Hart- en vaatziekten voorkomen: hoe plaques en ontsteking je slagaders beschadigen

Hart- en vaatziekten ontstaan meestal door aderverkalking (atherosclerose). Daarbij vormen zich plaques in je slagaderwand: ophopingen van vet, ontstekingscellen en afgestorven cellen. Gevaarlijk wordt het vooral als zo’n plaque instabiel raakt en scheurt. Je LDL-cholesterol flink verlagen kan plaques stabiliseren en soms een beetje laten krimpen. ¹

Niet roken, je bloeddruk onder controle houden en op tijd je risico laten bepalen tellen ook mee. Hieronder lees je hoe een plaque ontstaat, wat hem instabiel maakt en wat je er zelf aan kunt doen.

Hoe ontstaat een plaque in je slagader?

Aderverkalking begint langzaam, vaak al tientallen jaren voordat je er iets van merkt. LDL-cholesterol dringt de vaatwand binnen en lokt daar een ontstekingsreactie uit. Witte bloedcellen, vooral macrofagen, nemen het vet op en veranderen in zogenoemde schuimcellen. ²

Normaal ruimt je lichaam afgestorven cellen netjes op. Dat opruimproces heet efferocytose. In een plaque loopt het steeds meer vast: dode cellen blijven liggen, vallen uit elkaar en vormen een kern van celresten en vet (de necrotische kern). ³ Hoe macrofagen precies afsterven, bepaalt mede hoeveel ontsteking er ontstaat. ²

Ook ijzer en de oxidatie van vetten (lipidenperoxidatie) lijken hierin mee te spelen. Ze zetten een vorm van celdood in gang die ferroptose heet. Dit inzicht komt vooral uit mechanistisch onderzoek. Er volgt nog geen advies over ijzer in je voeding of over ijzersupplementen uit. ⁴

Wat maakt een plaque instabiel en gevaarlijk?

De grootte van een plaque zegt weinig. Het gaat om de opbouw. Een plaque met een dunne kap over een grote, ontstoken kern kan scheuren. Dan vormt zich ter plekke een bloedstolsel, en dat kan een hartaanval of beroerte veroorzaken. ⁵

Een hartaanval voelt vaak als iets dat uit het niets komt. Meestal gaat er een lang, onopgemerkt proces aan vooraf. ^{3 5}

Kunnen infecties zoals tandvleesontsteking je slagaders beschadigen?

Dat wordt onderzocht, maar hard bewijs bij mensen is er nog niet. Een studie uit 2025 keek naar Porphyromonas gingivalis, een bacterie die een belangrijke rol speelt bij ernstige tandvleesontsteking (parodontitis). Bij muizen en in cellen maakte die bacterie plaques instabieler. Ze zette vetgevulde macrofagen aan tot een ontstekingsrijke vorm van celdood. ⁶

Dit is laboratoriumonderzoek. Of hetzelfde mechanisme bij mensen een rol van betekenis speelt, is daarmee niet bewezen. Het past wel bij het bredere beeld: ontsteking in de vaatwand maakt plaques kwetsbaarder. ²

Praktisch gezien: goed tandenpoetsen, flossen of ragers gebruiken en regelmatig naar de tandarts of mondhygiënist gaan is sowieso verstandig. Heb je bloedend tandvlees of loszittende tanden? Laat dat dan behandelen.

Welke risicofactoren tellen het zwaarst?

De klassieke risicofactoren blijven het belangrijkst. Wel verschilt het per leeftijd welke het zwaarst wegen. Een overzichtsstudie vergeleek jonge en oudere mensen met een hartinfarct. ⁷

Roken springt er bij jonge patiënten duidelijk uit. ⁷ Hoge bloeddruk weegt bij ouderen zwaar mee. Wil je weten hoe hoge en lage bloeddruk zich tot elkaar verhouden, lees dan wat gevaarlijker is: hoge of lage bloeddruk.

Kun je aderverkalking terugdraaien of stabiliseren?

Gedeeltelijk. Onderzoek met beeldvorming in de kransslagaders laat zien dat een flinke verlaging van het LDL-cholesterol plaques kan laten krimpen. Dat effect is meestal bescheiden, enkele procenten van het plaquevolume. ⁸ Belangrijker is dat de samenstelling van de plaque gunstiger wordt: de kap wordt dikker en de vetrijke kern kleiner. Daardoor scheurt de plaque minder snel. ¹

Dat effect is vooral aangetoond met cholesterolverlagende medicatie zoals statines, soms gecombineerd met andere middelen. ^{8 1} Of statines voor jou zinvol zijn, hangt af van je persoonlijke risico. Dat bepaal je samen met je huisarts. Statines vervangen geen gezonde leefstijl. Ze werken daarnaast. Gebruik je ze al? Stop dan nooit op eigen houtje, maar overleg eerst met je arts of apotheker. Meer uitleg vind je op Thuisarts.nl.

Wat kun je zelf doen om hart- en vaatziekten te voorkomen?

De aanpak die werkt, pakt meerdere risicofactoren tegelijk aan:

• Stop met roken. Roken is een van de sterkste risicofactoren, zeker op jongere leeftijd. ⁷
• Laat je cholesterol en bloeddruk meten, zeker vanaf je 40e of eerder als hart- en vaatziekten in je familie voorkomen. Een lager LDL-cholesterol helpt plaques stabiel te houden. ¹
• Beweeg regelmatig. De Nederlandse beweegrichtlijn adviseert minstens 150 minuten matig intensief bewegen per week, zoals stevig wandelen of fietsen.
• Eet volgens de Schijf van Vijf: veel groente, fruit, peulvruchten, volkorenproducten, noten en vis, en weinig bewerkt vlees en zout. Zie het Voedingscentrum.
• Zorg goed voor je mond. Behandel tandvleesontsteking, ook al is het verband met hartziekten nog niet bewezen. ⁶

Bij de Hartstichting vind je praktische informatie over je risico en over preventie.

Hoe weet je of je aderverkalking hebt?

Aderverkalking geeft lang geen klachten. Bij de huisarts kun je je risico laten inschatten op basis van leeftijd, bloeddruk, cholesterol, roken en familiegeschiedenis. Je hoeft daar niet mee te wachten tot je klachten krijgt.

Er bestaan ook technieken om plaques zichtbaar te maken, zoals een CT-scan van de kransslagaders en PET-scans. Die kunnen kenmerken van een kwetsbare plaque laten zien. ⁵ Ze worden niet standaard bij iedereen gedaan, maar op indicatie van een arts. Het RIVM publiceert actuele cijfers over hart- en vaatziekten in Nederland.

Veelgestelde vragen

Als ontsteking en infecties meespelen, hoe kunnen groenten en fruit dan helpen?

Groenten en fruit bestrijden geen infectie in je slagaders. Ze maken deel uit van een voedingspatroon dat de klassieke risicofactoren gunstig beïnvloedt, zoals bloeddruk, cholesterol en gewicht. Daarom adviseert het Voedingscentrum dagelijks ruim groente en fruit binnen de Schijf van Vijf. Het gaat om je totale eetpatroon over jaren, niet om één wondervoedingsmiddel.

Wat is het verschil tussen een harde en een zachte plaque?

Een harde (stabiele) plaque heeft een dikke bindweefselkap en vernauwt de slagader geleidelijk. Een zachte (instabiele) plaque heeft een dunne kap over een grote, ontstoken kern en kan plotseling scheuren. ⁵ Daarbij ontstaat een bloedstolsel dat een hartaanval of beroerte kan veroorzaken.

Is tandvleesontsteking gevaarlijk voor je hart?

Dat is niet bewezen. Laboratoriumonderzoek bij muizen laat zien dat een bacterie uit ontstoken tandvlees plaques instabieler kan maken. ⁶ Of dat bij mensen ook zo werkt, moet verder onderzoek uitwijzen. Goede mondhygiëne is hoe dan ook verstandig.

Kan ik aderverkalking terugdraaien?

Volledig terugdraaien lukt niet, maar met flinke cholesterolverlaging kunnen plaques iets krimpen en vooral stabieler worden. ^{8 1} Daardoor neemt de kans af dat een plaque scheurt. Hoe eerder je je risicofactoren aanpakt, hoe beter.

Hoe weet ik of ik aderverkalking heb als ik geen klachten heb?

Vaak weet je het niet, want aderverkalking verloopt lang zonder klachten. Je huisarts kan je risico inschatten met onder meer bloeddruk, cholesterol en familiegeschiedenis. Bij een verhoogd risico kan een arts beeldvorming zoals een CT-scan van de kransslagaders overwegen. ⁵

Kunnen jonge mensen ook een hartinfarct krijgen?

Ja, al komt het minder vaak voor. Bij jonge patiënten spelen vooral roken, een ongunstig cholesterol en erfelijke aanleg een grote rol. ⁷ Komen hart- en vaatziekten op jonge leeftijd voor in je familie? Bespreek dat dan met je huisarts.