Atopisch eczeem: oorzaken, symptomen en bewezen behandelingen

Atopisch eczeem is een chronische ontstekingsziekte van de huid waarbij je huidbarrière niet goed functioneert en je immuunsysteem overreageert op prikkels. Er is geen genezing, maar met de juiste aanpak — van dagelijkse huidverzorging tot gerichte medicatie — zijn de klachten bij de meeste mensen goed te beheersen.¹

Wat is atopisch eczeem precies?

Atopisch eczeem (ook wel atopische dermatitis) is de meest voorkomende chronische huidaandoening ter wereld en treft naar schatting 15–20% van kinderen en 1–10% van volwassenen.¹ Het woord atopisch verwijst naar een erfelijke aanleg voor overgevoeligheidsreacties — dezelfde aanleg die ook astma en hooikoorts kan veroorzaken.

Het kenmerk is een beschadigde huidbarrière: de huid houdt minder vocht vast en laat allergenen en irriterende stoffen gemakkelijker binnen. Dit activeert het immuunsysteem, wat leidt tot ontstekingen, roodheid en hevige jeuk.²

Wat zijn de symptomen van atopisch eczeem?

De klachten variëren sterk van mild tot ernstig en verschijnen vaak in zogeheten flares (opvlammeringen) die weken kunnen duren:

• Droge huid, schilfers en ruwe plekken
• Intense jeuk, met name ‘s nachts
• Rode tot bruinachtige vlekken in huidplooien: binnenkant knieën, ellebogen, polsen, nek en handen
• Bij baby’s en kinderen vaker op het gezicht en de hoofdhuid³
• Bij volwassenen meer gelokaliseerd, chronischer en soms met verdikking van de huid (lichenificatie)³

Bij milde eczeem beperkt het zich tot een of twee kleine gebieden; bij ernstige eczeem verspreidt het zich over het hele lichaam en gaat het gepaard met slaaptekort en verminderde kwaliteit van leven.

Wie krijgt atopisch eczeem?

Atopisch eczeem begint het vaakst vóór het vijfde levensjaar.⁴ Bij de meeste kinderen nemen de klachten af richting de adolescentie, maar bij een deel blijft het chronisch of keert het terug op volwassen leeftijd.³ Als beide ouders atopisch eczeem hebben, is de kans bij het kind significant groter — er is een duidelijke genetische component.⁵

Wat veroorzaakt atopisch eczeem?

De oorzaak is een samenspel van drie factoren:

Beschadigde huidbarrière

Bij veel mensen met atopisch eczeem is het gen dat codeert voor filaggrine — een eiwit dat essentieel is voor een gezonde huidbarrière — minder actief of gemuteerd. Hierdoor houdt de huid minder vocht vast en dringen allergenen en bacteriën makkelijker binnen.⁵

Overactief immuunsysteem

Het immuunsysteem reageert bij atopisch eczeem buitensporig op normale omgevingsprikkels. Daarbij spelen Th2-cellen (een type immuuncel) en cytokinen zoals IL-4 en IL-13 een centrale rol.⁶ Dit mechanisme verklaart ook de zogenoemde atopische mars: de neiging van atopisch eczeem om samen te gaan met astma en hooikoorts.

Verstoorde huidmicrobiota

Nieuw onderzoek toont aan dat de huid bij atopisch eczeem een verstoord bacterieel evenwicht heeft, waarbij Staphylococcus aureus overgroeit. Dit verergert de ontsteking verder en maakt de huid gevoeliger voor nieuwe prikkels.⁷

Naast deze drie factoren spelen omgevingsinvloeden mee: luchtvervuiling, westerse leefstijl, vroege blootstelling aan allergenen en mogelijk overmatige hygiëne. Dit helpt ook de stijgende prevalentie van atopisch eczeem wereldwijd verklaren.⁸

Welke triggers moet je vermijden?

Elk persoon heeft eigen triggers. Een symptoomdagboek — noteer dag, plek, ernst en mogelijke oorzaak van elke flare — helpt je de jouwe te identificeren.

Vermoed je dat voeding een rol speelt? Laat je altijd testen op een voedselallergie via je huisarts voordat je voedselgroepen elimineert.

Hoe behandel je atopisch eczeem?

Er bestaat geen definitieve genezing, maar een combinatie van aanpakken houdt de klachten bij de meeste mensen goed onder controle.²

Dagelijkse huidverzorging (de basis)

Dagelijks smeren met een dikke, parfumvrije hydraterende crème of zalf — direct na het douchen — versterkt de huidbarrière en vermindert de kans op flares:

• Douche met lauw water, niet heet
• Gebruik milde, zeepvrije reinigingsmiddelen
• Dep droog, wrijf niet

Medicatie bij opvlammingen

Bij flares schrijft de huisarts meestal corticosteroïdcrèmes voor om de ontsteking te remmen. Op gevoelige plekken zoals het gezicht zijn er ook alternatieve crèmes — calcineurineremmers (zoals tacrolimus of pimecrolimus) — die bij langdurig gebruik minder bijwerkingen geven.² Overleg altijd met je arts over de juiste sterkte en behandelduur.

Biologische behandeling bij ernstige eczeem

Sinds enkele jaren zijn biologische geneesmiddelen beschikbaar die specifiek de IL-4/IL-13-signaalroute blokkeren. Dupilumab is het best onderzochte middel en geeft bij veel volwassenen en kinderen langdurige verbetering van matige tot ernstige atopische eczeem.² Deze behandeling wordt beoordeeld en voorgeschreven door een dermatoloog.

Leefstijl en voeding

Een gevarieerd voedingspatroon met veel groente, fruit, vette vis en weinig bewerkte producten kan bijdragen aan minder ontstekingen, al is het directe bewijs daarvoor bij atopisch eczeem nog beperkt.⁸ Stressmanagement via voldoende slaap, beweging en ontspanning is zinvol — stress is een bewezen trigger.

Voor persoonlijk advies en begeleiding bij eczeem kun je terecht bij je huisarts. Meer achtergrondinformatie vind je op Thuisarts.nl.

Wanneer ga je naar de huisarts?

Raadpleeg je huisarts als:

• De klachten je slaap of dagelijks functioneren ernstig verstoren
• De huid tekenen van infectie vertoont: natte wonden, warmte, pus of koorts
• Vrij verkrijgbare middelen onvoldoende helpen
• Je vermoedt dat een voedselallergie of omgevingsallergie een rol speelt

Veelgestelde vragen

Is atopisch eczeem besmettelijk?

Nee, atopisch eczeem is niet besmettelijk. Het is een chronische huidaandoening die voortkomt uit genetische aanleg en een overactief immuunsysteem. Je kunt het niet overdragen op anderen via aanraking of contact.

Gaat atopisch eczeem ooit vanzelf weg?

Bij veel kinderen nemen de klachten af vóór het twintigste levensjaar. Bij een deel blijft het echter chronisch aanwezig of keert het terug op volwassen leeftijd. Of en wanneer het verbetert verschilt sterk per persoon.

Wat is het verschil tussen atopisch eczeem en contacteczeem?

Atopisch eczeem is gelinkt aan een erfelijke overgevoelige immuunreactie en gaat vaak samen met astma of hooikoorts. Contacteczeem ontstaat door directe irritatie van of allergie voor een specifieke stof, zoals nikkel, latex of bepaalde conserveermiddelen. Contacteczeem verdwijnt doorgaans als je de prikkelende stof consequent vermijdt.

Kan voeding atopisch eczeem verergeren?

Bij sommige mensen — met name kinderen — speelt een voedselallergie mee. Koemelk, eieren en noten worden het vaakst genoemd. Niet iedereen heeft hier echter last van. Laat je altijd testen via de huisarts voordat je voedselgroepen langdurig elimineert.

Zijn corticosteroïdcrèmes veilig voor langdurig gebruik?

Lichte corticosteroïdcrèmes zijn bij normaal, kortdurend gebruik veilig. Langdurig gebruik van sterke crèmes — met name op het gezicht, in huidplooien of bij kinderen — kan huidverdunning veroorzaken. Overleg met je huisarts of dermatoloog over de juiste sterkte en behandelduur.

Wat is dupilumab en voor wie is het bedoeld?

Dupilumab is een biologisch geneesmiddel dat de IL-4/IL-13-signaalroute remt die centraal staat bij atopische eczeem. Het wordt door een dermatoloog voorgeschreven bij matige tot ernstige eczeem die onvoldoende reageert op reguliere behandelingen. Het is goedgekeurd voor volwassenen en kinderen vanaf 6 jaar.

Wat is de atopische mars?

De atopische mars beschrijft de neiging bij mensen met atopisch eczeem om later ook astma en hooikoorts te ontwikkelen. Dit komt doordat dezelfde genetische aanleg en immuunmechanismen aan alle drie de aandoeningen ten grondslag liggen. Niet iedereen met eczeem doorloopt deze mars.