SOA's: symptomen, behandeling en preventie van 13 seksueel overdraagbare aandoeningen

Seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA’s) komen vaker voor dan gedacht: wereldwijd worden dagelijks meer dan een miljoen nieuwe infecties vastgesteld.¹ Veel SOA’s verlopen zonder klachten maar kunnen onbehandeld ernstige schade aanrichten aan je gezondheid en vruchtbaarheid. Dit artikel beschrijft de 13 meest relevante SOA’s in Nederland: herkenning, behandeling en preventie.

Welke SOA’s zijn er?

Een SOA is een infectie die primair via seksueel contact wordt overgedragen. Sommige verspreiden zich ook via bloed of van moeder op kind tijdens de zwangerschap.² Niet alle SOA’s zijn te voorkomen met een condoom — huid-op-huidcontact (bij herpes of HPV) kan ook buiten het condoomgebied plaatsvinden.

De meest voorkomende SOA’s in Nederland:

• Bacterieel: chlamydia, gonorroe, syfilis
• Viraal: hiv/aids, genitale herpes (HSV), HPV, hepatitis A, B en C
• Parasitair of schimmel: trichomoniasis, candida
• Overig: gardnerella (bacteriële vaginose), urineweginfectie

Twijfel je of je een SOA hebt? Op Thuisarts.nl en via de GGD kun je terecht voor testen en advies.³

Hiv en aids: wat is het verschil?

Hiv (Humaan Immunodeficiëntievirus) tast het immuunsysteem stapsgewijs aan. Onbehandeld kan de infectie na jaren overgaan in aids (Acquired Immunodeficiency Syndrome) — het stadium waarbij het immuunsysteem te zwak is om gewone infecties te bestrijden.²

Hiv verspreidt zich via:

• Onbeschermde anale of vaginale seks (anaal geeft het hoogste overdrachtsrisico)
• Bloed (gedeelde naalden, onveilige bloedtransfusies)
• Borstvoeding van moeder op kind⁴

Orale seks geeft een beduidend lager maar niet verwaarloosbaar risico op overdracht.

PrEP en PEP: mensen met een verhoogd risico kunnen hiv-besmetting preventief voorkomen met Pre-Exposure Profylaxis (PrEP), een dagelijkse pil die overdracht sterk vermindert. Na een risicomoment is Post-Exposure Profylaxis (PEP) beschikbaar — dit moet binnen 72 uur na het risicocontact worden gestart.³ Bespreek beide opties met je huisarts of GGD.

Met moderne antiretrovirale therapie (ART) is hiv tegenwoordig een chronische, goed beheersbare aandoening. Mensen met een duurzaam ondetecteerbare viruslast kunnen het virus niet seksueel overdragen — dit principe heet U=U: Undetectable = Untransmittable.³

In Nederland leven circa 23.000 mensen met hiv; jaarlijks worden zo’n 700 nieuwe diagnoses gesteld.⁵ Raadpleeg bij vragen de RIVM-informatie over hiv.

Chlamydia: de meest voorkomende bacteriële SOA

Chlamydia (Chlamydia trachomatis) is de meest gediagnosticeerde bacteriële SOA in Nederland en Europa.¹ Tot 70% van de geïnfecteerden heeft géén klachten — waardoor de infectie zich ongemerkt verspreidt.

Mogelijke klachten (als die er zijn):

• Vaginale of penisafscheiding
• Branderig of pijnlijk plassen
• Pijn in de onderbuik (bij vrouwen)

Onbehandelde chlamydia kan bij vrouwen leiden tot bekkenontstekingsziekte (Pelvic Inflammatory Disease) en vruchtbaarheidsproblemen.¹ Behandeling bestaat uit een korte antibioticakuur — azitromycine of doxycycline — op voorschrift van de arts.⁶

Gonorroe: let op toenemende antibioticaresistentie

Gonorroe (Neisseria gonorrhoeae) veroorzaakt vergelijkbare klachten als chlamydia: afscheiding, branderig plassen en soms onderbuikspijn. Een urgent verschil is dat gonorroe-bacteriën steeds resistenter worden tegen antibiotica — resistentie tegen cefalosporines wordt in Europa vaker gemeld.⁶ Behandeling vindt alleen plaats op geleide van een arts of GGD die actuele resistentierichtlijnen volgt.

Raadpleeg de RIVM-richtlijn gonorroe voor de meest actuele behandelprotocollen.

Syfilis: een sterke toename in Nederland

Syfilis (Treponema pallidum) verloopt in fasen. Het begint met een pijnloos zweertje (sjanker), gevolgd door huiduitslag, koorts en gewrichtsklachten. In het derde stadium — bij langdurig onbehandelde infectie — kunnen hart, bloedvaten en het zenuwstelsel worden aangetast.²

Syfilis nam de afgelopen jaren sterk toe in Nederland, met name onder mannen die seks hebben met mannen (MSM).⁵ Vroege behandeling met penicilline is zeer effectief. Bij zwangerschap kan onbehandelde syfilis ernstige gevolgen hebben voor het ongeboren kind — screening is een vast onderdeel van zwangerschapscontroles in Nederland.⁴

Genitale herpes (HSV-1 en HSV-2)

Genitale herpes wordt veroorzaakt door het Herpes Simplex Virus (type 1 of 2). Klachten zijn pijnlijke blaasjes en zweertjes rondom geslachtsdelen, anus of mond. Na de eerste uitbraak blijft het virus levenslang latent in het zenuwstelsel aanwezig en kan het periodiek terugkeren.

Een condoom biedt geen volledige bescherming: het virus is ook overdraagbaar via huid buiten het condoomgebied.² Antivirale medicatie (zoals aciclovir of valaciclovir) kan uitbraken verkorten en de frequentie verminderen.

HPV: het humaan papillomavirus

HPV (Humaan Papillomavirus) is de meest voorkomende seksueel overdraagbare virusinfectie ter wereld.³ De meeste infecties verdwijnen spontaan, maar sommige typen kunnen leiden tot genitale wratten (condylomata acuminata) of — bij langdurige infectie met risicotypen — baarmoederhalskanker en andere kankers.

Het HPV-vaccin beschermt tegen de meest risicovolle typen en is in Nederland beschikbaar via het Rijksvaccinatieprogramma. Vraag je huisarts naar vaccinatie als je hier buiten valt.

Hepatitis A, B en C

Hepatitis B en C kunnen chronisch worden en op termijn leiden tot levercirrose of leverkanker.⁷ Mannen die seks hebben met mannen hebben een verhoogd risico op hepatitis A en C via seksueel contact — vaccinatie voor hepatitis A en B wordt aanbevolen.⁷

Trichomoniasis

Trichomoniasis wordt veroorzaakt door de parasiet Trichomonas vaginalis. Bij vrouwen kan het schuimige, geelgroene afscheiding en jeuk veroorzaken; bij mannen verloopt het vaak klachtenvrij. Behandeling met metronidazol is effectief.² Beide partners dienen gelijktijdig te worden behandeld om herinfectie te voorkomen.

Candida: schimmelinfectie

Candida (Candida albicans) is strikt genomen geen SOA, maar kan via seksueel contact worden doorgegeven. Klachten zijn jeuk, roodheid en een witte, korrelige afscheiding bij vrouwen; bij mannen soms roodheid en jeuk van de eikel. Behandeling bestaat uit antischimmelmiddelen (crème of tablet), verkrijgbaar bij de apotheek.¹

Urineweginfectie

Urineweginfecties zijn niet altijd seksueel overdraagbaar, maar seksuele activiteit — met name bij vrouwen — vergroot het risico aanzienlijk. Klachten: pijn bij plassen, frequente aandrang, soms troebele of sterk ruikende urine. Behandeling: antibiotica op voorschrift van de huisarts.

Gardnerella en bacteriële vaginose

Gardnerella vaginalis is geassocieerd met bacteriële vaginose (BV): een verstoring van de normale vaginale flora. Kenmerkende klachten zijn een visachtige geur en grijsachtige afscheiding. BV wordt behandeld met metronidazol of clindamycine.¹ Hoewel BV geen klassieke SOA is, verhoogt het de gevoeligheid voor andere SOA’s.

Hoe word je getest op een SOA?

Testen kan via:

• Je huisarts (verwijzing of direct)
• De GGD (vaak anoniem en gratis bij verhoogd risico)
• Thuis testkits (urine of bloedprik per post, op indicatie)

Veel SOA’s geven geen klachten: testen is de enige manier om zekerheid te krijgen. De RIVM-richtlijn soa-testen adviseert regelmatig testen bij wisselende partners.²

Bij een positieve uitslag: informeer je (ex-)partners. Dat kan anoniem via de GGD of je huisarts — zij sturen dan een anoniem bericht aan betrokkenen.

Hoe voorkom je een SOA?

• Condoom: effectief tegen de meeste bacteriële en virale SOA’s, maar niet 100% (herpes, HPV)
• Vaccinatie: beschikbaar voor HPV, hepatitis A en hepatitis B
• PrEP: voor mensen met een verhoogd risico op hiv, op voorschrift van arts of GGD
• Regelmatig testen: bij wisselende partners, zeker als je geen condoom gebruikt
• Open communicatie: bespreek testresultaten en seksuele gezondheid met partners⁸

Ook oudere volwassenen lopen risico: onderzoek toont dat SOA-infecties bij mensen boven de 50 toenemen, mede doordat condoomgebruik daalt na de menopauze of bij nieuwe relaties na een scheiding.⁸

Veelgestelde vragen

Kan ik een SOA hebben zonder klachten?

Ja, dat is heel goed mogelijk. Chlamydia verloopt bij tot 70% van de geïnfecteerden klachtenvrij, gonorroe en hiv in de vroege fase eveneens. Testen is de enige manier om zekerheid te krijgen. Regelmatig testen bij wisselende partners wordt aanbevolen.

Hoe snel moet ik me laten testen na risicocontact?

Dat hangt af van de SOA. Voor hiv geldt een zogenaamde window-periode van 4–6 weken voordat een test betrouwbaar is. Voor chlamydia en gonorroe kun je al na 2 weken testen. Neem bij twijfel contact op met je huisarts of GGD voor persoonlijk testadvies.

Beschermt een condoom tegen alle SOA’s?

Een condoom biedt goede maar geen volledige bescherming. Herpes en HPV kunnen ook worden overgedragen via huid buiten het condoomgebied. Combineer condoomgebruik daarom met vaccinatie (HPV, hepatitis A en B) voor optimale bescherming.

Zijn alle SOA’s te genezen?

Bacteriële SOA’s zoals chlamydia, gonorroe, syfilis en trichomoniasis zijn doorgaans goed te behandelen met antibiotica. Virale SOA’s zoals hiv en herpes zijn niet te genezen maar wel beheersbaar met medicatie. Hepatitis C is in meer dan 95% van de gevallen te genezen met moderne antivirale therapie.

Wat moet ik doen als ik een SOA heb?

Laat je behandelen door een arts en informeer je (ex-)partners — dit kan anoniem via de GGD of je huisarts. Gebruik consequent een condoom of stop seksueel contact totdat de infectie bevestigd weg is. Meer informatie vind je op Thuisarts.nl.

Kunnen SOA’s problemen geven tijdens de zwangerschap?

Ja. Syfilis, gonorroe, chlamydia en hiv kunnen tijdens de zwangerschap of bevalling op het kind worden overgedragen en ernstige gevolgen hebben. Screening op SOA’s maakt deel uit van de standaard zwangerschapscontroles in Nederland. Raadpleeg je verloskundige of gynaecoloog bij vragen.

Lopen oudere volwassenen ook risico op een SOA?

Ja. Onderzoek toont dat SOA-infecties bij mensen boven de 50 toenemen, deels doordat anticonceptie niet meer nodig is en condoomgebruik daalt na de menopauze of bij nieuwe relaties na een scheiding. Laat je testen als je nieuwe partners hebt, ongeacht je leeftijd.