Kaakpijn bij fibromyalgie: wat is TMD en wat kun je eraan doen?

Ongeveer 80% van de mensen met fibromyalgie heeft ook kaakklachten door temporomandibulaire dysfunctie (TMD) — een aandoening waarbij het kaakgewricht en de omringende spieren niet goed functioneren.¹ Dit is waarschijnlijk geen toeval: centrale sensitisatie, het mechanisme dat bij fibromyalgie een rol speelt, vergroot ook de pijngevoeligheid in het kaakgebied.²

Wat is temporomandibulaire dysfunctie (TMD)?

TMD is een verzamelnaam voor aandoeningen waarbij het kaakgewricht (temporomandibulaire gewricht), de kauwspieren of beide niet goed functioneren.³ Tandheelkundigen gebruiken soms ook de afkorting CMD (craniomandibulaire dysfunctie). Het gaat om een complex bewegingsstelsel: je kaak maakt bij elke hap, elk woord en elke geeuwhap tientallen tot honderden bewegingen per dag. Als één onderdeel daarin niet soepel loopt, merk je dat snel.

Welke klachten horen bij TMD?

De symptomen variëren sterk per persoon.⁴ Veelvoorkomend zijn:

• Krakende of klikkende geluiden bij het kauwen of gapen
• Beperkt kunnen openen van de mond
• Pijn bij zijwaartse kaakbewegingen
• Oorpijn of druk op de oren (zonder gehoorproblemen)
• Hoofdpijn, vaak aan de slaap of achter de ogen¹
• Pijn in kaak-, nek- en schouderspieren
• Duizeligheid
• Kiespijn zonder aantoonbare tandheelkundige oorzaak

Bij fibromyalgie kunnen deze klachten lastig te onderscheiden zijn van de bredere spierpijn die de aandoening al veroorzaakt.

Waarom hebben zoveel mensen met fibromyalgie ook TMD?

Onderzoek suggereert dat centrale sensitisatie — waarbij het zenuwstelsel pijnsignalen versterkt — zowel bij fibromyalgie als bij TMD een belangrijke rol speelt.² Dit verklaart deels waarom beide aandoeningen zo vaak samen voorkomen.

Omgekeerd geldt dit verband veel minder sterk: slechts een klein deel van de mensen met TMD heeft ook fibromyalgie.¹ TMD alleen is dus geen aanwijzing voor fibromyalgie.

Bruxisme (tandenknarsen of klemmen tijdens de slaap) vergroot het risico op TMD verder: het zet extra mechanische belasting op het kaakgewricht en kan klachten uitlokken of verergeren.⁵

Welke behandelingen zijn er voor TMD?

Er bestaat geen behandeling die TMD volledig wegneemt.⁶ Het doel is de klachten zoveel mogelijk te verminderen zodat je dagelijks functioneren verbetert. Omdat TMD verschillende oorzaken kan hebben, is de aanpak altijd persoonsgericht.

Fysiotherapie en oefentherapie

Gerichte oefeningen voor de kaakspieren, manuele therapie en ontspanningstechnieken vormen de eerste keus bij de meeste vormen van TMD.⁶ Laserbehandeling (low-level laser therapy) wordt soms toegepast om spierpijn te verlichten, maar het bewijs hiervoor is nog beperkt.

Opbeetplaat of knaagscheen

Een op maat gemaakte opbeetplaat draag je ‘s nachts. Dit vermindert de druk op het kaakgewricht en beschermt je tanden tegen de gevolgen van knarsen.⁷ De plaat wordt aangemeten door een tandarts of kaakchirurg.

Medicatie

Pijnstillers zoals ibuprofen of naproxen kunnen tijdelijk verlichting bieden bij acute pijn.⁴ Bij chronische TMD-klachten is langdurig gebruik van vrij verkrijgbare pijnstillers niet aan te raden zonder overleg met een arts of apotheker — zeker niet bij andere aandoeningen of medicijngebruik. Raadpleeg Thuisarts.nl of je huisarts voor persoonlijk advies.

Operatie als laatste stap

Chirurgische ingrepen — van artroskopie tot gewrichtsvervanging — worden alleen overwogen als conservatieve behandelingen onvoldoende effect hebben.⁶ Voor de meeste mensen zijn minder ingrijpende opties effectief genoeg.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen TMD en CMD?

TMD (temporomandibulaire dysfunctie) en CMD (craniomandibulaire dysfunctie) worden in de praktijk door elkaar gebruikt en beschrijven hetzelfde probleem: een verstoord functioneren van het kaakgewricht en de omringende spieren. TMD is de internationaal gangbare term; CMD wordt vaker gehanteerd in de Nederlandse tandheelkunde. Beide termen verwijzen naar dezelfde klachten en behandelingen.

Kan TMD vanzelf overgaan?

Bij een deel van de mensen verminderen de klachten met rust en aanpassingen in eetgewoonten, zoals zachter voedsel kiezen en minder lang kauwen. Bij fibromyalgie is spontaan herstel minder waarschijnlijk omdat de onderliggende verhoogde pijngevoeligheid blijft bestaan. Raadpleeg een tandarts of huisarts als klachten langer dan een paar weken aanhouden of verergeren.

Welke arts of specialist behandelt TMD?

Een tandarts of gespecialiseerde kaakchirurg (orofaciaal chirurg) is de aangewezen zorgverlener voor TMD. Bij fibromyalgie is samenwerking met een reumatoloog of pijnspecialist soms zinvol, omdat behandeling van centrale sensitisatie de kaakklachten indirect kan verminderen. Je huisarts kan je doorverwijzen naar de juiste specialist.

Helpt een opbeetplaat bij TMD door fibromyalgie?

Een opbeetplaat kan de druk op het kaakgewricht verminderen en beschermt je tanden tegen de gevolgen van knarsen, wat bij fibromyalgie vaker voorkomt. Of een opbeetplaat voldoende is, hangt af van de ernst van de klachten en de onderliggende oorzaak. Voor de beste resultaten wordt hij doorgaans gecombineerd met fysiotherapie en zo nodig pijnmedicatie.

Is TMD bij fibromyalgie anders te behandelen dan gewone TMD?

De basisbehandeling — fysiotherapie, opbeetplaat, eventueel kortdurende pijnstillers — is vergelijkbaar, maar bij fibromyalgie vraagt de aanpak extra aandacht voor centrale pijnsensitisatie. Multidisciplinaire begeleiding door een tandarts, fysiotherapeut en zo nodig een pijnspecialist of psycholoog levert bij complexe gevallen de beste resultaten.