Syndroom van Cushing en hoge bloeddruk: oorzaken, symptomen en behandeling

Ja, het syndroom van Cushing kan hoge bloeddruk veroorzaken. Bij deze zeldzame aandoening maakt je lichaam structureel te veel cortisol aan — een stresshormoon dat je bloedvaten, hart en vochtbalans direct beïnvloedt ¹. Naar schatting 70–85% van de mensen met Cushing ontwikkelt hypertensie ². Hieronder lees je hoe dat werkt, waar je op moet letten en wanneer je naar een arts moet.

Wat is het syndroom van Cushing precies?

Het syndroom van Cushing is een verzamelnaam voor klachten die ontstaan door langdurig te veel cortisol in je bloed ¹. Cortisol is een hormoon dat je bijnieren produceren — kleine organen boven je nieren. In normale hoeveelheden is cortisol essentieel: het reguleert je stofwisseling, immuunsysteem en stressreactie.

Het probleem ontstaat wanneer je lichaam structureel te veel cortisol aanmaakt, of wanneer je langdurig corticosteroïde medicijnen gebruikt ². De belangrijkste oorzaken:

• Medicijngebruik (exogeen Cushing): langdurig gebruik van corticosteroïden zoals prednison, bijvoorbeeld bij astma, reuma of eczeem — dit is de meest voorkomende oorzaak ²
• Tumor in de hypofyse (ziekte van Cushing): een meestal goedaardig gezwel in de hersenaanhangklier dat te veel ACTH produceert ¹
• Tumor in de bijnier: een gezwel dat direct te veel cortisol aanmaakt ³
• Ectopische ACTH-productie: een tumor elders in het lichaam (bijvoorbeeld longen) die ACTH produceert ¹

Let op: de ziekte van Cushing (hypofysetumor) is één specifieke vorm van het bredere syndroom van Cushing. De termen worden vaak door elkaar gebruikt, maar zijn medisch niet hetzelfde ².

Welke symptomen horen bij het syndroom van Cushing?

De symptomen van Cushing ontwikkelen zich meestal geleidelijk. Doordat cortisol op veel lichaamsfuncties invloed heeft, zijn de klachten divers ²:

• Onverklaarde gewichtstoename, vooral rond buik, gezicht en nek
• Opgeblazen, rond gezicht (maangezicht)
• Dunne, kwetsbare huid met snel blauwe plekken
• Brede, paars-rode striae op buik, heupen of oksels
• Spierzwakte, vooral in bovenarmen en bovenbenen
• Vermoeidheid en slaapproblemen
• Stemmingswisselingen of depressieve klachten
• Verhoogde bloeddruk
• Verhoogde bloedsuikerspiegel
• Veel last van acne

Klacht	Vrouwen	Mannen
Libido	Verlaagd	Verlaagd
Haargroei	Overmatige gezichtsbeharing	Normaal of verminderd
Vruchtbaarheid	Onregelmatige menstruatie	Erectieproblemen, verminderde vruchtbaarheid

Juist de combinatie van klachten — bijvoorbeeld gewichtstoename + hoge bloeddruk + paarse striae + spierzwakte — is een signaal om verder onderzoek te laten doen ⁴.

Waarom veroorzaakt Cushing hoge bloeddruk?

Cortisol verhoogt je bloeddruk via meerdere mechanismen tegelijk ¹²:

• Vasoconstrictie: cortisol maakt bloedvaten gevoeliger voor adrenaline en noradrenaline, waardoor ze vernauwen
• Vochtretentie: een overschot aan cortisol activeert mineralocorticoïdreceptoren in de nieren, waardoor je lichaam meer natrium en water vasthoudt
• Verhoogde hartslag: het sympathische zenuwstelsel wordt overgestimuleerd
• Insulineresistentie: dit draagt indirect bij aan vaatschade en een hogere bloeddruk ⁵

Waarom is nachtelijke bloeddruk bij Cushing extra gevaarlijk?

Normaal daalt je bloeddruk ‘s nachts met meer dan 10% — dit heet dipping. Bij mensen met het syndroom van Cushing blijft deze nachtelijke daling vaak uit (non-dipping) ¹. Dat betekent dat je hart, nieren en hersenen 24 uur per dag worden belast door een te hoge druk, wat het risico op orgaanschade vergroot ³.

Hoe wordt het syndroom van Cushing vastgesteld?

Als je arts Cushing vermoedt, volgt een stapsgewijze diagnostiek ⁴:

1. Screeningstesten: 24-uurs urinecortisol, speekselcortisol ‘s avonds laat, of een dexamethason-suppressietest
2. Bevestigingstesten: als de screening afwijkend is, worden aanvullende testen uitgevoerd om de diagnose te bevestigen
3. Oorzaakbepaling: ACTH-meting in het bloed, MRI van de hypofyse of CT-scan van de bijnieren om de bron van het cortisoloverschot op te sporen

Cushing is zeldzaam en de symptomen overlappen met veelvoorkomende aandoeningen. Gemiddeld duurt het meerdere jaren voordat de diagnose wordt gesteld ². Bespreek je klachten met je huisarts — zeker als je een combinatie van bovenstaande symptomen herkent. Meer informatie over wanneer je naar de huisarts moet, vind je op Thuisarts.nl.

Welke behandelingen zijn er voor Cushing?

De behandeling hangt af van de oorzaak ¹²:

Oorzaak	Behandeling	Toelichting
Medicijngebruik	Afbouwen onder begeleiding	Nooit zelf stoppen met corticosteroïden — dit kan een bijniercrisis veroorzaken
Hypofysetumor	Operatie (transsfenoïdaal)	Eerste keuze bij de ziekte van Cushing; tumor wordt via de neus verwijderd
Bijniertumor	Operatie (adrenalectomie)	Verwijdering van de aangedane bijnier
Ectopische tumor	Operatie of gerichte therapie	Afhankelijk van locatie en type tumor

Als operatie niet mogelijk is of de ziekte terugkeert, zijn er aanvullende opties zoals medicatie die de cortisolproductie remt, bestraling van de hypofyse, of bilaterale adrenalectomie (verwijdering van beide bijnieren) ³.

Belangrijk: ook na succesvolle behandeling kunnen klachten als vermoeidheid, spierzwakte en stemmingsklachten nog maanden tot jaren aanhouden ². Langdurige follow-up door een endocrinoloog is essentieel.

Leefstijlaanpassingen zoals gezonde voeding en beweging zijn geen behandeling voor Cushing zelf, maar ondersteunen wel je algehele gezondheid en herstel. Een gezonde bloeddruk bereik je bij Cushing alleen door de onderliggende oorzaak aan te pakken — raadpleeg hiervoor altijd een specialist. Meer over hart- en vaatziekten lees je bij de Hartstichting.

Veelgestelde vragen

Hoe zeldzaam is het syndroom van Cushing?

Het syndroom van Cushing komt voor bij naar schatting 2–3 per miljoen mensen per jaar ². Doordat de symptomen vaak lijken op veelvoorkomende klachten zoals overgewicht en hoge bloeddruk, duurt het gemiddeld meerdere jaren voordat de diagnose gesteld wordt. Als je een combinatie van typische symptomen herkent, bespreek dit dan met je huisarts.

Wat is het verschil tussen het syndroom en de ziekte van Cushing?

Het syndroom van Cushing is de overkoepelende term voor alle aandoeningen met een chronisch te hoog cortisol. De ziekte van Cushing is daar één vorm van, specifiek veroorzaakt door een ACTH-producerende tumor in de hypofyse ². De ziekte van Cushing is verantwoordelijk voor ongeveer 60–70% van alle gevallen van endogeen (niet door medicijnen veroorzaakt) Cushing.

Kan stress het syndroom van Cushing veroorzaken?

Nee, chronische stress veroorzaakt geen syndroom van Cushing. Stress verhoogt wel tijdelijk je cortisolspiegel, maar dit is een normale lichamelijke reactie die het lichaam zelf reguleert ¹. Bij Cushing is er een structurele overproductie van cortisol, meestal door een tumor of langdurig medicijngebruik.

Gaat hoge bloeddruk weg na behandeling van Cushing?

Bij veel patiënten verbetert de bloeddruk na succesvolle behandeling, maar deze normaliseert niet altijd volledig ². Langdurige blootstelling aan te veel cortisol kan blijvende vaatschade veroorzaken. Regelmatige controle door een arts blijft daarom belangrijk, ook na behandeling.

Is het syndroom van Cushing erfelijk?

In de meeste gevallen is het syndroom van Cushing niet erfelijk. Er bestaan zeldzame erfelijke vormen, zoals meervoudige endocriene neoplasie (MEN1) of het Carney-complex, waarbij de kans op bijniertumoren verhoogd is ³. Als meerdere familieleden hormonale aandoeningen hebben, kan genetisch onderzoek zinvol zijn.

Mag ik zelf stoppen met prednison als ik Cushing-symptomen herken?

Nee, stop nooit zelf met corticosteroïde medicijnen zoals prednison. Je bijnieren passen zich aan bij langdurig medicijngebruik en maken minder eigen cortisol aan ². Plotseling stoppen kan een bijniercrisis veroorzaken — een levensbedreigende situatie. Bouw altijd af in overleg met je arts.

Footnotes

1. Gadelha M, Gatto F, Wildemberg LE. Cushing’s syndrome. The Lancet. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37984386/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. Reincke M, Fleseriu M. Cushing Syndrome: A Review. JAMA. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37432427/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³

3. Nieman LK, Castinetti F, Newell-Price J. Cushing syndrome. Nature Reviews Disease Primers. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39848955/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

4. Savas M, Mehta S, Agrawal N. Approach to the Patient: Diagnosis of Cushing Syndrome. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36036941/ ↩ ↩²

5. Prete A, Bancos I. Mild autonomous cortisol secretion: pathophysiology, comorbidities and management approaches. Nature Reviews Endocrinology. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38649778/ ↩

Bronnen

1. Gadelha M, Gatto F, Wildemberg LE — Cushing's syndrome · The Lancet · 2023
2. Reincke M, Fleseriu M — Cushing Syndrome: A Review · JAMA · 2023
3. Nieman LK, Castinetti F, Newell-Price J — Cushing syndrome · Nature Reviews Disease Primers · 2025
4. Savas M, Mehta S, Agrawal N — Approach to the Patient: Diagnosis of Cushing Syndrome · The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism · 2022
5. Prete A, Bancos I — Mild autonomous cortisol secretion: pathophysiology, comorbidities and management approaches · Nature Reviews Endocrinology · 2024