Veroorzaakt een virus diabetes type 1? Wat het onderzoek laat zien

Onderzoek suggereert dat enterovirussen — een veelvoorkomend type verkoudheidsvirus — betrokken kunnen zijn bij het ontstaan van diabetes type 1. In een meta-analyse van 26 studies hadden kinderen met de aandoening bijna tien keer vaker sporen van zo’n virus. Dat maakt enterovirussen een serieuze onderzoeksrichting, al is een causaal verband nog niet aangetoond.¹

Wat is diabetes type 1?

Diabetes type 1 is een auto-immuunziekte waarbij het immuunsysteem de insulineproducerende bètacellen in de alvleesklier aanvalt en vernietigt.¹ Zonder insuline kan het lichaam glucose niet verwerken, wat leidt tot gevaarlijk hoge bloedsuikerwaarden. De aandoening treft naar schatting één op de 400 kinderen en adolescenten en vereist levenslange insulinetoediening.

Genetische aanleg — met name varianten in het HLA-gencomplex — speelt een duidelijke rol, maar genen alleen verklaren de stijgende incidentie niet.² Dat wijst op omgevingsfactoren, waaronder mogelijk virale infecties. Meer informatie vind je op Thuisarts.nl.

Is er een verband tussen enterovirussen en diabetes type 1?

Enterovirussen zijn RNA-virussen die onder meer verkoudheden en milde darmklachten veroorzaken. Al decennialang bestaat het vermoeden dat ze een rol spelen bij type 1 diabetes.

Een grote meta-analyse combineerde de resultaten van 26 moleculaire studies. De uitkomst: kinderen met diabetes type 1 hadden 9,8 keer vaker sporen van een enterovirus-infectie dan kinderen zonder de aandoening. Onderzoekster Maria Craig (Universiteit van Sydney) noemde dit “een zeer sterke link”, maar benadrukte dat dit type studie geen oorzakelijk verband aantoont — alleen een sterke associatie.

Er bestaan meer dan 100 soorten enterovirussen. Vermoedelijk zijn slechts enkele daarvan betrokken. Viroloog Didier Hober (Universiteit van Lille) wees erop dat eerdere negatieve studies mogelijk geïnfecteerde patiënten gemist hebben doordat virale concentraties soms te laag waren voor detectie.

Hoe zou een virus diabetes type 1 kunnen uitlokken?

De gangbare theorie: bij genetisch gevoelige personen activeert een enterovirus het immuunsysteem op een manier die de eigen bètacellen beschadigt. Ontstekingsroutes — waaronder de COX-2/PGE₂-signaalketen — kunnen die schade versterken.³ Dat verklaart ook waarom het virus niet bij iedereen tot diabetes leidt: de uitkomst lijkt af te hangen van een samenspel van genetische gevoeligheid, tijdstip van infectie en de toestand van het darmmicrobioom.⁴

Zijn enterovirussen de enige risicofactor?

Nee. Diabetes type 1 is waarschijnlijk het gevolg van meerdere samenkomende factoren. Actueel onderzoek richt zich ook op:

• Darmmicrobioom: een verstoord bacterieel evenwicht in de darm kan de immuunreactie ontregelen en lijkt bij te dragen aan het risico op diabetes type 1.⁴
• Vitamine D: meerdere studies vinden een verband tussen lage vitamine D-spiegels en een verhoogd risico; grootschalig interventie-onderzoek loopt nog.⁵
• Genetica en microRNA’s: kleine RNA-moleculen (microRNA’s) beïnvloeden de expressie van genen die betrokken zijn bij de auto-immuunreactie.⁶
• Vroege introductie van koeienmelk en gluten: enkele studies suggereren een verband, maar de resultaten zijn tegenstrijdig en dit is geen vastgestelde oorzaak.

Risicofactor	Bewijs	Opmerking
Enterovirus	Sterk associatief	Causaal verband nog niet bewezen
Genetische aanleg (HLA)	Sterk	Noodzakelijk maar niet voldoende
Darmmicrobioom	Toenemend	Actief onderzoeksgebied
Vitamine D-tekort	Matig	Interventie-onderzoek loopt
Koeienmelk / gluten	Zwak / omstreden	Tegenstrijdige resultaten

Wat betekent dit voor preventie en behandeling?

Vooralsnog bestaat er geen bewezen manier om diabetes type 1 te voorkomen. Als onderzoekers het specifieke enterovirus als trigger bevestigen, opent dat de weg naar een vaccin — dat is de ambitie die onderzoekers als Craig nastreven. Intussen richt nieuw onderzoek zich op CAR-T-celtherapie: een aanpak waarbij het immuunsysteem selectief wordt herprogrammeerd om de aanval op bètacellen te stoppen.⁷ Dit is echter nog volop in ontwikkeling en geen beschikbare standaardbehandeling.

Het Diabetesfonds biedt actuele informatie over leven met diabetes type 1. Heb je vragen over symptomen bij jezelf of je kind, raadpleeg dan je huisarts.

Veelgestelde vragen

Veroorzaakt een enterovirus altijd diabetes type 1?

Nee. De meeste mensen die een enterovirus oplopen ontwikkelen geen diabetes type 1. Onderzoekers denken dat genetische gevoeligheid, het moment van infectie en de toestand van het immuunsysteem bepalen of een infectie een auto-immuunreactie uitlokt. Het virus is waarschijnlijk één van meerdere samenkomende factoren, geen directe allesoorzaak.

Is er al een vaccin dat diabetes type 1 voorkomt?

Nog niet. Zodra onderzoekers het specifieke enterovirus — of de kleine subgroep ervan — als trigger hebben bevestigd, kan vaccinatieontwikkeling starten. Dat onderzoek loopt actief, maar een beschikbaar vaccin is vooralsnog niet in zicht. Het Diabetesfonds houdt actuele ontwikkelingen bij op diabetesfonds.nl.

Hoe verschilt diabetes type 1 van diabetes type 2?

Bij type 1 vernietigt het immuunsysteem de insulineproducerende bètacellen; de oorzaak is auto-immuniteit en genetische aanleg, en het begint vaak op jonge leeftijd. Bij type 2 produceert het lichaam nog wel insuline, maar reageert de lichaamscel er onvoldoende op — leefstijlfactoren zoals voeding en beweging spelen daarbij een grotere rol. Beide typen vragen een andere behandelstrategie.

Wat zijn de eerste tekenen van diabetes type 1 bij kinderen?

Typische vroege symptomen zijn veel dorst, frequent plassen, onverklaard gewichtsverlies en extreme vermoeidheid. Bij jonge kinderen wordt de diagnose soms laat gesteld omdat de klachten op andere aandoeningen lijken. Neem bij twijfel altijd contact op met je huisarts; snelle diagnose voorkomt ernstige complicaties zoals een diabetisch coma.

Heeft iedereen met diabetes type 1 een erfelijke aanleg?

Erfelijke aanleg — met name varianten in het HLA-gencomplex — verhoogt het risico, maar de meeste kinderen met diabetes type 1 hebben geen ouder of broer/zus met de aandoening. Genen zijn noodzakelijk maar niet voldoende: omgevingsfactoren, waaronder mogelijk virale infecties, lijken nodig om de aandoening te triggeren.

Speelt het darmmicrobioom een rol bij diabetes type 1?

Onderzoek suggereert van wel. Een verstoord bacterieel evenwicht in de darm — ook wel dysbiose genoemd — kan de immuunreactie ontregelen op een manier die het risico op diabetes type 1 lijkt te verhogen. Dit is een actief onderzoeksgebied; of het microbioom als preventieve maatregel te beïnvloeden valt, is nog niet bewezen.

Footnotes

1. Syed FZ. Type 1 Diabetes Mellitus. Annals of Internal Medicine. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35254878/ ↩ ↩²

2. Krause M, De Vito G. Type 1 and Type 2 Diabetes Mellitus: Commonalities, Differences and the Importance of Exercise and Nutrition. Nutrients. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37836562/ ↩

3. Martín-Vázquez E, Cobo-Vuilleumier N, López-Noriega L. The PTGS2/COX2-PGE2 signaling cascade in inflammation: Pro or anti? A case study with type 1 diabetes mellitus. International Journal of Biological Sciences. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37705740/ ↩

4. Huang S, Li F, Quan C. Intestinal flora: a potential pathogenesis mechanism and treatment strategy for type 1 diabetes mellitus. Gut Microbes. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39520706/ ↩ ↩²

5. Durá-Travé T, Gallinas-Victoriano F. Type 1 Diabetes Mellitus and Vitamin D. International Journal of Molecular Sciences. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40429738/ ↩

6. Bahreini F, Rayzan E, Rezaei N. MicroRNAs and Diabetes Mellitus Type 1. Current Diabetes Reviews. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33588736/ ↩

7. Mohammadi V, Maleki AJ, Nazari M. Chimeric Antigen Receptor (CAR)-Based Cell Therapy for Type 1 Diabetes Mellitus (T1DM); Current Progress and Future Approaches. Stem Cell Reviews and Reports. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38153634/ ↩

Bronnen

1. Syed FZ — Type 1 Diabetes Mellitus · Annals of Internal Medicine · 2022
2. Krause M, De Vito G — Type 1 and Type 2 Diabetes Mellitus: Commonalities, Differences and the Importance of Exercise and Nutrition · Nutrients · 2023
3. Durá-Travé T, Gallinas-Victoriano F — Type 1 Diabetes Mellitus and Vitamin D · International Journal of Molecular Sciences · 2025
4. Huang S, Li F, Quan C — Intestinal flora: a potential pathogenesis mechanism and treatment strategy for type 1 diabetes mellitus · Gut Microbes · 2024
5. Mohammadi V, Maleki AJ, Nazari M — Chimeric Antigen Receptor (CAR)-Based Cell Therapy for Type 1 Diabetes Mellitus (T1DM); Current Progress and Future Approaches · Stem Cell Reviews and Reports · 2024
6. Bahreini F, Rayzan E, Rezaei N — MicroRNAs and Diabetes Mellitus Type 1 · Current Diabetes Reviews · 2022
7. Martín-Vázquez E, Cobo-Vuilleumier N, López-Noriega L — The PTGS2/COX2-PGE2 signaling cascade in inflammation: Pro or anti? A case study with type 1 diabetes mellitus · International Journal of Biological Sciences · 2023