Constitutioneel eczeem: oorzaken, symptomen en behandeling

Constitutioneel eczeem — ook wel atopisch eczeem of atopische dermatitis — is een chronische huidaandoening waarbij je huid snel uitdroogt, hevig jeukt en periodiek ontstoken raakt. De oorzaak is een combinatie van erfelijke aanleg en een verstoorde huidbarrière.¹ Niet te genezen, maar met dagelijkse huidverzorging, triggervermijding en gerichte medicatie bij de meeste mensen goed beheersbaar.²

Wat is constitutioneel eczeem precies?

De naam ‘constitutioneel’ verwijst naar de aangeboren aanleg: de aandoening zit verankerd in je erfelijke opbouw en de manier waarop je huid en immuunsysteem functioneren. ‘Eczeem’ en ‘dermatitis’ betekenen beide letterlijk ontsteking van de huid.

Constitutioneel eczeem is geen zuiver allergische aandoening, al kunnen allergenen de klachten wel verergeren. Mensen met deze vorm van eczeem hebben vaker ook hooikoorts of astma — samen vormen deze drie de atopische triade.¹

Een kernprobleem is de verstoorde huidbarrière. Normaal gesproken houden vetten en eiwitten zoals filaggrine in de bovenste huidlaag vocht vast en keren zij irriterende stoffen. Bij constitutioneel eczeem functioneert dit systeem minder goed — onder meer door genetische variaties in het filaggrine-gen — waardoor de huid sneller uitdroogt en prikkels gemakkelijker binnendringen.³

Welke symptomen horen bij constitutioneel eczeem?

De klachten wisselen in ernst en komen in aanvallen (flare-ups):

• Droge huid — aanhoudend, ook buiten de aanvallen om
• Hevige jeuk — vaak erger ‘s nachts, waardoor de slaap verstoord raakt
• Rode, ontstoken plekken — vooral in huidplooien: binnenkant ellebogen en knieën, polsen en enkels, maar ook gezicht en nek
• Nattend of korstend eczeem — bij ernstige opvlammingen lekt er geelachtig vocht uit
• Huidverdikking (lichenificatie) — gevolg van langdurig krabben

Flare-ups kunnen dagen tot weken duren en sterk in ernst verschillen. De locatie van eczeem verschilt per leeftijdsfase: bij baby’s zit het vaker op de wangen en buitenkant van armen en benen, bij oudere kinderen en volwassenen vooral in de huidplooien.⁴

Naast de lichamelijke klachten heeft constitutioneel eczeem ook psychische gevolgen. Aanhoudende jeuk, slaapgebrek en zichtbare huidklachten verhogen het risico op stress, angst en een lagere kwaliteit van leven.¹

Wie krijgt constitutioneel eczeem en waarom?

Constitutioneel eczeem begint vaak in de babytijd of vroege kinderjaren, maar blijft bij een aanzienlijk deel van de patiënten tot op volwassen leeftijd bestaan. Recent onderzoek toont aan dat volwassen atopische dermatitis vaker een eigenstandig ziektebeeld is dan vroeger werd aangenomen, met kenmerken die kunnen afwijken van de kindervorm.⁴

De precieze oorzaak is multifactorieel, maar erfelijke aanleg speelt de grootste rol:³

Factor	Toelichting
Erfelijke aanleg	Verhoogd risico bij atopie in de familie; filaggrine-gendefecten komen veel voor
Verstoorde huidbarrière	Huid droogt sneller uit, prikkels dringen makkelijker binnen
Immuundysregulatie	Overmatige Th2-respons op omgevingsfactoren
Omgevingsfactoren	Allergenen, stress, klimaat en luchtvervuiling kunnen flare-ups uitlokken

De toename van constitutioneel eczeem in westerse landen wordt onder andere toegeschreven aan verminderde blootstelling aan micro-organismen vroeg in het leven (de hygiënehypothese), veranderingen in voeding en leefomgeving, en luchtvervuiling. Deze theorieën zijn plausibel, maar wetenschappelijk nog niet definitief bevestigd.⁵

Hoe behandel je constitutioneel eczeem?

Er is geen definitieve genezing, maar de klachten zijn bij de meeste mensen goed beheersbaar. De behandeling staat op drie pijlers:²

1. Dagelijkse huidverzorging

Gebruik dagelijks een neutrale, parfumvrije vettende crème of zalf (emolliënt). Dit ondersteunt de verstoorde huidbarrière, vermindert jeuk en droogheid, en verlaagt de kans op een flare-up. Smeer direct na het douchen in, terwijl de huid nog licht vochtig is — dan trekt het beter in.

2. Triggers vermijden

Veelvoorkomende prikkels die een opvlamming uitlokken:

• Zeep, shampoo en wasproducten met parfum of conserveringsmiddelen
• Wol en synthetische stoffen (kies bij voorkeur katoen)
• Overmatig zweten bij sport of warmte
• Stress
• Roken (passief en actief)
• Bij sommige mensen: bepaalde voedingsmiddelen, met name bij jonge kinderen

3. Medicatie bij flare-ups

Bij een opvlamming schrijft de huisarts doorgaans een corticosteroïdcrème voor in een sterkte die past bij de ernst en locatie. Gebruik deze crème zoals voorgeschreven — niet langer en niet korter. Langdurig gebruik op gevoelige plekken zoals het gezicht of huidplooien kan de huid verdunnen; bespreek dit altijd met je huisarts of dermatoloog.

Bij ernstig, moeilijk behandelbaar eczeem bestaan nieuwere opties. Dupilumab is een biologisch middel (monoklonaal antilichaam) dat gericht het Th2-ontstekingspad remt en inmiddels breed wordt ingezet bij matig-ernstige tot ernstige atopische dermatitis.¹ Daarnaast zijn JAK-remmers (zoals baricitinib en upadacitinib) beschikbaar als orale of lokale behandeling bij volwassenen die onvoldoende reageren op conventionele therapie.¹ Dit gaat altijd in overleg met een dermatoloog.

Raadpleeg je huisarts als eczeem je dagelijks leven ernstig beïnvloedt, als je huid tekenen van een infectie vertoont (toenemende roodheid, warmte, korstvorming of koorts), of als gangbare behandelingen niet aanslaan. Betrouwbare patiënteninformatie vind je op Thuisarts.nl.²

Constitutioneel eczeem en zwangerschap

Tijdens de zwangerschap kan constitutioneel eczeem verbeteren, verergeren of voor het eerst optreden. Atopische dermatitis is de meest voorkomende huidaandoening tijdens de zwangerschap.⁶ De behandelopties zijn beperkter: veel systemische middelen zijn niet geschikt in deze periode. Emolliënten en milde corticosteroïdcrèmes blijven de basis. Bespreek altijd met je verloskundige of dermatoloog welke behandeling veilig is voor jou en je kind.

Veelgestelde vragen

Is constitutioneel eczeem hetzelfde als atopisch eczeem?

Ja, constitutioneel eczeem en atopisch eczeem zijn twee namen voor dezelfde aandoening, ook wel atopische dermatitis genoemd. ‘Constitutioneel’ verwijst naar de aangeboren aanleg; ‘atopisch’ slaat op de verhoogde neiging van het immuunsysteem om te reageren op omgevingsfactoren. Bij de huisarts en in de medische literatuur worden beide termen door elkaar gebruikt.

Verdwijnt constitutioneel eczeem vanzelf als je ouder wordt?

Bij veel kinderen nemen de klachten rond de puberteit af of verdwijnen ze grotendeels. Onderzoek laat echter zien dat een aanzienlijk deel ook op volwassen leeftijd klachten behoudt, soms na een jarenlange symptoomvrije periode.⁴ Of de aandoening afneemt hangt samen met erfelijke aanleg, blootstelling aan triggers en de kwaliteit van dagelijkse huidverzorging.

Wat is zwemmers eczeem en is dat hetzelfde?

Nee, zwemmers eczeem — ook wel cercariale dermatitis of ‘waterspokerziekte’ — is een heel andere aandoening. Het ontstaat door larven van een waterparasiet die de huid binnendringen en geeft rode, jeukende bultjes na het zwemmen in open water. De klachten zijn tijdelijk en gaan vanzelf over. Constitutioneel eczeem is een chronische, genetisch bepaalde huidaandoening en heeft hier niets mee te maken.

Kan je eczeem in je oren krijgen?

Ja, eczeem kan ook in en om de oren voorkomen: droge, schilferende of jeukende huid in de oorschelp, achter het oor of in de gehoorgang. Bij constitutioneel eczeem is dit minder gebruikelijk dan eczeem in de grote huidplooien, maar het komt zeker voor. Eczeem in de gehoorgang kan leiden tot vernauwing of een verhoogd infectierisico; raadpleeg bij aanhoudende klachten je huisarts.

Welke crème werkt het beste bij constitutioneel eczeem?

Er bestaat geen universeel ‘beste’ crème — wat werkt verschilt per persoon en per type klacht. De basis is een neutrale, parfumvrije vettende crème of zalf (emolliënt) voor dagelijks gebruik. Bij een flare-up voegt de huisarts doorgaans een corticosteroïdcrème toe in de juiste sterkte. Vraag je huisarts of dermatoloog welke producten bij jouw huidtype en klachtenpatroon passen.

Is constitutioneel eczeem besmettelijk?

Nee, constitutioneel eczeem is absoluut niet besmettelijk. Het is een erfelijk bepaalde aandoening waarbij het immuunsysteem en de huidbarrière anders functioneren. Je kunt het niet overdragen op anderen via aanraking, gedeeld beddengoed of welk ander contact dan ook.

Kan voeding constitutioneel eczeem verergeren?

Bij sommige mensen — met name jonge kinderen — kunnen bepaalde voedingsmiddelen zoals koemelk, eieren of pinda’s flare-ups uitlokken. Bij volwassenen is de relatie tussen voeding en eczeem minder eenduidig aangetoond.⁵ Elimineer nooit op eigen houtje een hele voedingsgroep; bespreek dit eerst met je huisarts of diëtist om te beoordelen of een eliminatiedieet zinvol is.

Footnotes

1. Meledathu S, Naidu MP, Brunner PM. Update on atopic dermatitis. The Journal of Allergy and Clinical Immunology. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39855361/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. Thuisarts.nl (NHG). Constitutioneel eczeem. Thuisarts.nl. 2024. https://www.thuisarts.nl/zoek?q=Constitutioneel%20Eczeem ↩ ↩² ↩³

3. Schuler CF 4th, Billi AC, Maverakis E. Novel insights into atopic dermatitis. The Journal of Allergy and Clinical Immunology. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36428114/ ↩ ↩²

4. Ramírez-Marín HA, Silverberg JI. Differences between pediatric and adult atopic dermatitis. Pediatric Dermatology. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35297082/ ↩ ↩² ↩³

5. Afshari M, Kolackova M, Rosecka M. Unraveling the skin; a comprehensive review of atopic dermatitis, current understanding, and approaches. Frontiers in Immunology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38500882/ ↩ ↩²

6. Balakirski G, Novak N. Atopic dermatitis and pregnancy. The Journal of Allergy and Clinical Immunology. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35090948/ ↩

Bronnen

1. Thuisarts.nl (NHG) — Constitutioneel eczeem · Thuisarts.nl · 2024
2. Meledathu S, Naidu MP, Brunner PM — Update on atopic dermatitis · The Journal of Allergy and Clinical Immunology · 2025
3. Schuler CF 4th, Billi AC, Maverakis E — Novel insights into atopic dermatitis · The Journal of Allergy and Clinical Immunology · 2023
4. Afshari M, Kolackova M, Rosecka M — Unraveling the skin; a comprehensive review of atopic dermatitis, current understanding, and approaches · Frontiers in Immunology · 2024
5. Ramírez-Marín HA, Silverberg JI — Differences between pediatric and adult atopic dermatitis · Pediatric Dermatology · 2022
6. Balakirski G, Novak N — Atopic dermatitis and pregnancy · The Journal of Allergy and Clinical Immunology · 2022