Menopauze en overgang: wat je kunt verwachten en wat echt helpt

De menopauze is het moment waarop een vrouw twaalf maanden geen menstruatie meer heeft gehad — het gevolg van een geleidelijke daling van oestrogeen en progesteron. Gemiddeld treedt dit op rond het 51e levensjaar.¹ De jaren daarvoor, de zogenoemde perimenopauze, zijn voor de meeste vrouwen de fase met de meeste klachten.

Wat is het verschil tussen menopauze en overgang?

Deze twee begrippen worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze betekenen niet hetzelfde. De overgang (ook wel climacterium) omvat de hele periode rondom het einde van de vruchtbare fase, inclusief de perimenopauze. De menopauze zelf is één specifiek moment: officieel vastgesteld als twaalf maanden zonder menstruatie.¹

In de praktijk weet je dat pas achteraf. Vandaar dat vrouwen zeggen “in de overgang te zitten” zolang de klachten aanhouden, terwijl de menopauze een formeel ijkpunt is dat achteraf wordt vastgesteld.

Wanneer begint de overgang en hoe lang duurt die?

De perimenopauze begint gemiddeld rond het 47e levensjaar en duurt vier tot zeven jaar.¹ De menopauze zelf vindt in Nederland gemiddeld rond het 51e jaar plaats. Een overgang vóór het 40e jaar heet premature ovariële insufficiëntie (POI) en vraagt altijd om medische begeleiding — raadpleeg in dat geval je huisarts.

Zwanger worden is in de perimenopauze nog steeds mogelijk. Anticonceptie blijft aanbevolen tot twee jaar ná de laatste menstruatie als je dat wilt vermijden.

Welke klachten horen bij de menopauze?

Klachten variëren sterk per vrouw — sommigen merken weinig, anderen hebben jarenlang significante hinder.¹ De meest voorkomende zijn:

• Opvliegers en nachtelijk transpireren: treft naar schatting 60–80% van de vrouwen in de overgang.¹ Ze ontstaan doordat dalende oestrogeenspiegels de temperatuurregeling in de hersenen verstoren.
• Slaapproblemen: deels door nachtelijk zweten, deels door directe hormonale invloed op de slaapkwaliteit.
• Vaginale droogheid en pijn bij seks: gevolg van verminderde doorbloeding en vochtproductie door lagere oestrogeenspiegels.
• Stemmingswisselingen, angst en prikkelbaarheid: onderzoek suggereert dat het risico op depressie en angststoornissen verhoogd is tijdens de perimenopauze.²
• Gewrichts- en spierpijn: wisselende oestrogeenspiegels kunnen gewrichtsklachten verergeren, met name in nek, schouders en handen.¹
• Verminderd libido: een samenspel van hormonale verandering, vaginale droogheid en psychosociale factoren.
• Concentratieproblemen (‘brain fog’): wordt door veel vrouwen gerapporteerd; de exacte oorzaak is nog onderwerp van onderzoek.³

Minder bekende klachten

Sommige vrouwen ervaren ook monddroogheid, veranderingen in smaakbeleving, een droge huid of hartkloppingen. Deze klachten zijn minder goed onderzocht, maar worden door clinici erkend als mogelijk hormonaal gerelateerd.⁴ Raadpleeg je huisarts als klachten nieuw, ernstig of aanhoudend zijn.

Wat kun je zelf doen bij overgangsklachten?

Leefstijlveranderingen hebben een bewezen effect op de ernst van overgangsklachten.³

• Regelmatige beweging helpt bij gewichtsbeheersing, stemmingsproblemen en het behoud van botsterkte.
• Voeding: voldoende calcium en vitamine D zijn belangrijk voor je botten. Fytooestrogenen (stoffen in soja en lijnzaad die zwak oestrogeen-achtig werken) kunnen opvliegers mild verminderen, maar de effecten zijn bescheiden.³
• Rookstop: roken verergert opvliegers en versnelt botverlies.
• Ontspanningsoefeningen: ademhalingstechnieken, yoga of mindfulness kunnen bijdragen aan betere slaap en minder stressrespons.⁴
• Gewichtsbeheersing: overgewicht is geassocieerd met ernstigere opvliegers en meer klachten overall.⁵

Meer informatie over wat je kunt verwachten en zelf kunt doen, vind je op Thuisarts.nl.

Wanneer is hormoontherapie een optie?

Hormoontherapie (HT) is de meest effectieve behandeling voor opvliegers, nachtelijk zweten en vaginale droogheid.⁶⁷ Voor gezonde vrouwen jonger dan 60 jaar, of binnen tien jaar na de menopauze, wegen de voordelen in veel gevallen op tegen de risico’s.⁸

De keuze is persoonlijk en hangt af van je klachtenpatroon en medische voorgeschiedenis — een voorgeschiedenis van borstkanker, trombose of hart- en vaatziekten speelt altijd een rol. Bespreek dit altijd met je huisarts of gynaecoloog.⁶ Een vrouwenpoli of menopauzespecialist kan extra ondersteuning bieden bij complexe klachten.

Gewichtstoename tijdens de menopauze: wat klopt ervan?

Veel vrouwen zien de weegschaal omhoog gaan, maar de oorzaak is niet puur hormonaal. Dalende oestrogeenspiegels verschuiven vet van heupen en dijen naar de buikstreek (visceraal vet), en het basaalmetabolisme daalt gewoon met het ouder worden.⁵ Niet elke vrouw komt aan — factoren als voeding, slaap en beweging spelen een grotere rol dan de hormonen alleen.⁵

Veelgestelde vragen

Is het verstandig om naar een vrouwenpoli of menopauzespecialist te gaan?

Ja, zeker als je klachten ernstig zijn, je twijfelt over hormoontherapie, of als je een vervroegde overgang ervaart. Je huisarts is de eerste stap; een vrouwenpoli biedt extra expertise bij complexere situaties. Vraag indien nodig een verwijzing aan.

Ik heb voor het eerst in jaren geen last van overgewicht tijdens de overgang — hoe kan dat?

Dat is heel goed mogelijk. De overgang gaat niet per definitie gepaard met gewichtstoename — leefstijl, voeding en beweging spelen een grotere rol dan hormonen alleen. Sommige vrouwen merken juist dat ze makkelijker op gewicht blijven nu de hormonale schommelingen van de maandelijkse cyclus wegvallen. Houd de gezonde gewoonten vast.

Kan monddroogheid en verlies van smaak een symptoom van de overgang zijn?

Monddroogheid en smaakveranderingen worden door sommige vrouwen in de overgang gerapporteerd en worden klinisch erkend als mogelijke hormonaal gerelateerde klachten, al zijn ze minder goed onderzocht dan opvliegers. Als de klachten aanhouden, is het verstandig je huisarts of tandarts te raadplegen om andere oorzaken — zoals medicatie of het syndroom van Sjögren — uit te sluiten.

Helpen ontspanningsoefeningen bij overgangsklachten?

Ja, ontspanningstechnieken zoals ademhalingsoefeningen, yoga en mindfulness kunnen bijdragen aan betere slaap en een lagere stressrespons. Ze zijn geen vervanging voor medische behandeling bij ernstige klachten, maar vormen een zinvolle aanvulling op andere leefstijlmaatregelen.

Mijn laatste menstruatie in februari 2017 bestond alleen uit druppeltjes — telt dat als mijn laatste menstruatie?

In principe geldt elke vorm van vaginaal bloeden als menstruatie bij het bepalen van de menopauze, ook als het slechts om druppels ging. Als je daarna meer dan twaalf maanden niets meer hebt gehad, ben je formeel in de postmenopauze. Had je daarna toch nog bloedverlies? Bespreek dat dan altijd met je huisarts, want postmenopauzaal bloedverlies vraagt om onderzoek.

Hoe weet ik of ik ‘alle’ typische overgangsklachten heb?

Er bestaat geen vaste checklist — klachten variëren sterk per vrouw. Opvliegers, nachtelijk transpireren, slaapproblemen en stemmingswisselingen zijn de meest voorkomende, maar je kunt ook maar één of twee klachten hebben of juist nauwelijks iets merken. Raadpleeg je huisarts of kijk op Thuisarts.nl als je twijfelt over wat je ervaart.

Waarom worden menopauze en overgang zo vaak door elkaar gehaald?

De overgang (climacterium) is de brede periode rondom het einde van je vruchtbare fase, inclusief de perimenopauze. De menopauze is één specifiek moment: officieel twaalf maanden geen menstruatie. In dagelijks taalgebruik wordt ‘menopauze’ vaak als synoniem voor de hele overgang gebruikt, wat de verwarring verklaart — technisch gezien is dat niet correct.

Waar kan ik lotgenoten vinden die ook in de overgang zijn?

Er zijn diverse online forums en patiëntenverenigingen waar vrouwen ervaringen uitwisselen over de overgang. Je huisarts kan je soms ook doorverwijzen naar een groepsconsult of -cursus. Lotgenotencontact kan steun bieden, maar voor persoonlijk medisch advies blijf je bij je huisarts of specialist.