Hart- en vaatziekten voorkomen: hoe plaques en infecties je slagaders beschadigen

Hart- en vaatziekten zijn wereldwijd de grootste doodsoorzaak — en aderverkalking (atherosclerose) is de belangrijkste onderliggende oorzaak. ¹ Plaques bouwen zich op in je slagaderwanden, soms versneld door chronische ontstekingen en infecties. Leefstijl bepaalt grotendeels hoe snel dit proces verloopt, en dat maakt het beïnvloedbaar. ²

Wat is aderverkalking en hoe ontstaan plaques?

Aderverkalking is geen kwaal van ouderdom alleen — het is een langzaam, sluipend proces dat al op jongvolwassen leeftijd kan beginnen. De slagaderwand raakt beschadigd, oxiderende LDL-cholesterol dringt de vaatwand binnen, en er ontstaat een chronische ontstekingsreactie. Witte bloedcellen proberen de vetdeeltjes op te ruimen, maar worden zelf onderdeel van het probleem. Zo groeit een plaque.

Er zijn twee hoofdtypen plaques:

• Harde (stabiele) plaques: vergroten de vernauwing geleidelijk en scheuren zelden
• Zachte (instabiele) plaques: kleiner maar gevaarlijker — een scheur veroorzaakt een bloedstolsel dat een hartaanval of beroerte triggert

Een hartaanval lijkt vaak plotseling, maar is bijna altijd het resultaat van plaquevorming die decennia eerder begon.

Spelen infecties en ontsteking een rol bij hart- en vaatziekten?

Chronische laaggradige ontsteking (low-grade inflammation) wordt steeds vaker erkend als een factor die plaquevorming versnelt — naast klassieke risicofactoren als hoge bloeddruk en cholesterol. ² Onderzoekers hebben bacteriën als Chlamydia pneumoniae aangetroffen in atherosclerotische plaques, en tandvleesontsteking (periodontitis) wordt in meerdere studies geassocieerd met een verhoogd cardiovasculair risico.

Belangrijk: deze verbanden zijn associatief. Het is niet bewezen dat infecties de oorzaak zijn van hart- en vaatziekten. Wat wel vaststaat: chronische ontsteking — ongeacht de bron — lijkt het atheroscleroseproces te versnellen.

Een praktische implicatie: goede mondhygiëne en tijdige behandeling van chronische ontstekingen kunnen bijdragen aan een lagere ontstekingsbelasting in je lichaam.

Welke leefstijlfactoren verhogen je risico het meest?

Onderzoek toont consistent aan dat leefstijl de grootste beïnvloedbare risicofactor is bij de ontwikkeling van hart- en vaatziekten. ²

Matige lichamelijke activiteit — zoals stevig wandelen — verlaagt het risico significant, ook als je pas op latere leeftijd begint. ³ Vrouwen hebben rondom de menopauze een verhoogd cardiovasculair risico dat vaak onvoldoende wordt herkend en besproken. ⁵

Wat kun je zelf doen aan preventie?

De meest effectieve aanpak combineert meerdere leefstijlaanpassingen:

• Meer bewegen: minimaal 150 minuten matige activiteit per week heeft bewezen effect op cardiovasculaire gezondheid ³
• Mediterraan voedingspatroon: rijk aan groenten, peulvruchten, olijfolie, vette vis en noten
• Gewichtsbeheersing: overgewicht verhoogt meerdere risicofactoren tegelijk ⁴
• Stoppen met roken: de meest effectieve individuele maatregel voor rokers
• Regelmatige controles: laat bloeddruk en cholesterol controleren, zeker vanaf je 40e
• Stress reduceren: chronische stress versterkt ontstekingsprocessen

De Hartstichting biedt een gratis hartcheck waarmee je je persoonlijke risico in kaart kunt brengen. Bij familiaire belasting of een chronische aandoening: bespreek je risico altijd met je huisarts.

Helpen statines bij de preventie?

Statines verlagen de aanmaak van LDL-cholesterol in de lever en zijn één van de meest voorgeschreven medicijnen bij hart- en vaatziekten. Bij mensen die al een hartaandoening hebben (secundaire preventie), is het bewijs overtuigend. Voor mensen zonder bestaande hartziekte (primaire preventie) is de afweging genuanceerder.

Een grote systematische review uit 2022 concludeert dat statines voor primaire preventie zinvol zijn bij hoogrisicogroepen, maar dat het voordeel sterk afhangt van het individuele risicoprofiel. ⁶ Statines vervangen geen leefstijlaanpassingen — ze werken het best als aanvulling. Meer informatie over cholesterol en medicatie vind je op Thuisarts.nl.

Hoe wordt je cardiovasculaire risico beoordeeld?

Nieuwe richtlijnen van de American Heart Association (2023) benadrukken dat risicobeoordeling breder moet zijn dan alleen cholesterol en bloeddruk. ¹ Factoren als nierfunctie, insulineresistentie en sekseverschillen spelen ook een rol:

Bij twijfel over je risicoprofiel: vraag je huisarts om een cardiovasculaire risicoscreening. Het RIVM publiceert actuele cijfers over hart- en vaatziekten als volksgezondheidsthema in Nederland.

Veelgestelde vragen

Hoe kunnen groenten en fruit helpen bij de preventie van hart- en vaatziekten?

Groenten en fruit bevatten vezels, antioxidanten en kalium die elk bijdragen aan een lagere bloeddruk, minder oxidatieve stress en een gezonder cholesterolprofiel. Een voedingspatroon rijk aan plantaardige producten — zoals het mediterrane dieet — wordt consistent geassocieerd met een lager risico op hart- en vaatziekten. Het gaat om het totale voedingspatroon over langere tijd, niet om één enkel voedingsmiddel.

Wat is het verschil tussen een harde en een zachte plaque?

Een harde (stabiele) plaque heeft een dikke kapsel van bindweefsel en vernauwt de slagader geleidelijk — gevaarlijk, maar voorspelbaar. Een zachte (instabiele) plaque heeft een dunnere kapsel en kan plotseling scheuren, waardoor een bloedstolsel ontstaat dat een hartaanval of beroerte triggert. Juist die zachte plaques — niet noodzakelijk de grootste — zijn verantwoordelijk voor de meeste hartaanvallen.

Kunnen infecties zoals tandvleesontsteking echt gevaarlijk zijn voor je hart?

Onderzoek legt een verband tussen periodontitis (tandvleesontsteking) en een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, maar het gaat om een associatie — geen bewezen oorzakelijk verband. De gedeelde factor is vermoedelijk chronische ontsteking, die zowel tandvlees als slagaderwanden beschadigt. Goede mondhygiëne en regelmatige tandartsbezoeken zijn in elk geval eenvoudige preventieve maatregelen.

Kan ik aderverkalking terugdraaien met een gezondere leefstijl?

Volledig terugdraaien is niet realistisch, maar leefstijlaanpassingen kunnen het proces vertragen en plaques stabiliseren. Het stabiliseren van instabiele plaques — zodat ze minder snel scheuren — is een belangrijk doel van zowel statines als leefstijlverandering. Hoe eerder je begint, hoe meer effect je kunt verwachten.

Hoe weet ik of ik aderverkalking heb als ik geen klachten voel?

Aderverkalking geeft lange tijd geen klachten, wat het zo gevaarlijk maakt. Een cardiovasculaire risicoscreening bij de huisarts omvat bloeddruk, cholesterol en soms een ECG. Er zijn ook beeldvormende technieken zoals een calcium-score CT die plaques in de kransslagaders kan aantonen, maar die worden niet routinematig aangeboden. Vraag je huisarts om advies als je je zorgen maakt of een belaste familiegeschiedenis hebt.

Moet ik statines nemen als mijn cholesterol hoog is?

Dat hangt af van je totale risicoprofiel, niet alleen van je cholesterolwaarde. Je huisarts berekent je tienjaarsrisico op hart- en vaatziekten op basis van meerdere factoren — leeftijd, geslacht, bloeddruk, rookstatus en cholesterol. Alleen bij een voldoende hoog risico wegen de voordelen van statines op tegen mogelijke bijwerkingen. Bespreek dit altijd met je huisarts of apotheker.