Rugpijn: oorzaken, soorten en wanneer naar de huisarts

Tot 80% van alle mensen krijgt ooit te maken met lage rugpijn.¹ In meer dan 90% van de gevallen verdwijnen de klachten binnen zes tot twaalf weken vanzelf — zonder ernstige onderliggende oorzaak.² Begrijpen hoe rugpijn ontstaat en welke factoren meespelen helpt je om er bewuster mee om te gaan.

Hoe is de rug opgebouwd?

De wervelkolom bestaat uit 33 wervels: zeven nekwervels, twaalf borstwervels, vijf lendenwervels en het heiligbeen met staartbeen. Tussen de wervels liggen tussenwervelschijven — schokdempers met een gelachtige kern (nucleus pulposus), omgeven door stevige vezels (annulus fibrosus).³ Spieren, pezen en ligamenten houden dit geheel stabiel.

De lendenwervels (onderrug) dragen het meeste gewicht en zijn daardoor het kwetsbaarst voor overbelasting. Kleine, diepe spieren zoals de multifidus stabiliseren de wervelkolom per segment. Wanneer deze spieren verzwakken — door inactiviteit of na een blessure — neemt de belasting op tussenwervelschijven en gewrichten toe.⁴

Welke soorten rugpijn bestaan er?

Rugpijn wordt in de Nederlandse huisartsenpraktijk ingedeeld in drie groepen:¹²

A-specifieke rugpijn — verreweg het meest voorkomend

Bij meer dan 85% van de gevallen is geen eenduidige structurele oorzaak aan te wijzen.² Voorbeelden:

• Spit — acute spierkramp in de onderrug, vaak na een plotselinge beweging
• Lumbago — aanhoudende pijn in de lendenen zonder duidelijke zenuwprikkeling
• SI-gewrichtsklachten — pijn rond het bekkengewricht
• Instabiliteit van de onderrug

Lumbosacraal radiculair syndroom (uitstralende pijn)

Wanneer een zenuwwortel bekneld raakt — bijvoorbeeld door een hernia — kan pijn uitstralen naar het been. Dit heet ook wel ischias.¹

• Hernia — uitpuiling van een tussenwervelschijf die op een zenuw drukt
• Spinale stenose — vernauwing van het wervelkanaal
• Spondylolisthesis — het naar voren glijden van een wervel⁵

Specifieke rugpijn — zeldzamer, vaak chronisch

Een klein deel van de rugklachten heeft een duidelijke onderliggende aandoening:²

• Scoliose — zijwaartse verkromming van de wervelkolom
• Artrose — slijtage van de ruggenwervels
• Ziekte van Scheuermann — groeistoornis bij jongeren
• Ziekte van Bechterew — ontstekingsreuma van de wervelkolom

Bij aanhoudende klachten, uitstralende pijn tot in de benen, gevoelloosheid of verlies van kracht is het verstandig je huisarts te raadplegen. Op Thuisarts.nl vind je een betrouwbaar eerste overzicht.

Waardoor ontstaat a-specifieke rugpijn?

Bij a-specifieke rugpijn is geen eenduidige structurele oorzaak aanwijsbaar. Onderzoek wijst op overbelasting van pijngevoelige structuren rondom de wervelkolom — gewrichten, spieren, zenuwen en tussenwervelschijven.¹ De diepe rugspier multifidus speelt een sleutelrol: verzwakking van deze spier is consistent geassocieerd met chronische lage rugpijn.⁴

Dagelijkse handelingen kunnen die overbelasting versnellen:

• Langdurig ononderbroken zitten
• Herhaaldelijk bukken met een gebogen rug
• Iets zwaars optillen zonder de knieën te buigen
• Weinig variatie in houding gedurende de dag

Naast fysieke belasting spelen ook psychosociale factoren een rol. Werkstress, slaapproblemen en negatieve overtuigingen over pijn verhogen het risico dat acute rugpijn chronisch wordt.⁶

Kan je slaaphouding rugpijn veroorzaken of verergeren?

Een recente systematische review laat zien dat er een verband bestaat tussen slaaphouding en lage rugpijn.⁷ Bepaalde houdingen — zoals op de buik slapen — kunnen de lendenwervels in een ongunstige positie brengen. Op de zij slapen met een kussen tussen de knieën of op de rug met ondersteuning onder de knieën wordt vaak aanbevolen, al is het wetenschappelijk bewijs daarvoor nog beperkt.⁷

Slaapkwaliteit lijkt minstens zo belangrijk als de houding zelf. Slaaptekort verlaagt de pijndrempel en verstoort het herstel van weefsels.⁶ Heb je rugklachten, besteed dan aandacht aan zowel je slaaphouding als je slaaphygiëne.

Wie heeft het grootste risico op lage rugpijn?

Meerdere factoren verhogen de kans op lage rugpijn:¹²

Is rugpijn tijdens de zwangerschap normaal?

Ja. Volgens een meta-analyse uit 2023 krijgt wereldwijd ongeveer de helft van alle zwangere vrouwen te maken met lage rugpijn.⁸ Twee mechanismen spelen de hoofdrol:

1. Verschuivend zwaartepunt: de groeiende buik trekt het zwaartepunt naar voren, waardoor de lendenwervels meer compenseren en de rugspieren extra worden belast.
2. Hormonale verweking: het hormoon relaxine maakt gewrichtsbanden rond het bekken soepeler — noodzakelijk voor de bevalling, maar een mogelijke bron van bekkeninstabiliteit en pijn.

De klachten verdwijnen bij de meeste vrouwen na de bevalling. Fysiotherapie of gerichte bekkenoefeningen kunnen verlichting bieden.⁸ Bespreek hevige rugpijn of bekkenklachten altijd met je verloskundige of huisarts.

Is bewegen of rusten beter bij rugpijn?

De neiging om te gaan liggen bij rugpijn is begrijpelijk, maar zelden het beste advies. Onderzoek laat consistent zien dat actief blijven — wandelen, licht stretchen, dagelijkse activiteiten voortzetten — het herstel bij a-specifieke rugpijn bevordert.⁶ Langdurige bedrust verlengt de klachten juist.

Een op de persoon afgestemde aanpak werkt het best. Factoren zoals pijngevoeligheid, beweegangst en spierfunctie bepalen mede welke oefeningen geschikt zijn.⁶ Een fysiotherapeut kan beoordelen welke aanpak bij jouw situatie past.

Raadpleeg je huisarts bij rugpijn die langer dan zes weken aanhoudt, bij uitstralende pijn naar de benen, of bij alarmsymptomen zoals gevoelloosheid, krachtverlies of problemen met de blaas of darm.

Veelgestelde vragen

Wanneer moet ik naar de huisarts met rugpijn?

Ga naar de huisarts als de rugpijn langer dan zes weken aanhoudt, uitstraalt naar een of beide benen, of gepaard gaat met gevoelloosheid, krachtverlies of problemen met de blaas of darm. Ook bij koorts in combinatie met rugpijn of pijn na een val is een consult nodig. Op Thuisarts.nl vind je een betrouwbaar eerste overzicht.

Hoe lang duurt een aanval van lage rugpijn gemiddeld?

De meeste gevallen van acute lage rugpijn verbeteren binnen twee tot zes weken. Het merendeel herstelt volledig binnen twaalf weken.² Een deel van de mensen houdt langer klachten, met name als er sprake is van psychosociale stressfactoren, weinig beweging of een eerdere rugklacht.

Is bedrust goed bij rugpijn?

Nee, langdurige bedrust vertraagt het herstel bij a-specifieke rugpijn.⁶ Licht bewegen — wandelen, rustig stretchen — werkt beter dan stilliggen. Vermijd bewegingen die de pijn sterk verergeren en bouw de activiteit geleidelijk op, bij voorkeur in overleg met een fysiotherapeut.

Wat is het verschil tussen spit en een hernia?

Spit is een acute spierkramp in de onderrug, meestal ontstaan door een plotselinge verkeerde beweging. Een hernia is een uitpuiling van een tussenwervelschijf die op een zenuw kan drukken, wat vaak uitstralende pijn naar het been veroorzaakt (ischias). Bij spit verdwijnen de klachten doorgaans snel; een hernia kan langer aanhouden en vraagt soms aanvullend onderzoek.

Kunnen rugspieren trainen rugpijn voorkomen?

Sterke diepe rugspieren — met name de multifidus — helpen de wervelkolom te stabiliseren en te ontlasten.⁴ Gerichte oefentherapie kan pijn verminderen en terugkeer van klachten uitstellen. Spiertraining alleen is echter geen garantie: ook houding, beweegpatronen en stressniveaus spelen een rol.

Kan overgewicht rugpijn veroorzaken?

Overgewicht vergroot de mechanische belasting op de lendenwervels en tussenwervelschijven, wat de kans op rugpijn verhoogt.¹ Afvallen kan de klachten verlichten, al is het bewijs daarvoor beperkt in omvang. Bewegen om gewicht te verliezen heeft tegelijkertijd een positief effect op spierkracht en pijnperceptie.

Is rugpijn bij zwangerschap normaal?

Ja, lage rugpijn en bekkeninstabiliteit zijn veelvoorkomende klachten tijdens de zwangerschap, veroorzaakt door gewichtstoename, een verschuivend zwaartepunt en hormonale verweking van ligamenten.⁸ De klachten verdwijnen bij de meeste vrouwen na de bevalling. Fysiotherapie of specifieke bekkenoefeningen kunnen verlichting bieden; bespreek dit met je verloskundige.

Welke slaaphouding is het beste bij rugpijn?

Op de zij slapen met een kussen tussen de knieën of op de rug met ondersteuning onder de knieën worden vaak aanbevolen bij rugpijn. Op de buik slapen kan de lendenwervels ongunstig belasten.⁷ Het wetenschappelijk bewijs is nog beperkt, maar goede slaapkwaliteit lijkt minstens zo belangrijk als de houding zelf.