Coeliakie: oorzaken, symptomen, diagnose en het glutenvrij dieet

Coeliakie is een auto-immuunziekte waarbij gluten een ontsteking in de dunne darm veroorzaken. Die ontsteking beschadigt de darmvlokken, waardoor vitaminen en mineralen slechter worden opgenomen. Een strikt glutenvrij dieet is de enige bewezen behandeling — maar de juiste diagnose via een arts is daarvoor de eerste stap.¹

Coeliakie of glutenintolerantie: wat is het verschil?

De termen worden vaak als synoniem gebruikt, maar zijn niet hetzelfde. Coeliakie is een auto-immuunziekte: je immuunsysteem reageert op gluten en beschadigt daarbij de wand van de dunne darm.¹² Non-coeliac gluten sensitivity (niet-coeliak glutengevoeligheid) geeft ook klachten na gluteninname, maar zonder auto-immuunreactie en zonder aantoonbare schade aan de darmvlokken.

Gluten zijn eiwitten die van nature voorkomen in tarwe, rogge, gerst en spelt. Het gliadine-gedeelte van gluten lokt bij coeliakie een immuunreactie uit die de darmvlokken — de microscopische uitsteeksels die zorgen voor een groot opnamevlak — afbreekt.²

Hoe ontstaat coeliakie?

Coeliakie heeft een sterke genetische component. Meer dan 95% van de mensen met de aandoening draagt de HLA-DQ2 of HLA-DQ8 genvarianten, maar genen alleen zijn niet voldoende: ook omgevingsfactoren spelen een rol.² Waarom de aandoening soms pas op volwassen leeftijd tot uiting komt, is nog niet volledig opgehelderd.¹

Onderzoek suggereert dat de samenstelling van de darmflora, vroege blootstelling aan infecties en het tijdstip waarop zuigelingen voor het eerst gluten krijgen, ook bijdragen aan het risico op het ontwikkelen van coeliakie.³

Welke klachten horen bij coeliakie?

Coeliakie uit zich anders bij kinderen dan bij volwassenen. Omdat de darmvlokken beschadigd raken, worden vitaminen, mineralen en andere voedingsstoffen slechter opgenomen — dat veroorzaakt een breed scala aan klachten.

Bij baby’s en kinderen

Klachten kunnen optreden zodra gluten in de voeding worden geïntroduceerd, doorgaans rond de leeftijd van 6–8 maanden:

• Vettige, sterk ruikende of schuimende ontlasting
• Diarree, of (minder frequent) obstipatie
• Opgezette buik
• Groeiachterstand of gewichtsverlies
• Vermoeidheid en prikkelbaarheid
• Regelmatig braken zonder duidelijke oorzaak

In ernstigere gevallen: vertraagde puberteit, defecten in het tandglazuur en een significante groeiachterstand.⁴

Bij volwassenen

Volwassenen hebben vaker atypische of stille coeliakie, waarbij buikklachten op de achtergrond blijven of volledig ontbreken.¹ Veelvoorkomende klachten zijn:

• Chronische vermoeidheid en bloedarmoede (door ijzer-, foliumzuur- of vitamine B12-tekort)
• Botpijn of verhoogd risico op osteoporose (door calciumtekort)
• Huiduitslag (dermatitis herpetiformis)
• Onverklaarbaar gewichtsverlies
• Menstruatiestoornissen of verminderde vruchtbaarheid
• Concentratieproblemen of aanhoudende hoofdpijn

Omdat deze klachten ook bij veel andere aandoeningen voorkomen, duurt het gemiddeld jaren voordat de diagnose wordt gesteld.¹ Heb je twijfels? Bespreek ze met je huisarts of check Thuisarts.nl.

Hoe wordt coeliakie vastgesteld?

Belangrijk: start pas met een glutenvrij dieet nadat de diagnose is bevestigd. Als je al glutenvrij eet op het moment van testen, kunnen de testuitslagen fout-negatief zijn en is de diagnose stellen veel lastiger.¹

De diagnose verloopt in stappen:

1. Bloedonderzoek: je huisarts bepaalt de hoeveelheid antistoffen tegen weefseltransglutaminase (tTG-IgA) in je bloed. Een verhoogde waarde wijst sterk op coeliakie.
2. Dunnedarmbiopt: een gastro-enteroloog neemt via een gastroscopie — een kijkbuis die via de mond wordt ingebracht — een weefselmonster uit de dunne darm. Kenmerkend is het afgevlakt zijn van de darmvlokken (villeuze atrofie).
3. Genetisch onderzoek: bepaling van HLA-DQ2/DQ8 kan coeliakie vrijwel uitsluiten als beiden afwezig zijn.⁴

Bij kinderen gelden specifieke ESPGHAN-richtlijnen: onder bepaalde omstandigheden — extreem hoge tTG-IgA-waarden én bevestigende genetica — kan een biopt achterwege blijven.⁴

Wat kun je eten met coeliakie?

Een strikt glutenvrij dieet is de enige bewezen behandeling.¹⁵ Dat betekent: geen producten die tarwe, rogge, gerst of spelt bevatten. Haver is van nature glutenvrij maar wordt tijdens de productie vaak besmet met tarwe of gerst; het wordt pas geadviseerd nadat de aandoening goed onder controle is.⁵

Categorie	Mag	Vermijd
Granen	Rijst, maïs, boekweit, quinoa, gierst	Tarwe, rogge, gerst, spelt, kamut
Brood/gebak	Gecertificeerd glutenvrij (doorgestreept korenaar)	Gewoon brood, pasta, koekjes, crackers
Vlees/vis	Vers vlees, vis, gevogelte	Gepaneerd vlees, sommige vleeswaren
Sauzen/soepen	Zelfgemaakt op basis van maïszetmeel	Sojasaus, veel kant-en-klare sauzen
Dranken	Water, wijn, cider, glutenvrij bier	Gewoon bier, gerst-gebaseerde dranken

Let op verborgen gluten in snoep, ijs, soepen en sauzen — lees altijd het etiket. Het doorgestreepte korenaar-logo garandeert minder dan 20 ppm gluten.⁵

Voedingstekorten in beeld houden

Door jarenlange darmschade zijn bij diagnose tekorten aan ijzer, foliumzuur, vitamine D, vitamine B12 en calcium niet ongewoon.⁵ Laat je huisarts deze waarden periodiek controleren, zeker in het eerste jaar na diagnose.

Wat zijn de risico’s als coeliakie onbehandeld blijft?

Langdurige blootstelling aan gluten bij onbehandelde coeliakie vergroot het risico op:⁶

• Osteoporose door aanhoudend calciumtekort
• Refractaire coeliakie — waarbij het glutenvrij dieet onvoldoende effect heeft
• Zeldzame, maar ernstige complicaties zoals enteropathie-geassocieerd T-cellymfoom
• Verhoogde kans op andere auto-immuunziekten, zoals schildklieraandoeningen en diabetes type 1

Hoe eerder de diagnose en hoe strenger het glutenvrij dieet wordt aangehouden, hoe kleiner de kans op langetermijncomplicaties.⁶

Veelgestelde vragen

Is coeliakie hetzelfde als glutenintolerantie?

Nee. Coeliakie is een auto-immuunziekte waarbij gluten de darmwand aantoonbaar beschadigen; dat is bevestigbaar via bloedonderzoek en weefselbiopsie. De term ‘glutenintolerantie’ verwijst in de volksmond soms naar non-coeliak glutengevoeligheid (NCGS), waarbij klachten optreden na gluteninname zonder auto-immuunreactie of darmschade. Een arts kan het onderscheid maken.

Kan coeliakie op latere leeftijd ontstaan?

Ja. Hoewel de genetische aanleg aangeboren is, kan coeliakie zich op elke leeftijd manifesteren — ook op middelbare of oudere leeftijd. Triggers zoals zwangerschap, infecties of ernstige lichamelijke stress kunnen de aandoening activeren. Dit maakt de diagnose bij volwassenen extra lastig, omdat de klachten vaak vaag en niet-specifiek zijn.

Hoe snel voel je je beter na een glutenvrij dieet?

Veel mensen merken binnen enkele weken tot maanden verbetering van buikklachten en energieniveau. Volledig herstel van de darmvlokken kan bij volwassenen echter één tot twee jaar duren. Regelmatige controle door een arts of diëtist is aan te raden om het herstel te volgen en eventuele tekorten op te sporen.

Mag je met coeliakie haver eten?

Pure haver bevat van nature geen gluten, maar wordt tijdens de productie vaak verontreinigd met tarwe of gerst. Na het stabiliseren van de aandoening — bevestigd via bloedwaarden — kan gecertificeerde glutenvrije haver bij de meeste mensen geleidelijk worden geïntroduceerd. Bespreek dit altijd eerst met je behandelend arts of diëtist.

Is coeliakie erfelijk?

Coeliakie heeft een sterke genetische component: de HLA-DQ2 en HLA-DQ8 genvarianten komen voor in families en zijn aanwezig bij meer dan 95% van de mensen met coeliakie. Eerstegraadsfamilieleden van iemand met coeliakie hebben een duidelijk verhoogd risico, hoewel genen alleen de aandoening niet veroorzaken. Laat je testen als een familielid coeliakie heeft én je zelf klachten ervaart.

Hoe verschilt coeliakie van een tarweallergie?

Bij een tarweallergie reageert het immuunsysteem snel en allergisch (IgE-gemedieerd) op tarwe-eiwitten; klachten kunnen ernstig zijn en soms anafylaxie veroorzaken. Coeliakie is een auto-immuunreactie die traag verloopt en chronische darmschade veroorzaakt, zonder acuut allergisch risico. Tarweallergie verdwijnt soms met de leeftijd; coeliakie is levenslang.

Wat zijn verborgen bronnen van gluten?

Gluten zitten niet alleen in brood en pasta. Ze kunnen ook verborgen zitten in sojasaus, sommige ijssoorten, snoep, kant-en-klare sauzen, soepen, vleeswaren en bepaalde medicijnen of cosmetica. Lees altijd de ingrediëntenlijst en zoek het doorgestreepte korenaar-logo voor gecertificeerd glutenvrije producten (minder dan 20 ppm gluten).

Kan coeliakie volledig genezen?

Er is momenteel geen medicamenteuze behandeling of genezing voor coeliakie. Een strikt glutenvrij dieet stopt de ontstekingsreactie en geeft de darmvlokken de kans te herstellen, maar zodra gluten opnieuw worden gegeten, hervatten de klachten en de schade. Lopend onderzoek richt zich op aanvullende behandelingen, zoals enzymen die gluten kunnen afbreken.

Footnotes

1. Catassi C, Verdu EF, Bai JC. Coeliac disease. Lancet. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35691302/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

2. Abadie V, Han AS, Jabri B. New Insights on Genes, Gluten, and Immunopathogenesis of Celiac Disease. Gastroenterology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38670280/ ↩ ↩² ↩³

3. Nestares T, Martín-Masot R. Advances in the Prevention and Management of Celiac Disease. Nutrients. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40647344/ ↩

4. Mearin ML, Agardh D, Antunes H. ESPGHAN Position Paper on Management and Follow-up of Children and Adolescents With Celiac Disease. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35758521/ ↩ ↩² ↩³

5. Pinto-Sanchez MI, Blom JJ, Gibson PR. Nutrition Assessment and Management in Celiac Disease. Gastroenterology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38593924/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. Ludvigsson JF, Yao J, Lebwohl B. Coeliac disease: complications and comorbidities. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39875649/ ↩ ↩²

Bronnen

1. Catassi C, Verdu EF, Bai JC — Coeliac disease · Lancet · 2022
2. Abadie V, Han AS, Jabri B — New Insights on Genes, Gluten, and Immunopathogenesis of Celiac Disease · Gastroenterology · 2024
3. Mearin ML, Agardh D, Antunes H — ESPGHAN Position Paper on Management and Follow-up of Children and Adolescents With Celiac Disease · Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition · 2022
4. Nestares T, Martín-Masot R — Advances in the Prevention and Management of Celiac Disease · Nutrients · 2025
5. Pinto-Sanchez MI, Blom JJ, Gibson PR — Nutrition Assessment and Management in Celiac Disease · Gastroenterology · 2024
6. Ludvigsson JF, Yao J, Lebwohl B — Coeliac disease: complications and comorbidities · Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology · 2025