Verborgen oorzaken van jicht: wat urinezuur écht omhoogdrijft

Jicht wordt veroorzaakt door te hoge urinezuurspiegels in het bloed, maar de oorzaken gaan verder dan alleen purine-rijk voedsel. Insulineresistentie, fructose-inname en genetische aanleg spelen een minstens even grote rol — en worden in de standaardzorg nog altijd onderbelicht.¹

Wat is jicht en hoe groot is het probleem?

Jicht — in medisch jargon hyperurikemie gecombineerd met gewrichtsontsteking — treft wereldwijd steeds meer mensen. Uit een analyse van de Global Burden of Disease 2021 blijkt dat het aantal mensen met jicht tussen 1990 en 2020 met meer dan 170% is gestegen, tot ruim 50 miljoen gevallen wereldwijd.² In Nederland heeft naar schatting 2 tot 3% van de volwassen bevolking jicht, vaker mannen dan vrouwen en vaker bij ouderen.³

De klassieke associatie van jicht met overmatig vlees- en wijngebruik klopt deels, maar geeft een te eenvoudig beeld. De huidige stijging hangt samen met de bredere verspreiding van bewerkt voedsel, suikerhoudende dranken en de toename van het metabool syndroom in westerse landen.⁴

Waarom een purinearm dieet alleen niet voldoende is

De standaard voedingsadviezen bij jicht richten zich op het beperken van purine-rijke voeding: orgaanvlees, rood vlees, zeevruchten en alcohol. Dat is zinvol, maar het effect is beperkter dan veel mensen verwachten.

Een strikt purinearm dieet verlaagt urinezuurwaarden met slechts 10–15%.⁴ Ter vergelijking: medicamenteuze behandeling met allopurinol haalt verlagingen van 40–60%.⁵ Dit betekent niet dat voeding er niet toe doet, maar het verklaart waarom dieet alleen voor veel mensen onvoldoende is om aanvallen te voorkomen.

Raadpleeg je huisarts voor persoonlijk advies. Zie ook Thuisarts.nl voor patiënteninformatie over jicht.

Insulineresistentie: de onderschatte aanjager van hoge urinezuurwaarden

Eén van de meest onderbelichte oorzaken van chronisch hoge urinezuurwaarden is insulineresistentie. Hoge insulinespiegels remmen de uitscheiding van urinezuur via de nieren, waardoor het zich opstapelt in het bloed.⁶

Dit verklaart waarom jicht zo vaak samengaat met:

• Type 2 diabetes
• Hoge bloeddruk (hypertensie)
• Verhoogd LDL-cholesterol
• Overgewicht, met name buikvet

Samen vormen deze aandoeningen het metabool syndroom, en jicht wordt door recente reviews beschouwd als een integraal onderdeel ervan.³ Een review in Signal Transduction and Targeted Therapy (2024) beschrijft insulineresistentie als een centrale schakel tussen hyperurikemie en hart- en vaatziekten.⁶

Praktisch gezien: het stabiliseren van je bloedsuikerspiegel — via minder snelle koolhydraten, meer beweging en gewichtsbeheersing — kan ook je urinezuurwaarden positief beïnvloeden.

Fructose en suiker als onderschatte risicofactor

Fructose, de suiker die in grote hoeveelheden in frisdrank, vruchtensap en bewerkte voeding zit, stimuleert direct de aanmaak van urinezuur in de lever — via een mechanisme dat losstaat van purine-inname.⁴ Dit verklaart waarom mensen die weinig vlees eten toch hoge urinezuurwaarden kunnen hebben.

Een review in Rheumatic Disease Clinics of North America (2022) noemt suikerhoudende dranken als een van de sterkst bewezen omgevingstriggers voor hyperurikemie.⁴ Het beperken van frisdrank en vruchtensap is dan ook een bewijs-gedreven aanbeveling — los van het klassieke purineadvies.

Genetische aanleg en waarom niet iedereen jicht krijgt

Niet iedereen met een westers eetpatroon ontwikkelt jicht. Genetische varianten in de nieruitscheiding van urinezuur bepalen voor een groot deel wie kwetsbaar is. Bevolkingsgroepen uit de Stille Oceaan — waaronder Maori, Tonganen en Samoanen — hebben door specifieke genetische varianten een significant hogere prevalentie, soms tot tien keer hoger dan het wereldgemiddelde.⁷

Dit onderstreept dat jicht geen simpele lifestyleziekte is: voor een deel van de mensen is genetische aanleg bepalend, ongeacht het voedingspatroon.

Waarom jichtonderzoek decennia stilstond

Na de introductie van allopurinol in de jaren 60 — het eerste medicijn dat de aanmaak van urinezuur direct remt — nam de wetenschappelijke aandacht voor jicht sterk af. Het middel werkte goed genoeg om de urgentie te verminderen, maar fundamentele vragen over metabole oorzaken, dieetinteracties en genetica bleven lang onbeantwoord.⁵

Pas de afgelopen tien jaar is er een nieuwe golf van jichtonderzoek op gang gekomen. Actuele reviews uit 2025 laten zien dat het begrip van jicht als systemische aandoening — met gevolgen voor nieren, hart en metabolisme — sterk is verbeterd.¹⁸

Veelgestelde vragen over de oorzaken van jicht

Wat zijn de voornaamste oorzaken van jicht?

Jicht ontstaat wanneer urinezuur zich opstapelt in het bloed en kristalliseert in gewrichten. De voornaamste oorzaken zijn genetische aanleg voor verminderde nieruitscheiding, een dieet rijk aan purine, fructose en alcohol, en metabole factoren zoals insulineresistentie en overgewicht. In de meeste gevallen spelen meerdere factoren tegelijk een rol.³

Kan ik jicht krijgen als ik geen vlees eet?

Ja. Een vegetarisch dieet verlaagt urinezuur met circa 10–15%, maar andere factoren — zoals fructose-inname, insulineresistentie en genetische aanleg — blijven een rol spelen. Sommige plantaardige voedingsmiddelen zoals peulvruchten, spinazie en paddenstoelen bevatten ook purines, al is het risico lager dan bij rood vlees.⁴

Wat heeft insulineresistentie te maken met jicht?

Hoge insulinespiegels remmen de nieruitscheiding van urinezuur, waardoor de waarden in het bloed stijgen. Dit is de reden waarom jicht zo vaak samengaat met type 2 diabetes, hoge bloeddruk en overgewicht. Behandeling van insulineresistentie via leefstijl of medicatie kan de urinezuurwaarden positief beïnvloeden.⁶

Is fructose slechter dan andere suikers bij jicht?

Fructose stimuleert de aanmaak van urinezuur in de lever via een specifiek metabolisch pad dat bij andere suikers minder sterk actief is. Suikerhoudende frisdrank en vruchtensap zijn daardoor sterkere risicofactoren voor hyperurikemie dan voedingsmiddelen met gewone glucose.⁴

Helpt veel water drinken tegen jicht?

Voldoende hydratatie ondersteunt de nieruitscheiding van urinezuur en kan het risico op kristalvorming verminderen. Het is een standaardaanbeveling bij jicht, al is het directe bewijs voor effect op aanvalsfrequentie beperkt.⁵

Zijn er andere medicijnen voor jicht naast allopurinol?

Febuxostat is een alternatief voor mensen die allopurinol niet verdragen. Voor acute aanvallen worden ontstekingsremmers ingezet: NSAID’s, colchicine of corticosteroïden. Bespreek de keuze altijd met je huisarts — zie ook Thuisarts.nl voor actuele patiënteninformatie.⁵

Kan jicht overgaan zonder behandeling?

Een enkele aanval kan vanzelf verdwijnen, maar zonder aanpak van de onderliggende hyperurikemie keren aanvallen terug en worden ze doorgaans ernstiger. Chronisch hoge urinezuurwaarden kunnen leiden tot blijvende gewrichtsschade en nierstenen. Raadpleeg je huisarts als je regelmatig aanvallen hebt.¹

Heeft overgewicht invloed op jicht?

Ja, significant. Overgewicht — met name buikvet — verhoogt insulineresistentie en verlaagt daarmee de nieruitscheiding van urinezuur. Gewichtsafname van 5–10% kan de urinezuurwaarden meetbaar verlagen en het risico op aanvallen verminderen.³