Andropauze: heeft de man ook een menopauze?

Ja, mannen krijgen ook te maken met een hormonale verschuiving — maar anders dan je misschien denkt. Vanaf je dertigste daalt testosteron gemiddeld 1–2% per jaar, wat uiteindelijk kan leiden tot vermoeidheid, verminderd libido en spierverlies.¹ Dit proces heet de andropauze en verschilt fundamenteel van de vrouwelijke menopauze.

Is de ‘menopauze man’ vergelijkbaar met de vrouwelijke overgang?

De term ‘menopauze man’ is populair, maar medisch gezien misleidend. Bij vrouwen stopt de eierstokfunctie abrupt over een periode van enkele jaren; bij mannen daalt het testosteron geleidelijk over decennia, zonder een duidelijk eindpunt.¹ De correcte medische term is andropauze — ook wel laat-optredend hypogonadisme (LOH) of testosterondeficiëntiesyndroom.

Een cruciaal verschil: niet elke man ervaart klachten. Terwijl overgangsklachten bij vrouwen vrijwel universeel zijn, kan een dalend testosteron bij mannen jarenlang symptoomloos verlopen. Pas als de niveaus echt laag worden én er klachten optreden, spreken artsen van een klinisch relevant androgeentekort.¹

Hoe herken je de klachten van andropauze?

Andropauze-klachten zijn vaag en overlappen met andere aandoeningen, wat de diagnose bemoeilijkt.¹ Recent onderzoek toont dat gevalideerde vragenlijsten helpen om klachten systematisch in kaart te brengen.² De meest voorkomende symptomen:

• Seksueel: verminderd libido, erectieproblemen, minder spontane erecties
• Lichamelijk: toename buikvet, verlies van spiermassa, verminderde botdichtheid
• Mentaal: vermoeidheid, concentratieproblemen, somberheid of prikkelbaarheid
• Slaap: slaapproblemen of juist overmatige slaperigheid

Gynaecomastie (gevoelige of gezwollen borsten) en haarverlies op het lichaam komen minder vaak voor, maar zijn ook beschreven.

Wat veroorzaakt een versnelde daling van testosteron?

Veroudering is de belangrijkste factor, maar niet de enige. Meerdere leefstijl- en gezondheidsomstandigheden versnellen de daling:³

• Overgewicht — met name buikvet, dat testosteron omzet in oestrogeen
• Obstructief slaapapneu — verstoort nachtelijke hormoonproductie
• Chronische stress of depressie — verhoogt cortisol, dat testosteron onderdrukt
• Overmatig alcoholgebruik — remt testosteronsynthese
• Bepaalde medicatie — opioïden, corticosteroïden, sommige antidepressiva
• Schildklieraandoeningen — beïnvloeden de gehele hormonale as

Belangrijk: zodra deze onderliggende oorzaken worden behandeld, kunnen testosteronniveaus vaak spontaan verbeteren.

Hoe stelt een arts andropauze vast?

Diagnose vereist bloedonderzoek: een nuchter totaal testosteron, gemeten ‘s ochtends wanneer de niveaus het hoogst zijn, gecombineerd met een inventarisatie van klachten.¹ In Nederland geldt een totaal testosteron onder de 8–12 nmol/l als potentieel verlaagd (de exacte grenswaarde varieert per laboratorium).

Eén meting is niet genoeg — de test wordt altijd herhaald om dagelijkse schommelingen op te vangen. Andere oorzaken zoals een schildklieraandoening, diabetes of depressie worden eerst uitgesloten. Goede counselling vooraf — over wat de test wel en niet kan vertellen — verbetert het diagnostisch traject.³

Wat kun je zelf doen bij lage testosteron?

Leefstijlveranderingen zijn de eerste stap en hebben aangetoond effect.³

Aanpak	Effect op testosteron	Sterkte van bewijs
Gewichtsverlies	Positief, met name bij overgewicht	Sterk
Krachttraining	Positief, met name op korte termijn	Matig
Slaapverbetering	Positief via hormoonregulatie	Matig
Alcoholbeperking	Positief bij overmatig gebruik	Matig
Stressreductie	Indirect via cortisolverlaging	Beperkt

Gewichtsverlies heeft het sterkste bewijs: verlies van 5–10% lichaamsgewicht kan testosteron meetbaar verhogen, met name bij mannen met overgewicht.³ De combinatie van een gezond voedingspatroon, regelmatige beweging en alcoholbeperking heeft het breedste effect.

Let op: wees voorzichtig met vrij verkrijgbare ‘testosteron boosters’ en DHEA-supplementen. Deze zijn niet bewezen effectief voor verouderingsgerelateerd laag testosteron, en sommige kunnen bijwerkingen veroorzaken of interacties aangaan met medicatie.³

Wanneer is testosterontherapie een optie?

Testosteronvervangende therapie (TVT) kan bij een klinisch vastgesteld tekort klachten verminderen, maar is niet zonder risico’s.¹ Mogelijke voordelen:

• Verbetering van libido en seksuele functie
• Toename van spiermassa en botdichtheid
• Verbetering van stemming en energieniveau

Mogelijke risico’s:

• Vruchtbaarheidsverlies — TVT remt de eigen spermproductie
• Prostaatklachten — mogelijke toename bij bestaand goedaardig prostaatlijden
• Cardiovasculaire effecten — het bewijs hierover is nog gemengd
• Polycytemie — toename van rode bloedcellen, verhoogt tromboserisico

Gebruik van androgenen voor esthetische doeleinden of prestatieverbetering — zonder medische indicatie — kent aanzienlijke gezondheidsrisico’s en wordt afgeraden.³

Bespreek de voor- en nadelen altijd met een arts. Kijk ook op Thuisarts.nl voor onafhankelijke patiëntinformatie.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen de andropauze en de vrouwelijke menopauze?

De vrouwelijke menopauze is een scherp afgebakend biologisch proces waarbij de eierstokken stoppen met functioneren over enkele jaren. Bij mannen daalt het testosteron geleidelijk — gemiddeld 1–2% per jaar — over tientallen jaren, zonder een duidelijk eindpunt. Niet elke man ervaart klachten; bij vrouwen zijn overgangsklachten veel universeler.

Vanaf welke leeftijd begint de andropauze?

De geleidelijke daling van testosteron begint gemiddeld rond het 30e levensjaar. Merkbare klachten treden doorgaans pas op na het 40e of 50e jaar, en lang niet bij alle mannen. De snelheid en ernst worden sterk beïnvloed door leefstijlfactoren zoals lichaamsgewicht, beweging en alcoholgebruik.

Kan ik zelf thuis testen of ik een laag testosteron heb?

Nee — een betrouwbare diagnose vereist bloedonderzoek via de huisarts. Er bestaan commerciële thuistests, maar de betrouwbaarheid varieert sterk en ze geven geen context over andere mogelijke oorzaken. Als je klachten herkent zoals vermoeidheid, verminderd libido of stemmingswisselingen, raadpleeg dan je huisarts.

Zijn testosteron boosters of DHEA-supplementen effectief?

Er is geen overtuigend bewijs dat vrij verkrijgbare testosteron boosters of DHEA-supplementen effectief zijn bij verouderingsgerelateerd laag testosteron.³ Sommige supplementen kunnen bijwerkingen hebben of interacties aangaan met medicatie. Bespreek supplementen altijd met een arts of apotheker.

Kan een oudere man een blaasontsteking krijgen?

Ja, mannen kunnen een urineweginfectie (blaasontsteking) krijgen, al is dit minder frequent dan bij vrouwen. Bij oudere mannen neemt het risico toe, mede door een vergrote prostaat die volledige lediging van de blaas bemoeilijkt. Klachten zijn pijn bij het plassen, frequente aandrang en troebele urine — raadpleeg bij deze symptomen altijd een arts.

Hoe beïnvloedt andropauze je seksleven?

Een dalend testosteron kan leiden tot verminderd seksueel verlangen, moeite met het krijgen of behouden van een erectie, en minder spontane erecties. Maar ook stress, hart- en vaatziekten en bepaalde medicatie spelen een rol. Bespreek seksuele klachten met je huisarts — er zijn doorgaans goede behandelopties beschikbaar.

Is andropauze hetzelfde als een depressie?

Nee, maar de klachten overlappen sterk. Zowel depressie als laag testosteron kunnen leiden tot vermoeidheid, somberheid, concentratieproblemen en verlies van motivatie. Depressie kan bovendien zelf bijdragen aan een verlaagd testosteron. Een goede diagnose door de huisarts is essentieel om de juiste behandeling te kiezen.

Footnotes

1. Mian AH, Yang DY, Kohler TS. Current Management and Controversies Surrounding Andropause. The Urologic Clinics of North America. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36309415/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. Çetin AM, Baylan B, Imamoglu MA. Validity and Reliability of the Turkish Male Andropause Symptoms Self-Assessment Questionnaire. Journal of Mid-life Health. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37680371/ ↩

3. Kalra S, Joshi A, Dhingra A. Counselling for Testosterone Therapy in Mid Life Men. Journal of Mid-life Health. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36276624/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

Bronnen

1. Mian AH, Yang DY, Kohler TS — Current Management and Controversies Surrounding Andropause · The Urologic Clinics of North America · 2022
2. Kalra S, Joshi A, Dhingra A — Counselling for Testosterone Therapy in Mid Life Men · Journal of Mid-life Health · 2022
3. Çetin AM, Baylan B, Imamoglu MA — Validity and Reliability of the Turkish Male Andropause Symptoms Self-Assessment Questionnaire · Journal of Mid-life Health · 2023