Fibromyalgie en medicijnen: wat helpt, wat niet en wanneer je een arts inschakelt

Geen enkel medicijn geneest fibromyalgie, en de meeste middelen helpen maar een deel van de mensen een beetje. Het best onderzocht zijn lage doses amitriptyline, duloxetine en pregabaline. Gewone pijnstillers zoals paracetamol en ibuprofen doen meestal weinig. Medicatie werkt het best als aanvulling op beweging, betere slaap en psychologische begeleiding.¹

Waarom werken gewone pijnstillers vaak zo weinig bij fibromyalgie?

Bij fibromyalgie is er geen beschadigd of ontstoken weefsel dat de pijn verklaart. Onderzoekers gaan ervan uit dat het centrale zenuwstelsel pijnsignalen versterkt doorgeeft, waardoor prikkels sneller en heviger als pijn worden ervaren.²³ Dat verklaart waarom middelen die op ontsteking of weefselpijn gericht zijn weinig uithalen, en waarom middelen die op de pijnverwerking in de hersenen en het ruggenmerg ingrijpen meer kans maken.

Er wordt wel onderzoek gedaan naar een mogelijke rol van laaggradige ontstekingsprocessen en het immuunsysteem bij fibromyalgie. Dat onderzoek heeft nog geen behandeling opgeleverd die in de praktijk wordt toegepast.⁴

Welke pijnstillers worden gebruikt bij fibromyalgie?

Paracetamol wordt veel gebruikt omdat het zonder recept verkrijgbaar is en bij de juiste dosering weinig bijwerkingen geeft. Er is weinig bewijs dat het bij fibromyalgie goed werkt.¹ Het kan wel zinvol zijn bij bijkomende pijn, zoals hoofdpijn of artrose. Houd je aan de maximale dosering in de bijsluiter: te veel paracetamol kan de lever beschadigen. Gebruik je het langer dan een paar weken dagelijks, overleg dan met je huisarts of apotheker.

NSAID’s zoals ibuprofen, naproxen en diclofenac zijn ontstekingsremmers. Omdat fibromyalgiepijn niet door een ontsteking wordt veroorzaakt, is het effect in onderzoek beperkt.¹ Bij langdurig gebruik kunnen ze maagklachten en nierproblemen geven en de bloeddruk verhogen. Gebruik ze daarom niet langdurig op eigen houtje, zeker niet als je hart- of vaatziekten, nierproblemen of een hoge bloeddruk hebt of bloedverdunners gebruikt.

Tramadol is een opioïde pijnstiller die alleen op recept verkrijgbaar is. Het heeft naast de opioïde werking ook invloed op serotonine en noradrenaline, en er is enig bewijs voor een effect bij fibromyalgie.¹ Daar staan duidelijke nadelen tegenover: sufheid, misselijkheid, duizeligheid, obstipatie en een risico op gewenning en afhankelijkheid.

Sterke opioïden zoals oxycodon en morfine worden bij fibromyalgie afgeraden. Er is geen bewijs dat ze helpen, en de risico’s op afhankelijkheid en bijwerkingen zijn groot.¹²

Let op bij combineren: tramadol samen met een antidepressivum (zoals duloxetine, amitriptyline of een SSRI) kan in zeldzame gevallen een serotoninesyndroom veroorzaken, met onrust, zweten, trillen en een snelle hartslag. Laat je apotheker altijd controleren welke middelen je samen gebruikt.

Helpen antidepressiva bij fibromyalgie?

Ja, bij een deel van de mensen, en dat komt niet doordat fibromyalgie een depressie zou zijn. Deze middelen beïnvloeden neurotransmitters zoals serotonine en noradrenaline, die een rol spelen bij het dempen van pijnsignalen in het centrale zenuwstelsel.² De dosering bij pijn ligt vaak lager dan bij een depressie. Lees meer over de voor- en nadelen van antidepressiva.

De best onderzochte middelen zijn amitriptyline (een tricyclisch antidepressivum), duloxetine (een SNRI) en pregabaline (een anti-epilepticum dat ook bij zenuwpijn wordt gebruikt).¹² In studies geven ze gemiddeld een bescheiden verbetering van pijn, en bij amitriptyline en pregabaline ook van slaap. Veel mensen merken weinig of stoppen vanwege bijwerkingen.¹ In Europa is geen van deze middelen specifiek voor fibromyalgie geregistreerd; artsen schrijven ze voor op basis van onderzoek en ervaring.⁵

Het effect komt niet meteen. Reken op enkele weken voordat je kunt beoordelen of een middel iets doet, en spreek vooraf met je arts af wanneer jullie evalueren. Stop nooit abrupt met deze middelen: afbouwen gebeurt stapsgewijs en in overleg, omdat je anders onttrekkingsverschijnselen kunt krijgen.

Ben je zwanger, wil je zwanger worden of geef je borstvoeding? Bespreek dan elk van deze middelen vooraf met je arts.

Zijn slaapmiddelen en kalmerende middelen een goed idee?

Slecht slapen en pijn versterken elkaar: na een slechte nacht is de pijn vaak erger, en pijn houdt je wakker.³ Het is dus logisch om de slaap aan te pakken, maar klassieke slaapmiddelen zijn daarvoor meestal niet de beste keuze.

Benzodiazepinen zoals temazepam en diazepam werken kalmerend en spierontspannend, maar worden bij fibromyalgie niet aanbevolen. Er is geen overtuigend bewijs dat ze de klachten verbeteren, en bij langer gebruik ontstaan gewenning en afhankelijkheid.¹² Ze maken bovendien suf, wat het risico op vallen en op ongelukken in het verkeer vergroot. Combineer ze niet met alcohol, tramadol of pregabaline zonder overleg, omdat het versuffende effect dan optelt.

Als medicatie voor de slaap nodig is, kiezen artsen eerder voor een lage dosis amitriptyline in de avond, omdat dat middel zowel op slaap als op pijn kan werken.¹ Daarnaast helpt het om eerst naar slaapgewoonten te kijken: vaste bedtijden, overdag bewegen en weinig cafeïne en alcohol in de avond. Meer daarover lees je in fibromyalgie en slaapproblemen.

Wat werkt naast of in plaats van medicijnen?

Overzichtsartikelen en richtlijnen zijn het erover eens dat niet-medicamenteuze behandeling de basis is bij fibromyalgie, en dat medicijnen hooguit een aanvulling zijn.¹² Medicatie kan de pijn soms net genoeg dempen om in beweging te komen, en beweging levert op de langere termijn meer op.

De aanpakken met de meeste onderbouwing:

• Beweging en oefentherapie: aerobe training en krachttraining verminderen pijn en verbeteren het dagelijks functioneren, ook op middellange en lange termijn.⁶ Bouw rustig op; te snel te veel doen geeft vaak een terugslag.
• Cognitieve gedragstherapie: helpt bij het omgaan met pijn en vermoeidheid en kan de invloed van klachten op je leven verkleinen.¹²
• Uitleg over pijn: begrijpen dat de pijn echt is maar niet op schade wijst, neemt angst weg en maakt bewegen makkelijker.²
• Ontspanning en mindfulness: kunnen bij sommige mensen stress en slaap verbeteren, al is het bewijs minder sterk dan voor beweging.¹

Lees ook over stress en fibromyalgie, fibromyalgie en voeding en het overzicht van fibromyalgie behandelingen.

Wanneer ga je naar de huisarts?

Maak een afspraak als:

• je pijn of vermoeidheid je werk, slaap of dagelijks leven steeds meer beperkt;
• je al weken dagelijks pijnstillers gebruikt zonder duidelijk effect;
• je bijwerkingen hebt van een middel, of wilt stoppen of afbouwen;
• je meerdere medicijnen of supplementen naast elkaar gebruikt en niet weet of dat samengaat;
• je somber of angstig bent, of geen uitweg meer ziet. Bel in dat laatste geval direct je huisarts of 113 Zelfmoordpreventie (0800-0113).

Krijg je er nieuwe klachten bij, zoals gezwollen gewrichten, koorts, onverklaard gewichtsverlies of krachtsverlies? Laat dat altijd beoordelen, want dat past niet bij fibromyalgie. Betrouwbare patiëntinformatie vind je op Thuisarts.nl.

Veelgestelde vragen

Kan cannabis helpen bij fibromyalgie?

Misschien bij sommige mensen, maar het bewijs is zwak. Kleine en kortdurende studies naar cannabinoïden (THC en CBD) laten wisselende resultaten zien voor pijn en slaap, en goede langetermijngegevens ontbreken.¹⁷ Medicinale cannabis is in Nederland op recept via de apotheek verkrijgbaar, maar is geen standaardbehandeling bij fibromyalgie. THC kan suf en duizelig maken, beïnvloedt je rijvaardigheid en kan angst of verwardheid uitlokken. Bespreek het met je arts, zeker als je andere medicijnen gebruikt, en gebruik het niet tijdens zwangerschap of borstvoeding.

Is paracetamol effectief bij fibromyalgie?

Meestal maar beperkt. De pijn bij fibromyalgie komt voort uit een veranderde pijnverwerking in het zenuwstelsel en niet uit weefselschade, en er is weinig bewijs dat paracetamol daar veel aan doet.¹³ Het is bij de juiste dosering wel relatief veilig, waardoor het vaak als eerste wordt geprobeerd. Merk je na een paar weken geen verschil, dan heeft doorgaan weinig zin.

Wat is het verschil tussen tramadol en paracetamol?

Paracetamol is een milde pijnstiller die je zonder recept koopt en die bij normaal gebruik weinig bijwerkingen geeft. Tramadol is een opioïde die alleen op recept verkrijgbaar is, sterker werkt en vaker sufheid, misselijkheid en obstipatie geeft, met daarbij een risico op afhankelijkheid.¹ Tramadol kan bovendien een wisselwerking hebben met antidepressiva. Gebruik het alleen kortdurend en in overleg met je arts.

Hoe lang duurt het voordat antidepressiva helpen bij fibromyalgie?

Reken op enkele weken. Middelen als amitriptyline en duloxetine worden laag gestart en langzaam opgehoogd, waardoor het effect op pijn en slaap pas na verloop van tijd te beoordelen is.¹ Niet iedereen heeft er baat bij. Spreek vooraf een evaluatiemoment af met je arts, en bouw het middel in overleg af als het niets doet.

Zijn er nieuwe medicijnen in ontwikkeling voor fibromyalgie?

Er wordt onderzoek gedaan naar onder meer lage doses naltrexon, cannabinoïden en vormen van hersenstimulatie, maar de resultaten zijn tot nu toe wisselend en geen van deze opties is standaardzorg.⁵⁷ Ook de rol van ontstekings- en immuunprocessen wordt onderzocht als mogelijk aangrijpingspunt.⁴ Voorlopig blijft de aanpak een combinatie van bestaande middelen en niet-medicamenteuze behandeling.

Kan ik ook zonder medicijnen goed leven met fibromyalgie?

Voor veel mensen wel. Beweging, cognitieve gedragstherapie, goede uitleg over pijn en aandacht voor slaap vormen de basis van de behandeling, en een deel van de mensen houdt de klachten daarmee hanteerbaar.²⁶ Medicatie is een hulpmiddel voor wie daar niet genoeg aan heeft. Bespreek met je huisarts welke combinatie bij jou past.

Mag ik zelf stoppen met mijn fibromyalgiemedicatie?

Stop niet in één keer met amitriptyline, duloxetine, pregabaline, tramadol of benzodiazepinen. Abrupt stoppen kan onttrekkingsverschijnselen geven, zoals onrust, slapeloosheid, duizeligheid en misselijkheid. Maak samen met je arts of apotheker een afbouwschema.