Urinezuur verlagen: voeding, medicijnen en leefstijl stap voor stap

Creator: Robert Jan Hendriks
Published: 2014-05-20T10:16:11.000Z

Hoe verlaag je een te hoog urinezuurgehalte? Ontdek wat hyperurikemie veroorzaakt, welke voeding helpt en wanneer medicatie echt nodig is.

Door Robert Jan Hendriks · Gepubliceerd 20 mei 2014 · bijgewerkt 21 april 2026 · 6 min leestijd · Ons redactieproces

Een te hoog urinezuurgehalte verlagen lukt via drie wegen: aanpassing van je voeding (minder purine, meer vocht), medicatie zoals allopurinol, of een combinatie van beide. Welke aanpak het meest geschikt is, hangt af van je waarden, klachten en gezondheidshistorie — bespreek dit altijd met je arts of apotheker.

Wat is urinezuur en wanneer is het te hoog?

Urinezuur is een afvalstof die ontstaat bij de afbraak van purines — moleculen die van nature in je lichaamscellen zitten én in bepaald voedsel voorkomen ¹. Je nieren filteren het merendeel uit je bloed en scheiden het af via de urine. Als er meer urinezuur wordt aangemaakt dan de nieren kunnen verwerken, stijgt de bloedspiegel: dit heet hyperurikemie.

Normaalwaarden in nuchtere toestand:

Groep	Normaalwaarde
Mannen	< 420 µmol/L (< 7,0 mg/dL)
Vrouwen (vóór menopauze)	< 360 µmol/L (< 6,0 mg/dL)
Vrouwen (ná menopauze)	Stijgt richting mannenwaarden ²

Vrouwen hebben van nature lagere waarden, mede doordat oestrogeen de uitscheiding via de nieren bevordert ². Na de menopauze neemt dit voordeel af.

Waarom is een te hoge urinezuurwaarde een probleem?

Bij langdurig verhoogde waarden kunnen natriumuraatkristallen neerslaan in gewrichten — de directe oorzaak van jicht — en in de nieren, wat kan bijdragen aan nierstenen ³. Recent onderzoek suggereert bovendien een verband tussen chronisch verhoogd urinezuur en een hoger risico op hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk en verminderde nierfunctie ⁴.

Orgaan/systeem	Mogelijke complicatie
Gewrichten	Jicht (uraatkristallen in gewrichten)
Nieren	Nierstenen, verminderde nierfunctie ⁵
Hart en vaten	Verhoogd risico op hoge bloeddruk en hart-/vaatziekte ⁴
Stofwisseling	Samenhang met insulineresistentie en metabool syndroom ⁶

De relatie is niet altijd causaal: verhoogd urinezuur kan ook een marker zijn van onderliggend metabolisch risico, eerder dan de directe oorzaak ².

Hoe verlaag je je urinezuur met voeding?

Een purine-armer dieet verlaagt de aanvoer van grondstoffen voor urinezuurproductie. Belangrijk nuance: purines uit vlees en vis verhogen de bloedspiegel sterker dan purines uit plantaardig voedsel ². Een volledig purine-vrij dieet is praktisch onhaalbaar; gerichte aanpassingen zijn effectiever.

Purinegehalte	Voorbeelden	Advies
Laag	Eieren, melk, kaas, brood, rijst, fruit, aardappelen	Vrij te gebruiken
Matig	Rundvlees, kalkoen, bloemkool, paddenstoelen	Met mate
Hoog (dierlijk)	Orgaanvlees, ansjovis, sardines, mosselen, haring	Sterk beperken
Hoog (plantaardig)	Peulvruchten, spinazie, asperges	Effect kleiner dan dierlijk ²

Een gedetailleerd overzicht van purine-houdende voedingsmiddelen vind je in het artikel over jicht en voeding.

Drinken: water is het eenvoudigst en meest effectief

Voldoende water — minstens 1,5 à 2 liter per dag — bevordert de uitscheiding van urinezuur via de urine en verkleint de kans op kristalvorming in de nieren ⁵. Dat is een van de meest toegankelijke aanpassingen die je direct kunt doorvoeren.

Vermijd of beperk sterk:

Bier en sterke drank: verhogen de urinezuurspiegel én remmen de nierclearance ²
Frisdranken met fructosestroop: verhogen de aanmaak van urinezuur via de fructosestofwisseling ²

Kan helpen (bescheiden effect):

Matig koffiegebruik (2–4 kopjes per dag) hangt in observationeel onderzoek samen met lagere urinezuurwaarden ²
Vitamine C (500–1000 mg/dag) kan de uitscheiding licht verhogen, al is het effect klein ²
Kersen en kersensap worden traditioneel aanbevolen bij jicht, maar het wetenschappelijk bewijs blijft beperkt

Wanneer heb je medicatie nodig?

Als voedings- en leefstijlaanpassingen onvoldoende zijn, of als je terugkerende jichtaanvallen hebt, schrijft de arts doorgaans allopurinol voor. Dit middel remt het enzym xanthine-oxidase (xanthineoxidase), waardoor minder urinezuur wordt aangemaakt ¹.

Aandachtspunten bij allopurinol:

Begin altijd laag doseren (bijv. 100 mg/dag) en bouw langzaam op — te snel starten of te hoge doses kunnen een jichtaanval uitlokken
Mogelijke bijwerkingen: huiduitslag, maag-darmklachten en — zeldzaam — ernstige overgevoeligheidsreacties
Bij verminderde nierfunctie is dosisaanpassing noodzakelijk — gebruik nooit hogere doses dan door de arts op jouw nierfunctie afgestemd
Combinatie met azathioprine of 6-mercaptopurine is gevaarlijk zonder medisch toezicht — meld alle medicatie aan je arts

Alternatief: febuxostat remt hetzelfde enzym maar heeft een andere structuur. Het wordt terughoudender voorgeschreven vanwege aanwijzingen voor een verhoogd cardiovasculair risico bij patiënten met bestaand hart-/vaatlijden ⁴. Overleg met je arts welk middel het meest geschikt is.

Betrouwbare patiënteninformatie over jicht en urinezuur vind je op Thuisarts.nl.

Hoe lang duurt het voordat je urinezuur daalt?

Met allopurinol is er doorgaans binnen 2–4 weken een meetbare daling van de bloedspiegel; volledige stabilisatie kan 3–6 maanden kosten ². In de beginfase neemt het risico op een jichtaanval tijdelijk toe, omdat oplossende uraatkristallen een ontstekingsreactie kunnen uitlokken — dit is normaal en geen reden om direct te stoppen. De arts kan de eerste maanden profylactisch colchicine of NSAID’s meegeven.

Met uitsluitend voedingsaanpassingen daalt de urinezuurwaarde trager en minder sterk — gemiddeld 10–20% ². Elke verlaging telt en verkleint het risico op een volgende aanval.

Heb je terugkerende, ernstige jichtaanvallen op meerdere gewrichten? Vraag je huisarts om een verwijzing naar een reumatoloog voor een volledig diagnostisch en behandeltraject.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt het voordat allopurinol de urinezuurwaarden verlaagt?

Na het starten van allopurinol zie je doorgaans binnen 2–4 weken een meetbare daling van de bloedspiegel; volledige stabilisatie duurt 3–6 maanden. In de beginfase kan het risico op een jichtaanval tijdelijk toenemen doordat uraatkristallen oplossen — dit is normaal. Overleg met je arts over de juiste startdosis en eventueel aanvullend colchicine de eerste maanden.

Helpt een reumatoloog bij zware jichtaanvallen op meerdere gewrichten?

Bij terugkerende of ernstige jichtaanvallen op meerdere gewrichten is een verwijzing naar een reumatoloog zinvol. Een reumatoloog kan de diagnose bevestigen via een gewrichtspunctie, de medicatie optimaliseren en andere reumatische aandoeningen uitsluiten. Vraag je huisarts om een verwijzing als aanvallen vaker dan twee à drie keer per jaar voorkomen.

Kan ik omega-3-visoliepillen blijven slikken als ik een hoog urinezuur heb?

Gedestilleerde omega-3-capsules (EPA/DHA) bevatten nauwelijks purines — purines zitten in het eiwit van vis, niet in de vetzuren. Visolie is daarmee veilig te gebruiken bij hyperurikemie en kan een licht ontstekingsremmend effect hebben. Kies voor een kwalitatief, gedestilleerd product en controleer het etiket op additieven.

Bevatten omega-3-pillen purines die het urinezuur verhogen?

Nee, gezuiverde omega-3-capsules bevatten geen significante hoeveelheden purines. Purines zijn gebonden aan eiwitten in visweefsel, niet aan de vetzuren EPA en DHA. Je kunt visolie veilig blijven gebruiken bij een purine-arm dieet.

Bevat mozzarella veel purines of urinezuur?

Mozzarella en andere kaassoorten behoren tot de categorie met een laag purinegehalte en zijn prima te eten bij een verhoogd urinezuurgehalte. Zuivelproducten worden in sommige studies zelfs geassocieerd met een lichte verlaging van de urinezuurspiegel. Er is geen reden om mozzarella te vermijden bij hyperurikemie.

Helpen voetbaden met bitterzout of natriumbicarbonaat bij jicht in de voeten?

Wetenschappelijk bewijs voor voetbaden als behandeling van jicht ontbreekt. De warmte van een bad kan tijdelijk pijn en zwelling verlichten, maar verlaagt de bloedspiegel van urinezuur niet. Bij een acute jichtaanval is medische behandeling — zoals colchicine of NSAID’s in overleg met de arts — effectiever dan zelfzorg met voetbaden.

Kan iemand met een hoog urinezuur nog bier drinken?

Bier heeft een dubbel ongunstig effect bij hyperurikemie: het bevat zelf purines (guanosine) én alcohol remt de uitscheiding van urinezuur door de nieren. Zelfs matig biergebruik verhoogt het risico op een jichtaanval aanzienlijk. Wijn heeft een kleiner effect dan bier, maar ook wijn kan bij gevoelige personen een aanval uitlokken — absolute onthouding is het veiligst bij actieve jicht.

Wen S, Arakawa H, Tamai I. Uric acid in health and disease: From physiological functions to pathogenic mechanisms. Pharmacology & Therapeutics. 2024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38382882/ ↩ ↩²
Kuwabara M, Kanbay M, Hisatome I. Tips and pitfalls in uric acid clinical research. Hypertension Research. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36577846/ ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹
Gherghina ME, Peride I, Tiglis M. Uric Acid and Oxidative Stress-Relationship with Cardiovascular, Metabolic, and Renal Impairment. International Journal of Molecular Sciences. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35328614/ ↩
Kuwabara M, Kodama T, Ae R. Update in uric acid, hypertension, and cardiovascular diseases. Hypertension Research. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37072573/ ↩ ↩² ↩³
Ramos GK, Goldfarb DS. Update on Uric Acid and the Kidney. Current Rheumatology Reports. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35420373/ ↩ ↩²
Hu Y, Cicero AFG. Serum uric acid, vascular aging, and endocrine comorbidities. Frontiers in Endocrinology. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37822599/ ↩

Bronnen

Wen S, Arakawa H, Tamai I — Uric acid in health and disease: From physiological functions to pathogenic mechanisms · Pharmacology & Therapeutics · 2024
Gherghina ME, Peride I, Tiglis M — Uric Acid and Oxidative Stress-Relationship with Cardiovascular, Metabolic, and Renal Impairment · International Journal of Molecular Sciences · 2022
Kuwabara M, Kanbay M, Hisatome I — Tips and pitfalls in uric acid clinical research · Hypertension Research · 2023
Ramos GK, Goldfarb DS — Update on Uric Acid and the Kidney · Current Rheumatology Reports · 2022
Hu Y, Cicero AFG — Serum uric acid, vascular aging, and endocrine comorbidities · Frontiers in Endocrinology · 2023
Kuwabara M, Kodama T, Ae R — Update in uric acid, hypertension, and cardiovascular diseases · Hypertension Research · 2023

Geschreven door

Robert Jan Hendriks

Oprichter van Optimale Gezondheid (sinds 2010)

Medisch beoordeeld door

Sylvia von Canstein-Hendriks

apotheker en gecertificeerd voedingsdeskundige

Ons redactieproces →

Gratis + wekelijkse tips

Ontvang gratis 7x KETO Ovenschotels

Inclusief boodschappenlijstje — zo staat er vanavond al een gezonde ovenschotel op tafel. Plus elke week praktische gezondheidsinzichten — altijd uitschrijven mogelijk.

Download gratis

Meer over aandoeningen

Voeding

Jicht en voeding: welke voedingsmiddelen verhogen je urinezuur?

Wat je eet, bepaalt mee hoe hoog je urinezuurgehalte is. Ontdek welke voedingsmiddelen je bij jicht beter vermijdt en wat je wél veilig kunt eten.

Acute jichtaanval: wat doe je direct om de pijn te stoppen?

Wat doe je direct bij een acute jichtaanval? Ontdek hoe snel ingrijpen met NSAID's, colchicine of prednison de aanval verkort — ook als je allergisch bent voor NSAID's.

Jicht en metabool syndroom: wat is de relatie en wat kun je doen?

Een jichtaanval kan een vroeg signaal zijn van het metabool syndroom. Leer wat de link is tussen urinezuur, bloeddruk, bloedsuiker en overgewicht.

Jicht onder controle: een 3-stappenplan voor minder en lichtere aanvallen

Hoe krijg je jicht onder controle? Met pijnmanagement, gerichte levensstijlveranderingen en het bijhouden van aanvallen pak je de oorzaak aan.

Alcoholvrije rode wijn verlaagt je bloeddruk — zo werkt het

Kan alcoholvrije rode wijn je bloeddruk verlagen? Onderzoek toont aan: polyfenolen verwijden je bloedvaten zonder de nadelen van alcohol. Ontdek hoeveel je nodig hebt.

24 reacties

Archief van lezersreacties sinds 2011.

Maartje26 juni 2015
Prettige en heldere uitleg van wat ik zelf kan doen aan een verhoogd urinezuur. Jammer dat ik zo dol ben op zalm, haring en alle soorten bonen!
Ton28 augustus 2017
Ik heb al jaren last van jicht. Mijn oma had het, mijn tante en ik. Ik slik al jaren allopurinol en dat helpt heel goed. Houdt me redelijk aan het dieet maar bij elke weerswisseling komt het gewoon spontaan opzetten. Men zegt dat ik beter ben dan de Bilt Ook een verminderde nierfunctie en last van hoge bloeddruk Vele onderzoeken in het ziekenhuis gehad maar slechts een conclusie: het zit in de familie. Daar houden we het dan maar op. Mijn oma werd 92 en haar dochter 89 en zo gaan we dan maarvverder
A.v.rijswijk16 november 2019
Ik doe elk half jaar een ontzuring sapkuur.. Te maken van 5 citroenen (biologisch) en 30 tenen knoflook. 3 mtr. Water. Zie recept op internet: paradijsvogel. Het helpt bij het opschonen van heel je lichaam, neutraliseert de te hoge zuurgraad, spoelt je aders schoon en na de kuur van 30 dagen (borrelgraasje sap) voel je je helemaal schoon, en fris van binnen. Ik heb dan minstens 8.mnd. geen jicht aanval. Ook doe ik vaak een kuur van 4 weken elke morgen op de nugtere maag een longdrink lauw water met een 1.5 theelepel Bakingsoda hierin opgelost, klok het achter elkaar naar binnen en alle valse lucht en zuren lossen als sneeuw voor de zon op. Ook geweldig bij autobranden(klein beetje water met 1 theelepeltje Bakingsoda. Het
leohoppenbrouwers30 augustus 2015
zware jichtaanvallen op 3 plaatsn pols voeten en vingers gebruik allupurinol 300 mg ben erg ziek geweest alleen slikken van pretnison 30 mg helpt pijn verzachten zijn nu op dus afwachten vraag mij af hoe lang het duurt voordat de allupurinol nodig heeft om het zuur te verlagen > ik ben ten einde raad wie heeft beter middel?
Michael7 december 2015
Hoi Leo, Een beetje laat misschien en ik hoop dat het inmiddels niet meer nodig is, maar ben je überhaupt al in behandeling bij een reumatoloog? Meestal wanneer je begint met allopurinol schrijven ze ook Colchicine voor in een lage dagelijkse dosis voor een aantal maanden, omdat je als je begint met allopurinol juist meer aanvallen van jicht kunt krijgen. Colchicine kun je dan meer of minder slikken met een maximum dosis waar je dan echt niet overheen mag (het spul schijnt vrij giftig te zijn) wanneer je toch een aanval krijgt. Mocht dat niet helpen dan kan de reumatoloog ook nog een ingreep doen waarbij ze een goedje (ik weet even niet meer wat) direct in je gewricht spuiten om zo op de jichtplekken urinekristal te verwijderen. Houdt er bij het slikken van Allopurinol rekening mee dat het maanden duurt voordat het kristal begint af te breken en dat het zelfs meer dan een jaar kan duren als je jicht erg ernstig is. Verder staan er op vele websites voedingstips, maar heeft mijn huisarts me laten lezen dat ze tegenwoordig niet zo zeker meer zijn van al die tips. Als er eten of drinken is waarvan jij merkt dat je vaak een aanval krijgt na consumptie kun je het beter mijden, maar ga jezelf niet alles op die lange lijsten onthouden omdat een website dat zegt. Alcohol is een boosdoener, want daarvan gaat je nierfunctie gelijk naar beneden. Het komt de volgende dag wel weer goed, maar een avondje doorzakken zorgt ervoor dat je nieren een avondje niet hun werk hebben gedaan en dat is funest voor iemand met jicht. Verder: - elke dag een handjevol kersen eten is zeker geen slechte gewoonte! - zorg dat je voldoende vocht binnenkrijgt elke dag. Voldoende vocht helpt je nieren hun werk te doen.
Ron Willems24 april 2017
Nu wordt by jicht Vis en Visprodukten zeker afgeraden zoals ik hier boven heb gelezen, Maar hoe zit het nu met Omega3 om dagelijks(10jr) te slikken, ook dat is toch Visolie?, ook zijn er witte plekken ontstaan om mijn voorhoofd en boven op de handen een soort pigment verdwijning, mijn conclusie :de zuurgraad is te hoog en komt in je bloedbaan , tast spieren , gewrichten aan, en zodoende ook je huid ?? wie kan mij (65 man) helpen, hoe te handelen,gebruik op dit moment Na Prednison en Colchicine nu dagelijks Allopurinol 2 tabl.p/d, is er ergens een dieetlijst te vinden? Jicht is in de familie NIET aanwezig, hoe kan men dan zeggen dat het erfelijk is ?pppffffffff ik ben ZEER ongerust wie helpt mij, Groet Ron , mail, Pla_2511@yahoo.com
Jaap Jan Jicht26 december 2017
Het verbaast mij dat er nergens gesproken wordt over de invloed van RODE wijn. Bij mij is er echt een 1 op 1 relatie tussen het drinken van rode wijn en een jichtaanval. (altijd in de voet). Het rare is dat ik ook na het drinken van (incidenteel) veel witte wijn geen enkel probleem heb. Zelf denk ik dat de tannines die wel in rode wijn zitten en niet in witte de boosdoener zijn. Tannine is immers looizuur. Wie weet hier meer van?
Fred15 januari 2018
Beste Jaap, de invloed van rode wijn en bier is bij mij ook enorm ben over gegaan op witte wijn daar zit het goedje tannines niet in en van bier moet ik helemaal van afblijven.
P.S.Robles6 juni 2018
Beste, Is het bestrijden met adenuric ( febuxostat) beter dan allopurinol. Natuurlijk ook je purine arm dieet volgen. Graag hoor ik hier meer over Grtjes
Team OptimaleGezondheid6 juni 2018
Goede vraag! Ik heb even wat onderzoek gedaan, en kwam een hele goede internetpagina tegen over dit onderwerp. Om even te quoten: In all, the authors concluded that “these are important findings and indicate that febuxostat is an effective option for treatment of hyperuricemia in patients with gout,” as it was more effective and faster at achieving target sUA levels than allopurinol. Hier kun je het hele artikel lezen: http://www.mdmag.com/medical-news/comparing-febuxostat-to-allopurinol-in-the-treatment-of-gout
Maartje3 september 2018
Ik eet 3 à 4 keer per week vette vis, vaak spinazie en ook veel bonen . Niet alleen omdat ik meer van vis dan van vlees houd, maar ook vanwege de Omega 3, die ik hard nodig heb om kleine ontstekingen in hand en oog tegen te gaan. Iedere 3 maanden laat ik mijn bloed onderzoeken, nu al 3 jaar lang, maar ik krijg die verdomde urinezuur niet omlaag! De laatste keer was die 0.42 mmol/l (mag tussen 0.12 en 0.34 mmol/l zijn). In overleg met de huisarts heb ik besloten de komende maanden minder purinehoudende voeding te nemen en daarbij Omega 3 pillen te slikken. Hopelijk is het urinezuur over 3 maanden dan verlaagd! Mijn vraag is: bevatten Omega 3 pillen echt geen purkne en wat zijn de beste pillen?
Team OptimaleGezondheid10 september 2018
Goed dat je op je purine-inname let. Dat is grofweg de beste oplossing. En nee, bij mijn weten zit er geen purine in omega-3 pillen.
Jos Lahay4 oktober 2018
Bevat Mozzarella kaas veel urinezuur?
Team OptimaleGezondheid5 december 2018
nee, heel weinig zelfs. Kijk hier maar eens: https://www.optimalegezondheid.com/jicht-dieet-lijst-wat-is-toegestaan-wat-niet-inclusief-purinelijst/
A. Rombouts13 december 2018
En hoe zit het met voetbaden met bitterzout en/of natrium bicarbonaat bij jicht in de voeten? Een magnesium supplement?
paul Keulemans12 februari 2019
Ik ben ook een lotgenoot sinds een tweetal jaren en wat maanden , eerst zat er een jaar en toen om het half jaar en nu al na een maand afstand tussen de aanvallen . Oorzaak van het begin was volgens mijn toenmalige huisarts wellicht het plaspilletje tegen hoge bloeddruk wat getriggerd had .Meteen mee gestopt natuurlijk . Ik lees deze blog nu zeer aandachtig en ga met deze info zeker wat doen , en heel goed de alternatieven onderzoeken . Net zoals Robert Jan stelt heb ik er niet veel behoefte aan de Farmaceutische industrie te sponsoren met iets dat mijn lichaam alleen maar slechter maakt . Ik ga het eerst in de voeding en eventueel supplementen zoeken , wel met medeweten van mijn huisarts . Pijn verlicht ik voorlopig nog met paracetamol . Ik heb al slecht werkende nieren . Ik houd jullie op de hoogte .
Team OptimaleGezondheid18 februari 2019
Stel ik erg op prijs, Paul. Heel erg veel succes!
A.Franz7 juni 2019
Kan iemand met urine-zuur wel bier drinken?
Team OptimaleGezondheid13 juni 2019
Bier is een bron van purine, dus als je je urinezuur wilt verlagen, dan raad ik je aan om dat pilsje te laten staan.
Kim8 juni 2019
Hallo, ik pak dagelijks ook Orthica MSM 1000 een alternatief op natuurlijke basis Heeft geen bijwerkingen, ben tevreden over het resultaat.
Marjo29 maart 2020
Hartelijk dank voor het uitvoerig artikel urinezuur. Mijn waarde is 5.9 en denk dat ik toch maar eens goed ga zoeken naar voeding die geen af matig purine bevatten, dat zal zeer moeilijk zijn want de wereld wordt volgestopt en aanbevolen als gezond voedsel. zoals de frisdranken spinazie peulvruchten en meer.Ik neem de tijd om goed te kijken wat ik eet en drink. groeten Marjo
Team OptimaleGezondheid12 mei 2020
Is inderdaad lastig, maar best wel te doen. Inderdaad goed onderzoek doen en voor jezelf een lijstje maken met purine-arm voedsel wat je lekker vindt. Deze lijst is alvast een een goed begin voor je: https://www.optimalegezondheid.com/jicht-en-voeding-vermijd-53-purinerijke-voedingsmiddelen/
Nino26 december 2021
Om zuur te verlagen (ph) moet men alkalisch eten. Zeker geen koolhydraten (suiker, confituur, brood, enz) Zoveel mogelijk potassium (kalium) en andere alkalische produkten. Broccoli, avocado zijn een van de super foods. Vis en vlees helpt ook. Gepasteuriseerde melk vermijden en vervangen door verse melk.