Serotonine en PDS: hoe je darmen serotonine gebruiken en wat dat betekent voor je klachten

Bij het prikkelbaredarmsyndroom (PDS) speelt serotonine vooral een rol in je darmen. Het meeste serotonine in je lichaam wordt in de darmwand gemaakt. Daar regelt het mee hoe snel je darmen bewegen en hoe gevoelig ze zijn.¹ Werkt die signalering anders dan normaal, dan kan dat bijdragen aan diarree, obstipatie en buikpijn.²

Wat heeft serotonine met je darmen te maken?

Serotonine (5-hydroxytryptamine, afgekort 5-HT) is een signaalstof. Je kent het waarschijnlijk van stemming en slaap, maar het is ook een boodschapper in je darmwand. Daar helpt serotonine de peristaltiek te sturen: de golfbeweging waarmee je darmen voedsel verder duwen. Het lichaam heeft een hele familie serotoninereceptoren (de ‘sloten’ waar serotonine op past). Een aantal daarvan, zoals de 5-HT3- en 5-HT4-receptoren, zit in het maag-darmkanaal.¹

Je darmwand heeft een eigen zenuwstelsel, het enterisch zenuwstelsel. Dat werkt grotendeels zelfstandig, maar staat via onder meer de nervus vagus voortdurend in contact met je hersenen. Dat tweerichtingsverkeer heet de darm-hersenas.

PDS is een aandoening waarbij je darmen te gevoelig zijn en anders bewegen dan normaal, zonder dat er bij onderzoek een afwijking te zien is. Het is dus geen ‘aanstellerij’ en ook geen puur psychische kwaal.²

Hangt je type PDS samen met serotonine?

Onderzoekers vermoeden dat het soort klachten deels samenhangt met hoe je darmwand serotonine afgeeft en verwerkt. Zie dit als een werkhypothese. De onderzoeksresultaten zijn wisselend en het verschilt sterk van persoon tot persoon.

Deze tabel maakt het simpeler dan het in werkelijkheid is. Of je PDS-C, PDS-D of PDS-M hebt, stelt je arts vast op basis van je klachten. Bloedwaarden spelen daarbij geen rol.²

Werken medicijnen bij PDS via serotonine?

Een deel van de medicijnen die bij PDS worden gebruikt, werkt in op het serotoninesysteem. Ze grijpen aan op specifieke serotoninereceptoren of op de heropname van serotonine.¹

• Lage doseringen antidepressiva: tricyclische antidepressiva (TCA’s) en soms SSRI’s worden bij aanhoudende PDS-klachten ingezet. Het doel is dan niet je stemming, maar minder pijn en een rustigere darm. Meer hierover lees je in ons artikel over antidepressiva.
• Middelen die op specifieke receptoren werken: sommige medicijnen remmen of stimuleren de 5-HT3- of 5-HT4-receptor en vertragen of versnellen daarmee de darm.¹

Een overzicht van behandelopties vind je bij medicijnen bij PDS.

Belangrijk: begin of stop nooit zelf met antidepressiva. Combineer ze ook niet zomaar met andere middelen die op serotonine werken. Dat kan het serotoninesyndroom veroorzaken, met verschijnselen als onrust, zweten, trillen, spierschokken en koorts.³ Overleg altijd met je huisarts, MDL-arts of apotheker.

Kun je je darm-serotonine zelf beïnvloeden?

Serotonine als supplement bestaat in de praktijk niet. Wel zie je supplementen met 5-HTP of tryptofaan (grondstoffen voor serotonine) en kruidenmiddelen zoals sint-janskruid. Er is geen goed bewijs dat die PDS-klachten verminderen. Ze kunnen wel op het serotoninesysteem inwerken. Gebruik je al een SSRI, TCA of ander serotonerg medicijn, dan verhogen ze het risico op serotoninetoxiciteit.³ Neem ze daarom niet zonder overleg met je arts of apotheker. Bij zwangerschap of borstvoeding: niet gebruiken zonder medisch advies.

Wat je wél kunt doen, zit vooral in je leefstijl:

• Gevarieerd eten: tryptofaan zit in eieren, vis, zuivel, noten en peulvruchten. Dat dit via serotonine je PDS verbetert, is niet aangetoond. Een regelmatig eetpatroon helpt bij PDS wel om je darmen rustiger te maken.²
• Regelmatig bewegen: beweging kan de darmwerking ondersteunen en helpt bij ontspanning.²
• Stress verminderen: stress heeft invloed op je darmen via de darm-hersenas (zie hieronder).

Meer praktische stappen vind je in ons artikel over darmklachten verhelpen.

Is PDS dan gewoon een serotoninetekort?

Nee, zo simpel is het niet. Ook bij depressie heeft het idee van een ‘serotoninetekort’ lang de boventoon gevoerd. Een grote overzichtsstudie uit 2023 vond echter geen overtuigend bewijs dat depressie door een tekort aan serotonine wordt veroorzaakt.⁴ Voor PDS geldt iets vergelijkbaars. Serotonine is één onderdeel van een ingewikkeld systeem, samen met de gevoeligheid van je darmzenuwen, stress, voeding, darmbacteriën en eerdere darminfecties. Dat medicijnen via serotonine soms helpen, betekent niet dat een tekort de oorzaak is.

Waarom voel je stress en angst in je buik?

Je kent het onrustige gevoel in je buik vlak voor een examen of presentatie. Dat is de darm-hersenas in actie. Je hersenen sturen stresssignalen naar je darmen, en die reageren met krampen, diarree of een opgeblazen gevoel.

Bij PDS is die verbinding extra gevoelig. Je darmen reageren dan heviger op normale prikkels, zoals gas of uitrekking van de darmwand. Dat heet viscerale overgevoeligheid. Spanning en stress kunnen PDS-klachten erger maken.² Lees meer in ons artikel over stress en prikkelbare darm.

Hoe kun je de darm-hersenas zelf kalmeren?

Je kunt zelf veel doen, ook zonder recept:

• Eet rustig en op vaste tijden: sla geen maaltijden over en neem de tijd om te eten.²
• Beweeg regelmatig: bijvoorbeeld een halfuur wandelen of fietsen op de meeste dagen.²
• Oefen buikademhaling: rustig en diep ademhalen helpt je lichaam in een ontspannen stand.
• Probeer ontspanningsoefeningen: mindfulness, yoga of andere methoden om stresshormonen omlaag te brengen.
• Zorg voor genoeg slaap: slecht slapen maakt stress en buikklachten vaak erger.
• Vraag naar begeleiding: bij aanhoudende klachten kunnen therapieën zoals cognitieve gedragstherapie of darmgerichte hypnotherapie helpen. Je huisarts kan je doorverwijzen.²

Neem contact op met je huisarts als je bloed bij je ontlasting ziet, ongewild afvalt, ‘s nachts wakker wordt van diarree of als je klachten na je 50e voor het eerst begonnen zijn. Die signalen passen niet bij PDS en moeten worden onderzocht. Betrouwbare informatie over PDS vind je op Thuisarts.nl.²

Veelgestelde vragen

Waarom testen MDL-artsen patiënten nooit op serotonine?

Serotonine in je bloed zegt weinig over wat er in je darmwand gebeurt. Er bestaat geen gestandaardiseerde test voor darm-serotonine die helpt bij de diagnose of de keuze van een behandeling. PDS wordt vastgesteld op basis van je klachtenpatroon, nadat andere oorzaken zijn uitgesloten. Een serotoninetest verandert daarom niets aan het advies dat je krijgt.

Kan ik mijn serotonine verhogen via voeding?

Tryptofaan, de grondstof voor serotonine, zit in eieren, vis, zuivel, noten en peulvruchten. Dat extra tryptofaan via je voeding je PDS-klachten vermindert, is niet aangetoond. Een regelmatig en gevarieerd eetpatroon is bij PDS wel zinvol.

Helpen antidepressiva bij PDS als ik geen depressie heb?

Ja, dat kan. Lage doseringen TCA’s en soms SSRI’s worden bij aanhoudende PDS-klachten voorgeschreven om pijn en darmklachten te verminderen, ook zonder depressie. Het effect verschilt per persoon en per PDS-type. Bespreek dit altijd met je huisarts of MDL-arts.

Zijn 5-HTP of sint-janskruid veilig bij PDS?

Er is geen goed bewijs dat deze middelen helpen bij PDS. Ze werken in op het serotoninesysteem en kunnen in combinatie met antidepressiva of andere serotonerge medicijnen het serotoninesyndroom veroorzaken. Gebruik ze niet zonder overleg met je arts of apotheker. Zeker niet tijdens zwangerschap of borstvoeding.

Wat is het verschil tussen PDS-C, PDS-D en PDS-M?

Bij PDS-C (obstipatie) is de ontlasting hard en moeilijk. Bij PDS-D (diarree) heb je vaak losse ontlasting en soms plotselinge aandrang. Bij PDS-M (gemengd) wisselen beide patronen elkaar af. Welke aanpak het beste werkt, hangt mede af van je type.

Kan stress PDS veroorzaken of verergeren?

Stress kan PDS-klachten duidelijk verergeren via de darm-hersenas, omdat je darmen bij stress gevoeliger reageren. Dat stress PDS ook in z’n eentje veroorzaakt, is niet aangetoond. Stress verminderen met beweging, ontspanning of therapie kan je klachten wel minder maken.