jicht en wie loopt het meeste risico?

Jicht is een van de meest voorkomende vormen van gewrichtsontsteking bij volwassenen, en de prevalentie neemt wereldwijd toe door stijgend overgewicht, verouderende bevolkingen en breder gebruik van diuretica.² De aandoening treft vooral mannen tussen de 30 en 60 jaar; bij vrouwen piekt het risico later, tussen de 60 en 80 jaar — waarschijnlijk door hormonale veranderingen na de menopauze.²

Een aanval ontstaat door monosodiumuraat-kristallen die zich afzetten in gewrichten en omliggende weefsels. Dit triggert een heftige ontstekingsreactie: zwelling, roodheid, brandende pijn en beperkte beweeglijkheid. Hoewel de grote teen het bekendst is, kan jicht ook de enkel, knie, vingers of het oorschelp treffen.¹

De meeste mensen hebben secundaire jicht: een vorm die samenhangt met leefstijl en andere aandoeningen. Bekende risicofactoren zijn:²

• Purinerijk dieet (orgaanvlees, schaal- en schelpdieren)
• Overmatig alcoholgebruik, met name bier
• Overgewicht en insulineresistentie
• Diuretica en bepaalde andere medicatie
• Verminderde nierfunctie

Primaire jicht — veroorzaakt door een zeldzaam erfelijk enzymtekort — reageert nauwelijks op dieetaanpassingen.³

Hoeveel urinezuur maakt je lichaam zelf aan?

Verrassend veel. Ongeveer twee derde van het urinezuur in je bloed is endogeen: je lichaam maakt het zelf aan bij de afbraak van verouderde cellen.⁴ Slechts een derde is exogeen en komt uit purines in je voeding.⁵

Purine is een stikstofhoudende base die in vrijwel alle lichaamscellen voorkomt. Bij celvernieuwing worden purines omgezet in urinezuur. Je nieren filteren dit uit het bloed en scheiden het uit via urine. Wanneer de productie de uitscheiding overtreft, stijgt de urinezuurspiegel (hyperurikemie) en neemt het risico op kristalvorming toe.⁶

Dit verklaart waarom een purinearm dieet alleen vaak onvoldoende is: de interne aanmaak is moeilijker te beïnvloeden. Toch telt het voedingsaandeel mee — dat ene derde kan net het verschil maken tussen wel of geen aanval.⁵

Verhoogt suiker ook je urinezuurspiegel?

Onderzoek suggereert van wel. De link loopt via insulineresistentie: een hoge inname van geraffineerde suiker en met name fructose — in frisdrank, vruchtensap en bewerkte producten — leidt op termijn tot chronisch verhoogde insulinespiegels.⁷⁸

Insulineresistentie beïnvloedt je urinezuurbalans op twee manieren:

1. Verhoogde aanmaak: fructosemetabolisme in de lever stimuleert direct de productie van urinezuur.⁴
2. Verminderde uitscheiding: de nieren scheiden minder urinezuur uit naarmate de insulinegevoeligheid afneemt.⁷

Het gecombineerde effect is een hogere urinezuurspiegel, los van de hoeveelheid purine in je dieet. Dit maakt suiker — en fructose in het bijzonder — tot een onderschatte risicofactor bij jicht.

Wat kun je concreet doen om jichtaanvallen te voorkomen?

Gerichte aanpassingen in je eet- en drinkpatroon kunnen je urinezuurspiegel merkbaar verlagen. De maatregelen die het meest consistent terugkomen in de literatuur:¹⁵

Fruit en fructose: Heel fruit bevat fructose, maar heeft door de aanwezige vezels een kleiner effect op de urinezuurspiegel dan bewerkte producten met toegevoegde fructose.⁵ Vruchtensap wordt bij jicht afgeraden in grote hoeveelheden. Kies bij voorkeur voor fruit met een relatief laag fructosegehalte, zoals bosbessen, pruimen of abrikozen.

Heb je regelmatig jichtaanvallen of een aanhoudend verhoogde urinezuurspiegel? Raadpleeg dan je huisarts. Bij terugkerende jicht is medicatie zoals allopurinol doorgaans effectiever dan dieetaanpassingen alleen. Meer informatie vind je op Thuisarts.nl en bij het Voedingscentrum.

Veelgestelde vragen

Wanneer de pijn het toelaat, mag ik er dan op lopen bij jicht?

Tijdens een acute jichtaanval is rust het beste wat je kunt doen. Lopen vergroot de druk op het aangedane gewricht, wat de ontsteking en pijn kan verergeren. Zodra de acute fase voorbij is — doorgaans na enkele dagen tot een week — kun je de belasting geleidelijk hervatten. Vraag je huisarts of fysiotherapeut wanneer dat veilig is in jouw situatie.

Welke voeding moet ik absoluut vermijden bij jicht?

De grootste risicofactoren zijn orgaanvlees (lever, niertjes), ansjovis, sardines en garnalen vanwege het hoge purinegehalte. Frisdrank en vruchtensap verhogen via fructose ook je urinezuurspiegel, zelfs zonder veel purine te bevatten. Bier is extra risicovol omdat het purines combineert met een remming van de renale uitscheiding.

Verhoogt fruit de urinezuurspiegel bij jicht?

Heel fruit bevat fructose maar heeft een kleiner effect op de urinezuurspiegel dan bewerkte producten met toegevoegde fructose, dankzij de vezels die de opname vertragen. Vruchtensap — waarbij de vezels grotendeels ontbreken — wordt bij jicht afgeraden in grote hoeveelheden. Kies bij voorkeur voor bosbessen, pruimen of abrikozen, die relatief weinig fructose bevatten.

Hoe weet ik of ik een verhoogde urinezuurspiegel heb?

Een verhoogde urinezuurspiegel (hyperurikemie) geeft lang niet altijd klachten — veel mensen weten het niet. De betrouwbaarste manier om het vast te stellen is een bloedtest via je huisarts. Normale waarden liggen doorgaans onder de 360 µmol/L; boven de 420 µmol/L neemt het risico op jichtaanvallen significant toe.

Is jicht te behandelen met dieet alleen?

Een gezond dieet kan jichtaanvallen helpen verminderen maar geneest de onderliggende aanleg niet. Bij terugkerende aanvallen of een chronisch verhoogde urinezuurspiegel is medicatie zoals allopurinol doorgaans noodzakelijk naast dieetaanpassingen. Dieet is het meest effectief als aanvullende maatregel, niet als vervanging van medicamenteuze behandeling.

Wat is het verschil tussen primaire en secundaire jicht?

Primaire jicht wordt veroorzaakt door een zeldzaam erfelijk enzymtekort en reageert nauwelijks op dieet- of leefstijlaanpassingen. Secundaire jicht — de meest voorkomende vorm — hangt samen met leefstijl, overgewicht, medicatie of nierproblemen en kan wél worden beïnvloed door dieet. Twijfel je over welke vorm jij hebt? Bespreek dit met je huisarts.