Methotrexaat bij psoriasis: werking, bijwerkingen en wat je moet weten

Methotrexaat (MTX) remt zowel overmatige celdeling als ontsteking in de huid en is daarmee een van de langst bewezen systemische behandelingen bij matige tot ernstige psoriasis. In wekelijkse lage doses van 7,5 tot 25 mg is het effectief, maar het vereist strikte medische begeleiding vanwege het risico op lever- en beenmergtoxiciteit.¹

Hoe werkt methotrexaat bij psoriasis?

Psoriasis wordt gekenmerkt door keratinocyten (huidcellen) die zich veel te snel delen, gecombineerd met chronische ontsteking. MTX grijpt op beide processen in.¹

• Antiproliferatief effect: MTX blokkeert het foliumzuurmetabolisme via remming van dihydrofolaatreductase. Hierdoor vertraagt de celdeling — juist in weefsels met hoge delingsactiviteit, zoals aangedane huid.
• Immunomodulerend effect: In de cel wordt MTX omgezet in polyglutamaten, de actieve metabolietvorm die zich intracellulair ophoopt en langdurig de aanmaak van pro-inflammatoire cytokinen onderdrukt.²

Dit verklaart waarom MTX slechts één keer per week hoeft te worden ingenomen: de polyglutamaten blijven dagen actief in de cel.² Het middel is al meer dan vijftig jaar in gebruik en geldt nog steeds als eerstelijns systemische optie bij psoriasis die onvoldoende reageert op lokale therapie of lichttherapie.³

MTX is uitsluitend op recept verkrijgbaar en wordt in Nederland geïnitieerd door een dermatoloog of reumatoloog. Meer informatie vind je op Thuisarts.nl.

Voor wie schrijft de dermatoloog methotrexaat voor?

Een dermatoloog overweegt MTX bij:

• Matige tot ernstige psoriasis (PASI > 10 of BSA > 10%)
• Psoriasis die onvoldoende reageert op crèmes en lichttherapie
• Psoriasisartritis — waarbij MTX ook gewrichtsontsteking kan remmen⁴
• Patiënten bij wie biologicals (nog) niet in aanmerking komen

MTX is daarnaast goedkoper en breder beschikbaar dan biologicals, wat het voor veel patiënten een toegankelijke eerste stap in de systemische behandeling maakt.⁵

Welke bijwerkingen heeft methotrexaat?

Omdat MTX celdeling remt zonder onderscheid te maken tussen aangetaste en gezonde cellen, treden bijwerkingen het vaakst op in weefsels die van nature snel delen.

Systeem	Veelvoorkomende bijwerking	Frequentie
Maag-darm	Misselijkheid, braken, diarree	Meest frequent
Lever	Transaminasestijging, fibrose bij langdurig gebruik	Dosisafhankelijk
Bloedaanmaak	Leukopenie, trombocytopenie	Minder frequent
Slijmvliezen	Mondslijmvliesontsteking (mucositis)	Minder frequent
Longen	MTX-pneumonitis	Zeldzaam

Foliumzuur (doorgaans 5 mg, één keer per week op een andere dag dan MTX) vermindert de kans op maag-darmklachten en mucositis aanzienlijk zonder de werkzaamheid te verminderen.⁶ Folinezuur (leucovorine) wordt ingezet bij ernstige toxiciteit als ‘rescue’-therapie en is dus iets anders dan de standaard foliumzuursuppletie.⁶ Vraag je arts of apotheker altijd naar foliumzuur als het niet wordt meegeschreven.

Waarom zijn regelmatige bloedcontroles onmisbaar?

MTX kan zich bij langdurig gebruik opstapelen in de lever. Fibrose en — in zeldzame gevallen — cirrose kunnen het gevolg zijn. Een bloedtest (ALAT, ASAT) geeft vroege signalen, maar de meest betrouwbare beoordeling van leverschade is een fibroscan of leverbiopsie.¹

Een standaard controleschema ziet er als volgt uit:

• Vóór start: leverfunctie, bloedbeeld, nierfunctie, hepatitis-serologie
• Eerste drie maanden: elke 4–6 weken bloedcontrole
• Daarna: elke 2–3 maanden

Alcohol verhoogt het risico op levertoxiciteit sterk. Richtlijnen adviseren alcohol zo goed als volledig te vermijden zolang je MTX gebruikt.¹ Bespreek dit expliciet met je arts.

Waarom is de wekelijkse dosering zo belangrijk?

Methotrexaat heeft een smal therapeutisch venster. De voorgeschreven frequentie is wekelijks — niet dagelijks. Verwarring tussen dagelijkse en wekelijkse inname is een bekende en potentieel fatale medicatiefout die in de literatuur herhaaldelijk is beschreven.⁷

Concreet: dagelijks innemen van een wekelijkse dosis kan binnen dagen leiden tot ernstige pancytopenie (tekort aan alle bloedcellijnen), nierschade en mucositis.⁷ Controleer daarom altijd het etiket en gebruik bij twijfel een medicijn-app of weekdoos. Pas de dosering nooit zelf aan.

Is methotrexaat veilig tijdens zwangerschap?

MTX is ernstig schadelijk voor het ongeboren kind (teratogeen) en mag nooit worden gebruikt tijdens zwangerschap of borstvoeding. Dit geldt ook voor mannen: MTX kan zaadcellen beschadigen. De aanbeveling is om MTX minimaal drie maanden vóór een gewenste zwangerschap te staken — zowel voor vrouwen als voor mannen.¹

Bij een kinderwens bespreek je de behandelstrategie altijd ruim van tevoren met je dermatoloog.

Hoe verhoudt methotrexaat zich tot biologicals?

Biologicals en JAK-remmers laten in netwerk-meta-analyses doorgaans hogere PASI-responspercentages zien dan MTX.⁵ Toch heeft MTX een vaste plek in de behandelpiramide:

• Aanzienlijk goedkoper en breder beschikbaar
• Decennialange veiligheidsgegevens beschikbaar³
• Effectief bij zowel huid- als gewrichtsmanifestaties⁴
• Inzetbaar als combinatietherapie naast sommige biologicals

Bij onvoldoende respons na 16–24 weken of bij onaanvaardbare bijwerkingen evalueert de dermatoloog of een biological of andere systemische therapie beter past.³

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt het voordat methotrexaat werkt bij psoriasis?

De meeste patiënten merken na 6–12 weken verbetering. Volledig effect treedt vaak pas op na 3–6 maanden. Verbetert de huid onvoldoende na 16–24 weken, dan evalueert de dermatoloog of een andere behandeling beter past.³

Moet ik foliumzuur nemen als ik methotrexaat gebruik?

In vrijwel alle gevallen wordt foliumzuur (doorgaans 5 mg, één keer per week) meegeschreven om bijwerkingen zoals misselijkheid en mondontstekingen te verminderen.⁶ Neem het niet op dezelfde dag als MTX — dat kan de werkzaamheid verminderen. Vraag je arts of apotheker als het niet is meegeschreven.

Mag ik alcohol drinken bij methotrexaat?

Alcohol en methotrexaat belasten de lever allebei. De combinatie vergroot het risico op ernstige levertoxiciteit aanzienlijk. Medische richtlijnen adviseren om alcohol zo goed als volledig te vermijden zolang je MTX gebruikt.¹ Bespreek dit bij twijfel met je arts.

Hoe gevaarlijk is een verkeerde dosering van methotrexaat?

MTX heeft een smal therapeutisch venster. De frequentie is wekelijks, niet dagelijks. Dagelijks innemen in plaats van wekelijks is beschreven als oorzaak van ernstige, soms fatale toxiciteit — waaronder pancytopenie en nierfalen.⁷ Controleer altijd het etiket en pas nooit zelf de dosering aan.

Kan ik gevaccineerd worden terwijl ik methotrexaat gebruik?

Levend verzwakte vaccins (zoals mazelen en gele koorts) zijn gecontra-indiceerd tijdens MTX-gebruik vanwege het infectierisico bij verminderde afweer. Geïnactiveerde vaccins (griep, pneumokokken, COVID-19) zijn over het algemeen veilig, maar mogelijk minder effectief. Bespreek geplande vaccinaties altijd vooraf met je arts.

Is methotrexaat ook effectief bij psoriasisartritis?

Onderzoek suggereert dat MTX de gewrichtsklachten bij psoriasisartritis kan verminderen. EULAR-richtlijnen plaatsen MTX als eerstelijnsoptie bij milde psoriasisartritis zonder structurele schade.⁴ Bij onvoldoende respons wordt doorgaans overgestapt op een biological.

Wat zijn vroege tekenen van leverproblemen bij methotrexaatgebruik?

Vroege levertoxiciteit geeft zelden duidelijke klachten — juist daarom zijn regelmatige bloedcontroles zo belangrijk. Mochten vermoeidheid, pijn rechtsboven in de buik, geelzucht of donkere urine optreden, neem dan direct contact op met je arts en wacht niet tot de volgende controle.

Waarom wordt methotrexaat ook bij kanker gebruikt?

MTX remt celdeling door het foliumzuurmetabolisme te blokkeren. Bij kanker wordt dit effect ingezet om tumorcelgroei te remmen, in veel hogere doses dan bij psoriasis (soms honderdvoudig).³ Bij psoriasis gaat het om lage doses waarbij het immunomodulerende effect centraal staat.

Footnotes

1. Armstrong AW, Blauvelt A, Callis Duffin K et al.. Psoriasis. Nature Reviews Disease Primers. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40571687/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. Yang Z, Mo J, Li W. Methotrexate polyglutamates. Expert Review of Clinical Pharmacology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39392455/ ↩ ↩²

3. Lee HJ, Kim M. Challenges and Future Trends in the Treatment of Psoriasis. International Journal of Molecular Sciences. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37686119/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. Gossec L, Kerschbaumer A, Ferreira RJO et al.. EULAR recommendations for the management of psoriatic arthritis with pharmacological therapies: 2023 update. Annals of the Rheumatic Diseases. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/384993 ↩ ↩² ↩³

5. Sbidian E, Chaimani A, Guelimi R et al.. Systemic pharmacological treatments for chronic plaque psoriasis: a network meta-analysis. The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37436070/ ↩ ↩²

6. Chan BS, Bosco AA, Buckley NA. Navigating methotrexate toxicity: Examining the therapeutic roles of folinic acid and glucarpidase. British Journal of Clinical Pharmacology. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38889902/ ↩ ↩² ↩³

7. Deters M, Stürzebecher A. Misadministration of Methotrexate. Deutsches Ärzteblatt International. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36422875/ ↩ ↩² ↩³

Bronnen

1. Armstrong AW, Blauvelt A, Callis Duffin K et al. — Psoriasis · Nature Reviews Disease Primers · 2025
2. Sbidian E, Chaimani A, Guelimi R et al. — Systemic pharmacological treatments for chronic plaque psoriasis: a network meta-analysis · The Cochrane Database of Systematic Reviews · 2023
3. Lee HJ, Kim M — Challenges and Future Trends in the Treatment of Psoriasis · International Journal of Molecular Sciences · 2023
4. Gossec L, Kerschbaumer A, Ferreira RJO et al. — EULAR recommendations for the management of psoriatic arthritis with pharmacological therapies: 2023 update · Annals of the Rheumatic Diseases · 2024
5. Deters M, Stürzebecher A — Misadministration of Methotrexate · Deutsches Ärzteblatt International · 2022
6. Chan BS, Bosco AA, Buckley NA — Navigating methotrexate toxicity: Examining the therapeutic roles of folinic acid and glucarpidase · British Journal of Clinical Pharmacology · 2025
7. Yang Z, Mo J, Li W — Methotrexate polyglutamates · Expert Review of Clinical Pharmacology · 2024