Fibromyalgie zichtbaar in de hersenen: wat hersenonderzoek ons leert

Fibromyalgie is via hersenonderzoek meetbaar herkenbaar: bij mensen met deze aandoening vertoont de insulaire cortex — het pijnverwerkende gebied van de hersenen — verhoogde activiteit, ook in rust.¹ Dat bevestigt dat de pijn biologisch aantoonbaar is en niet louter “verbeelding”. Toch zijn er nog veel open vragen over de exacte oorzaak en onderliggende mechanismen.

Hoe zie je fibromyalgie terug in de hersenen?

Jarenlang werd de pijn bij fibromyalgie beschouwd als psychisch van aard of als bijproduct van depressie. Hersenonderzoek met functionele MRI (fMRI) en spectroscopie heeft dat beeld fundamenteel veranderd. Onderzoekers zien structurele én functionele verschillen bij mensen met fibromyalgie ten opzichte van gezonde controles.²

De drie meest consistente bevindingen uit hersenonderzoek:

• Verhoogde activiteit in de insulaire cortex: dit gebied verwerkt pijn, temperatuur en lichamelijke gewaarwordingen. Bij fibromyalgie is het overactief — ook zonder externe pijnprikkel.³
• Meer glutamaat in pijnverwerkende gebieden: glutamaat is een prikkelende neurotransmitter (excitatory neurotransmitter). Een hogere concentratie vergroot de gevoeligheid voor pijn.⁴
• Minder grijze materie: mensen met fibromyalgie blijken minder grijze stof te hebben in hersendelen die betrokken zijn bij pijnregulatie.²

Pijn in rust: wat is het default mode network?

Een opvallende bevinding is dat de pijn niet alleen optreedt als reactie op een prikkel. Zelfs wanneer de hersenen in “rust” zijn — het zogenaamde default mode network (DMN) — is bij fibromyalgie-patiënten de verbinding tussen het DMN en de insulaire cortex sterker dan normaal.¹

Wat dit concreet betekent: de hersenen blijven pijnsignalen verwerken, ook zonder aanleiding van buitenaf. Zo kan iemand spontaan pijn voelen in rust of ‘s nachts, zonder dat er sprake is van weefselschade.

Is de pijn van fibromyalgie “echt”?

Ja — en dat is nu beter onderbouwd dan ooit. De pijn die iemand met fibromyalgie ervaart is biologisch meetbaar aanwezig in de hersenen.³ Tegelijkertijd is de exacte oorzaak van de overactiviteit nog niet volledig verklaard.

Recente reviews wijzen op meerdere bijdragende mechanismen⁴⁵:

• Centrale sensitisatie: het centrale zenuwstelsel reageert overdreven sterk op prikkels
• Ontregeling van neurotransmitters: zoals glutamaat, serotonine en substance P
• Laaggradige ontsteking (low-grade inflammation): nieuw onderzoek vindt aanwijzingen voor milde ontstekingsmarkers bij een deel van de patiënten
• Genetische kwetsbaarheid in combinatie met omgevingsfactoren

De diagnose fibromyalgie wordt nog altijd gesteld op basis van klinische criteria, niet op een hersenscan. Hersenscans zijn vooralsnog geen standaard diagnostisch hulpmiddel.¹ Meer informatie over diagnose vind je op Thuisarts.nl.

Wat betekenen deze bevindingen voor behandeling?

Meetbare hersenveranderingen openen de deur naar gerichte behandelingen. Huidige onderzochte benaderingen⁶⁷:

Behandeling	Werkingsmechanisme	Stand van onderzoek
Cognitieve gedragstherapie (CGT)	Verandert centrale pijnverwerking	Goed onderbouwd
Aerobe beweging	Verlaagt centrale sensitisatie	Goed onderbouwd
Medicatie (duloxetine, pregabaline)	Moduleert neurotransmitters	Goedgekeurd bij fibromyalgie
Mindfulness-based stress reduction	Vermindert DMN-overactiviteit	Veelbelovend, meer onderzoek nodig
Multidisciplinaire revalidatie	Combinatie van meerdere aanpakken	Aanbevolen als standaardzorg

Omgevingsfactoren zoals slaapkwaliteit, stress en vroegkinderlijk trauma kunnen fibromyalgie verergeren of uitlokken — ook dat is herkenbaar in hersenpatronen.⁸

Wat is er nog niet bekend?

Ondanks de vooruitgang blijven er open vragen:

• Waarom de insulaire cortex overactief wordt — is dat oorzaak of gevolg van de aandoening?
• Hoe individuele factoren zoals leeftijd, geslacht en comorbiditeiten de hersenactiviteit beïnvloeden⁵
• Welke biomarkers in bloed of hersenvocht diagnose en behandelrespons beter kunnen voorspellen³⁷

Vermoed je fibromyalgie? Raadpleeg een arts voor diagnose. Zelfdiagnose op basis van symptomen alleen is niet betrouwbaar vanwege de grote overlap met andere aandoeningen.¹

Veelgestelde vragen

Is fibromyalgie zichtbaar op een MRI-scan?

Hersenafwijkingen bij fibromyalgie zijn meetbaar via functionele MRI en spectroscopie, maar deze technieken zijn geen standaard diagnostisch hulpmiddel in de klinische praktijk. De diagnose wordt gesteld op basis van klinische criteria: langdurige wijdverspreide pijn en bijbehorende klachten, nadat andere aandoeningen zijn uitgesloten. Een normale MRI sluit fibromyalgie dus niet uit.

Wat is centrale sensitisatie en wat heeft het met fibromyalgie te maken?

Centrale sensitisatie betekent dat het centrale zenuwstelsel — hersenen en ruggenmerg — overdreven sterk reageert op pijnprikkels. Bij fibromyalgie staat het pijnsysteem als het ware ‘te hard aan’, waardoor normale prikkels zoals aanraking of kou als pijn worden ervaren. Het is één van de meest onderzochte mechanismen achter de aandoening.

Waarom voelen mensen met fibromyalgie pijn zonder duidelijke oorzaak?

De verbinding tussen het default mode network — de hersenen in rusttoestand — en de insulaire cortex is bij fibromyalgie sterker dan normaal. Hierdoor kan het brein spontaan pijnsignalen aanmaken, ook als er geen weefselschade of externe prikkel is. Dit wordt spontane of centrale sensitisatie genoemd en is meetbaar in hersenscans.

Is de pijn bij fibromyalgie psychisch of lichamelijk?

De pijn is zowel biologisch meetbaar als beïnvloedbaar door psychologische factoren — dat zijn geen tegenstellingen. Hersenscans tonen aantoonbare overactiviteit in pijngebieden. Tegelijkertijd kunnen stress, slaapgebrek en stemming de pijnintensiteit versterken. Fibromyalgie is een aandoening waarbij lichaam en geest sterk op elkaar inwerken.

Hoe wordt fibromyalgie gediagnosticeerd?

Een arts stelt fibromyalgie vast op basis van klinische criteria: minimaal drie maanden wijdverspreide pijn, vermoeidheid, slaapproblemen en cognitieve klachten, waarbij andere aandoeningen zijn uitgesloten. Er bestaat geen bloedtest of scan die de diagnose bevestigt. Meer informatie vind je op Thuisarts.nl.

Zijn er nieuwe behandelingen voor fibromyalgie in onderzoek?

Onderzoek richt zich onder meer op biomarkers die behandelrespons kunnen voorspellen en op gerichte modulatie van neurotransmittersystemen. Multidisciplinaire revalidatie — een combinatie van beweging, cognitieve gedragstherapie en indien nodig medicatie — geldt momenteel als de meest onderbouwde aanpak. Raadpleeg een arts of reumatoloog voor een behandelplan op maat.

Footnotes

1. Winslow BT, Vandal C, Dang L. Fibromyalgia: Diagnosis and Management. American Family Physician. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36791450/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. Giorgi V, Sirotti S, Romano ME. Fibromyalgia: one year in review 2022. Clinical and Experimental Rheumatology. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35748720/ ↩ ↩²

3. Iannuccelli C, Favretti M, Dolcini G. Fibromyalgia: one year in review 2025. Clinical and Experimental Rheumatology. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40470564/ ↩ ↩² ↩³

4. García-Domínguez M. Fibromyalgia and Inflammation: Unrevealing the Connection. Cells. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39996743/ ↩ ↩²

5. Di Carlo M, Bianchi B, Salaffi F. Fibromyalgia: one year in review 2024. Clinical and Experimental Rheumatology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38607678/ ↩ ↩²

6. Wasti AZ, Mackawy AMH, Hussain A. Fibromyalgia interventions, obstacles and prospects: narrative review. Acta Myologica. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38090547/ ↩

7. Martinez JE, Guimarães I. Fibromyalgia - are there any new approaches?. Best Practice & Research. Clinical Rheumatology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38355316/ ↩ ↩²

8. Bazzichi L, Giorgi V, Di Franco M. Environmental factors and fibromyalgia syndrome: a narrative review. Clinical and Experimental Rheumatology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38855963/ ↩

Bronnen

1. Winslow BT, Vandal C, Dang L — Fibromyalgia: Diagnosis and Management · American Family Physician · 2023
2. Giorgi V, Sirotti S, Romano ME — Fibromyalgia: one year in review 2022 · Clinical and Experimental Rheumatology · 2022
3. Iannuccelli C, Favretti M, Dolcini G — Fibromyalgia: one year in review 2025 · Clinical and Experimental Rheumatology · 2025
4. García-Domínguez M — Fibromyalgia and Inflammation: Unrevealing the Connection · Cells · 2025
5. Di Carlo M, Bianchi B, Salaffi F — Fibromyalgia: one year in review 2024 · Clinical and Experimental Rheumatology · 2024
6. Wasti AZ, Mackawy AMH, Hussain A — Fibromyalgia interventions, obstacles and prospects: narrative review · Acta Myologica · 2023
7. Bazzichi L, Giorgi V, Di Franco M — Environmental factors and fibromyalgia syndrome: a narrative review · Clinical and Experimental Rheumatology · 2024
8. Martinez JE, Guimarães I — Fibromyalgia - are there any new approaches? · Best Practice & Research. Clinical Rheumatology · 2024