LDL-cholesterol en hart- en vaatziekten: welke rol speelt oxidatie?

Een verhoogd LDL-cholesterol is een oorzaak van aderverkalking. Hoe meer LDL-deeltjes er in je bloed zitten en hoe langer dat zo blijft, hoe groter je risico op hart- en vaatziekten.¹ Oxidatie is een belangrijke tussenstap. LDL dat in je vaatwand blijft hangen, kan oxideren. Dat zet een ontstekingsreactie in gang waardoor plaques groeien.²³

Is LDL-cholesterol echt ‘slecht’?

Je lichaam heeft cholesterol nodig voor celmembranen, de aanmaak van hormonen en de vertering van vetten. Omdat cholesterol niet oplost in bloed, reist het mee in eiwitpakketjes, de lipoproteïnen. De twee bekendste:

De bijnaam ‘slecht cholesterol’ is een versimpeling. LDL doet nuttig transportwerk. Het wordt een probleem als er te veel LDL-deeltjes rondgaan, en dat jarenlang. Genetisch onderzoek, bevolkingsstudies en klinische trials wijzen allemaal dezelfde kant op: LDL is niet alleen een risicofactor, het is een oorzaak van aderverkalking. Het risico hangt af van hoe hoog je LDL is én hoe lang het al verhoogd is.¹

Hoe ontstaat aderverkalking door geoxideerd LDL?

Oxidatie is een chemische reactie met reactieve zuurstofverbindingen, een beetje te vergelijken met roest op metaal. Bij aderverkalking gebeurt dat vooral in de vaatwand, niet zozeer in het vrij stromende bloed. Het proces gaat ongeveer zo:

1. LDL-deeltjes dringen door de binnenbekleding van je bloedvat (het endotheel) de vaatwand in.¹
2. Een deel blijft daar hangen en raakt beschadigd: het oxideert. Zo ontstaat geoxideerd LDL (ox-LDL).¹
3. Je immuunsysteem herkent ox-LDL als schadelijk en reageert met een ontsteking.²
4. Witte bloedcellen (macrofagen) nemen het ox-LDL op en zwellen op tot zogeheten schuimcellen.³
5. Schuimcellen, cholesterol en ontstekingscellen hopen zich op tot een plaque, een verdikking in de vaatwand.
6. Scheurt zo’n plaque, dan kan er een bloedstolsel ontstaan. Bloedplaatjes spelen daarin een sleutelrol, en een hoog cholesterol lijkt ze extra actief te maken.⁴

Recent laboratoriumonderzoek laat zien hoe centraal die afweerreactie is. In muizen remden gemodificeerde afweercellen die specifiek op ox-LDL gericht waren de groei van plaques.² Ander onderzoek ontdekte dat schadelijke zuurstofverbindingen in de energiecentrales (mitochondriën) van macrofagen de vorming van schuimcellen aanjagen.³ Dit is basaal onderzoek, vooral in dieren. Er volgt geen behandeling uit die je nu kunt gebruiken.

Ook een hoge bloedsuiker beschadigt het endotheel. Bij jongeren met diabetes type 2 werden al op jonge leeftijd tekenen van een slecht werkende vaatwand gevonden.⁵ Lees ook meer over de oorzaken van een verhoogd cholesterol.

Waarom is je LDL-waarde dan zo belangrijk?

Hoe meer LDL-deeltjes er rondgaan, hoe meer er in je vaatwand terechtkomen. En hoe meer daar blijft hangen, hoe meer er kan oxideren. Oxidatie en LDL-niveau staan dus niet los van elkaar. Daarom is een lager LDL nog altijd de basis van de aanpak.

Dat effect is goed gemeten. In een grote analyse van 26 studies met statines verlaagde elke daling van het LDL met 1 mmol/l het risico op ernstige hart- en vaatproblemen met ruim een vijfde.⁶

Hoe bescherm je je bloedvaten tegen geoxideerd LDL?

Je werkt aan twee dingen tegelijk: minder LDL in je bloed, en een gezondere vaatwand met minder ontsteking.

Wat kun je aan je voeding doen?

De Hartstichting en het Voedingscentrum geven dezelfde praktische adviezen:

• Eet meer onbewerkte plantaardige voeding: groenten, fruit, peulvruchten, noten en volkoren producten.
• Kies voor onverzadigde vetten, zoals olijfolie en vette vis.
• Eet minder verzadigd vet uit bewerkt vlees, roomboter en volvette zuivel.
• Vermijd transvetten uit industrieel bewerkte snacks.

Helpen antioxidanten?

Antioxidanten zitten vooral in plantaardige voeding. Een gevarieerd eetpatroon levert er vanzelf genoeg van:

Let op: antioxidanten uit een pot doen niet wat je zou verwachten. In de grote HOPE-studie kregen mensen met een hoog risico ruim vier jaar lang dagelijks vitamine E. Dat had geen effect op hartinfarcten, beroertes of sterfte door hart- en vaatziekten.⁷ Supplementen met hoge doses raden we daarom niet aan. Gebruik je bloedverdunners? Overleg dan altijd eerst met je apotheker voordat je vitamine E of andere supplementen neemt.

Hoeveel moet je bewegen?

De Hartstichting en de Nederlandse beweegrichtlijn adviseren minstens 150 minuten per week matig intensief bewegen, zoals stevig wandelen, fietsen of zwemmen. Lees meer over sporten en cholesterol verlagen.

En roken?

Stoppen met roken is een van de belangrijkste dingen die je voor je bloedvaten kunt doen. Hulp vind je via Thuisarts.nl en je huisarts.

Moet je je zorgen maken over een hoog LDL-cholesterol?

Een hoog LDL verdient aandacht, maar je hoeft niet te schrikken van één waarde boven de norm. Wat telt is het totale beeld. Je huisarts kijkt naast je LDL naar je leeftijd, bloeddruk, rookgedrag, diabetes en familiegeschiedenis. Ook de duur speelt mee: een LDL dat al tientallen jaren verhoogd is, weegt zwaarder.¹

Komt een hoog cholesterol in je familie voor, zeker op jonge leeftijd? Dan kan er sprake zijn van erfelijke hypercholesterolemie. Leefstijl alleen is dan meestal niet genoeg. Op Thuisarts.nl lees je wat je cholesterolwaarden betekenen.

Gebruik je een statine? Stop er nooit zelf mee. Overleg altijd eerst met je arts. Gebruik je simvastatine of atorvastatine, vraag dan je apotheker of je grapefruit(sap) mag nemen. Grapefruit remt het enzym CYP3A4, waardoor deze middelen hoger in je bloed kunnen komen en de kans op bijwerkingen stijgt.

Veelgestelde vragen

Klopt het dat je lever elke dag cholesterol aanmaakt voor 14 eieren?

De kern klopt: je lichaam maakt zelf het grootste deel van zijn cholesterol aan, vooral in de lever. Het getal ‘14 eieren’ is vooral beeldspraak. Hoeveel je precies aanmaakt, verschilt per persoon. Eet je meer cholesterol, dan maakt je lever bij de meeste mensen deels minder aan, al werkt dat niet bij iedereen even goed.

Is een hoog LDL-cholesterol altijd gevaarlijk?

Niet elke verhoogde waarde is meteen een probleem. Je arts beoordeelt je LDL samen met je leeftijd, bloeddruk, rookgedrag, diabetes en familiegeschiedenis. Wel geldt: hoe hoger je LDL en hoe langer het verhoogd blijft, hoe groter je risico.¹

Wat is het verschil tussen HDL- en LDL-cholesterol?

LDL brengt cholesterol van je lever naar je weefsels. HDL voert overtollig cholesterol terug naar de lever. Bij het inschatten van je risico kijkt je arts vooral naar je LDL en je totale risicoprofiel.

Kun je cholesterol verlagen zonder medicijnen?

Vaak wel een deel. Meer vezels en onverzadigde vetten, minder verzadigd vet en transvet, meer bewegen en niet roken helpen allemaal. Bij een sterk verhoogde waarde of erfelijke hypercholesterolemie zijn medicijnen meestal toch nodig. Bespreek dat met je arts.

Zijn eieren slecht voor je cholesterol?

Eieren bevatten cholesterol, maar bij de meeste mensen heeft cholesterol uit voeding maar een beperkt effect op het cholesterol in hun bloed. Verzadigd vet heeft meestal meer invloed. Heb je diabetes of een sterk verhoogd risico op hart- en vaatziekten? Vraag je huisarts of diëtist wat voor jou verstandig is.

Helpen statines echt tegen hart- en vaatziekten?

Ja. Statines verlagen je LDL. Elke daling van 1 mmol/l vermindert het risico op een hartinfarct, een beroerte of andere ernstige hart- en vaatproblemen met ruim een vijfde.⁶ Een deel van de gebruikers krijgt bijwerkingen, zoals spierklachten. Stop nooit op eigen houtje, maar overleg met je arts.

Wat is geoxideerd LDL precies?

Geoxideerd LDL is een LDL-deeltje dat in de vaatwand is beschadigd door reactieve zuurstofverbindingen.¹ Je immuunsysteem ziet het als schadelijk en reageert met een ontsteking. Macrofagen nemen het op, veranderen in schuimcellen en vormen zo de basis van een plaque.³

Helpen antioxidantsupplementen tegen aderverkalking?

Daar is geen goed bewijs voor. In de grote HOPE-studie beschermde dagelijks vitamine E niet tegen hartinfarcten of beroertes.⁷ Haal je antioxidanten dus liever uit groenten, fruit, noten en olijfolie dan uit supplementen.