Primaire en secundaire hypertensie: oorzaken, verschillen en wat je kunt doen

Primaire hypertensie heeft geen aanwijsbare oorzaak en treft zo’n 90–95% van alle mensen met een hoge bloeddruk. Secundaire hypertensie — de overige 5–10% — heeft wél een herkenbare oorzaak, zoals overgewicht, te veel zout of nierziekte. Hieronder lees je hoe beide vormen ontstaan en wat je eraan kunt doen.

Wat is primaire (essentiële) hypertensie?

Bij primaire hypertensie — ook wel essentiële hypertensie genoemd — is er geen duidelijke medische oorzaak voor de verhoogde bloeddruk aan te wijzen. Dit is veruit de meest voorkomende vorm en omvat 90–95% van alle gevallen¹.

Onderzoekers denken dat een samenspel van genetische aanleg, leefomgeving en biologische processen verantwoordelijk is. Eén van die processen is oxidatieve stress: een onevenwicht tussen schadelijke vrije radicalen en beschermende antioxidanten in je lichaam. Recente studies tonen aan dat dit onevenwicht de binnenwand van bloedvaten beschadigt en bijdraagt aan het ontstaan van primaire hypertensie².

Omdat de oorzaak niet eenduidig is, kan primaire hypertensie lastig te herkennen zijn. Je kunt er gezond uitzien en toch een te hoge bloeddruk hebben. De Hartstichting raadt aan om regelmatig je bloeddruk te laten meten, ook als je geen klachten hebt.

Welke risicofactoren spelen een rol bij primaire hypertensie?

Hoewel er geen enkele oorzaak is, zijn er wel bekende risicofactoren³:

• Erfelijke aanleg — hoge bloeddruk komt vaker voor in bepaalde families. Er zijn genetische varianten gevonden die beïnvloeden hoe je lichaam met natrium en kalium omgaat³.
• Oxidatieve stress — een verstoorde balans tussen vrije radicalen en antioxidanten beschadigt bloedvaten².
• Leeftijd — het risico stijgt naarmate je ouder wordt, doordat bloedvaten stijver worden.
• Verhoogd homocysteïne — een aminozuur dat bij hogere bloedwaarden in verband wordt gebracht met vaatschade en hoge bloeddruk, ook wel H-type hypertensie genoemd⁴.

Steeds vaker wordt primaire hypertensie ook bij kinderen en jongeren herkend. De American Heart Association publiceerde in 2023 een wetenschappelijke verklaring waarin zij aandringt op structurele bloeddrukscreening bij kinderen, omdat vroege opsporing langetermijnschade kan voorkomen⁵.

Wat is secundaire hypertensie?

Bij secundaire hypertensie is de oorzaak wél aanwijsbaar. Deze vorm maakt 5–10% van alle gevallen uit en is daardoor vaak gerichter te behandelen¹.

Veelvoorkomende oorzaken:

Oorzaak	Toelichting
Overgewicht	Al 5 kg afvallen kan de bloeddruk meetbaar verlagen
Te veel zout	Natrium houdt vocht vast en verhoogt de druk in bloedvaten
Overmatig alcohol	Meer dan 1 (vrouwen) of 2 (mannen) glazen per dag verhoogt het risico
Roken	Beschadigt bloedvaten en verhoogt de hartslag
Nierziekte	Verstoorde vochtbalans en hormoonregulatie
Bepaalde medicijnen	Bijv. NSAID’s, anticonceptiepil, sommige antidepressiva
Overmatig dropgebruik	Glycyrrhizine veroorzaakt vochtretentie en kaliumverlies

Let op: zoethout en drop bevatten glycyrrhizine, een stof die de bloeddruk kan verhogen (pseudohyperaldosteronisme). Bespreek regelmatig dropgebruik altijd met je arts of apotheker, zeker als je bloeddrukmedicatie gebruikt.

De behandeling van secundaire hypertensie begint vrijwel altijd met het aanpakken van de onderliggende oorzaak, meestal via leefstijlaanpassingen¹.

Helpt ademhaling en ontspanning tegen hoge bloeddruk?

Ja — en het bewijs wordt steeds sterker. Een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek uit 2023 liet zien dat langzame ademhalingsoefeningen gecombineerd met progressieve spierontspanning de systolische én diastolische bloeddruk significant verlaagden bij mensen met essentiële hypertensie⁶.

Zo doe je een ademhalingsoefening

1. Zoek een rustige plek en ga comfortabel zitten.
2. Adem 4 tellen in door je neus.
3. Houd je adem 1–2 tellen vast.
4. Adem 4–6 tellen uit door je mond.
5. Herhaal dit 5–10 minuten.
6. Focus je aandacht op het ritme van je ademhaling — laat gedachten komen en gaan.

Al 10 minuten per dag kan een verschil maken⁶. Dit is geen vervanging voor medicatie of leefstijlveranderingen, maar een waardevolle aanvulling. Meer informatie over wat je zelf kunt doen bij hoge bloeddruk vind je op Thuisarts.nl.

Hoeveel zout mag je per dag bij hoge bloeddruk?

De aanbevolen maximale inname is 6 gram zout per dag (circa 2,4 gram natrium). Recente richtlijnen adviseren om bij een verhoogd cardiovasculair risico richting 5 gram of lager te gaan¹.

Veel mensen krijgen ongemerkt te veel zout binnen via bewerkte voedingsmiddelen. Zo bevat een kant-en-klare kop tomatensoep al snel 1,5 gram zout — een kwart van je dagelijkse limiet.

Natrium omrekenen naar zout

Op het etiket	Omrekening	Voorbeeld
Natrium (mg)	× 2,5 = zout (mg)	600 mg natrium = 1.500 mg (1,5 g) zout

Praktische tips om minder zout te eten:

• Kook vaker zelf en gebruik kruiden in plaats van zout.
• Kies voor onbewerkte producten zoals verse groente en fruit.
• Beperk kaas, broodbeleg en kant-en-klaarmaaltijden.
• Check altijd het etiket — het Voedingscentrum biedt handige tools om bewustere keuzes te maken.

Wanneer zijn medicijnen nodig bij hypertensie?

Artsen beginnen doorgaans met leefstijladviezen: meer bewegen, gezonder eten, minder zout en stoppen met roken. Maar als deze aanpassingen onvoldoende effect hebben of het cardiovasculaire risico hoog is, schrijft de arts medicatie voor¹.

Recente richtlijnen benadrukken het nut van single-pill combinaties: één tablet met twee werkzame stoffen. Een systematische review uit 2023 toonde aan dat deze combinaties de bloeddrukcontrole verbeteren ten opzichte van monotherapie, zonder meer bijwerkingen⁷.

Veelgebruikte groepen bloeddrukmedicatie:

• ACE-remmers (bijv. enalapril, lisinopril)
• Calciumantagonisten (bijv. amlodipine)
• Diuretica (vochtafdrijvers)
• ARB’s (angiotensine-II-receptorblokkers, bijv. losartan)

Welk middel het beste bij je past, hangt af van je persoonlijke situatie. Overleg altijd met je arts of apotheker voordat je start of stopt met bloeddrukmedicatie.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen primaire en secundaire hypertensie?

Bij primaire hypertensie is de oorzaak onbekend — dit geldt voor 90–95% van alle mensen met een hoge bloeddruk. Bij secundaire hypertensie is er wél een aanwijsbare oorzaak, zoals nierziekte, overgewicht of overmatig zoutgebruik. De behandeling verschilt: bij primaire hypertensie richt men zich op algemene risicoverlaging, bij secundaire hypertensie op de onderliggende oorzaak.

Kun je primaire hypertensie genezen?

Primaire hypertensie is meestal niet volledig te genezen, maar wel goed te behandelen. Met een combinatie van leefstijlaanpassingen (minder zout, meer bewegen, ontspanning) en eventueel medicatie kan de bloeddruk effectief onder controle worden gehouden. Vroege opsporing en consequente behandeling verkleinen het risico op hart- en vaatziekten.

Is hoge bloeddruk erfelijk?

Erfelijkheid speelt een rol bij primaire hypertensie. Er zijn genetische varianten gevonden die beïnvloeden hoe je lichaam met natrium en kalium omgaat, wat de bloeddruk kan verhogen. Heb je familieleden met hoge bloeddruk, dan is het verstandig om je bloeddruk regelmatig te laten controleren.

Kan stress hoge bloeddruk veroorzaken?

Stress kan de bloeddruk tijdelijk verhogen door de aanmaak van stresshormonen als cortisol en adrenaline. Chronische stress wordt gezien als risicofactor voor het ontwikkelen van langdurige hypertensie. Ontspanningstechnieken zoals langzame ademhaling kunnen helpen om zowel stress als bloeddruk te verlagen.

Hoe merk je dat je een hoge bloeddruk hebt?

Hoge bloeddruk geeft meestal geen merkbare klachten — het wordt daarom ook wel de stille doder genoemd. Soms treden hoofdpijn, duizeligheid of neusbloed op, maar dit is niet specifiek. De enige betrouwbare manier om hoge bloeddruk vast te stellen is door regelmatig te meten, bijvoorbeeld bij de huisarts of met een thuisbloeddrukmeter.

Helpt bewegen tegen hoge bloeddruk?

Ja, regelmatige lichaamsbeweging kan de bloeddruk verlagen. Richtlijnen adviseren minimaal 150 minuten matig intensief bewegen per week, zoals stevig wandelen of fietsen. Het effect is het grootst wanneer bewegen wordt gecombineerd met andere leefstijlveranderingen zoals minder zout eten.

Is drop echt slecht voor je bloeddruk?

Overmatig dropgebruik kan de bloeddruk verhogen. Drop bevat glycyrrhizine, een stof die vochtretentie en kaliumverlies veroorzaakt (pseudohyperaldosteronisme). Bij regelmatig gebruik kan dit een merkbaar effect op je bloeddruk hebben. Bespreek je dropconsumptie met je huisarts als je last hebt van hoge bloeddruk.

Wanneer moet ik naar de huisarts met hoge bloeddruk?

Ga naar de huisarts als je bloeddruk bij herhaalde thuismeting boven de 140/90 mmHg uitkomt, of bij klachten zoals aanhoudende hoofdpijn, hartkloppingen of benauwdheid. Ook als hoge bloeddruk in je familie voorkomt, is regelmatige controle verstandig. Op Thuisarts.nl vind je meer informatie over wanneer een huisartsbezoek zinvol is.

Footnotes

1. Moiz A, Zolotarova T, Eisenberg MJ. Outpatient management of essential hypertension: a review based on the latest clinical guidelines. Annals of Medicine. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38604225/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. Franco C, Sciatti E, Favero G. Essential Hypertension and Oxidative Stress: Novel Future Perspectives. International Journal of Molecular Sciences. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36430967/ ↩ ↩²

3. Ma J, Chen X. Advances in pathogenesis and treatment of essential hypertension. Frontiers in Cardiovascular Medicine. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36312252/ ↩ ↩²

4. Wu DF, Yin RX, Deng JL. Homocysteine, hyperhomocysteinemia, and H-type hypertension. European Journal of Preventive Cardiology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38236144/ ↩

5. Falkner B, Gidding SS, Baker-Smith CM. Pediatric Primary Hypertension: An Underrecognized Condition: A Scientific Statement From the American Heart Association. Hypertension. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36994715/ ↩

6. Pathan FKM, Pandian JS, Shaikh AI. Effect of slow breathing exercise and progressive muscle relaxation technique in the individual with essential hypertension: A randomized controlled trial. Medicine. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38013368/ ↩ ↩²

7. Xie M, Tang T, Liang H. Efficacy of single-pill combination in uncontrolled essential hypertension: A systematic review and network meta-analysis. Clinical Cardiology. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37432701/ ↩

Bronnen

1. Franco C, Sciatti E, Favero G — Essential Hypertension and Oxidative Stress: Novel Future Perspectives · International Journal of Molecular Sciences · 2022
2. Ma J, Chen X — Advances in pathogenesis and treatment of essential hypertension · Frontiers in Cardiovascular Medicine · 2022
3. Pathan FKM, Pandian JS, Shaikh AI — Effect of slow breathing exercise and progressive muscle relaxation technique in the individual with essential hypertension: A randomized controlled trial · Medicine · 2023
4. Wu DF, Yin RX, Deng JL — Homocysteine, hyperhomocysteinemia, and H-type hypertension · European Journal of Preventive Cardiology · 2024
5. Falkner B, Gidding SS, Baker-Smith CM — Pediatric Primary Hypertension: An Underrecognized Condition: A Scientific Statement From the American Heart Association · Hypertension · 2023
6. Moiz A, Zolotarova T, Eisenberg MJ — Outpatient management of essential hypertension: a review based on the latest clinical guidelines · Annals of Medicine · 2024
7. Xie M, Tang T, Liang H — Efficacy of single-pill combination in uncontrolled essential hypertension: A systematic review and network meta-analysis · Clinical Cardiology · 2023